Mózgowe porażenie dziecięce jest skutkiem uszkodzenia mózgu w okresie życia płodowego, w trakcie porodu lub tuż po nim. Lekarze rozpoznają je u dwojga niemowląt na tysiąc.
Czynniki ryzyka
Trudno jednoznacznie określić przyczyny mózgowego porażenia dziecięcego, ale na pewno ryzyko tego schorzenia wzrasta, jeżeli:
ciąża była zagrożona poronieniem;
doszło do zatrucia ciążowego lub infekcji (groźne są zwłaszcza różyczka, toksoplazmoza, cytomegalia);
kobieta w ciąży przyjmowała leki, paliła papierosy lub piła alkohol;
poród trwał bardzo długo i był skomplikowany (pośladkowy, kleszczowy);
dziecko miało tuż po porodzie trudności z oddychaniem;
dziecko jest wcześniakiem;
dziecko we wczesnym okresie życia przechodziło zapalenie opon mózgowych (zwłaszcza bakteryjne).
W każdym z tych wypadków malec musi być od urodzenia pod obserwacją neurologa. Wykrycie zaburzeń neurologicznych w pierwszych tygodniach życia nie jest łatwe. Układ nerwowy jest wtedy jeszcze bardzo niedojrzały. Nawet zdrowe dziecko ma ruchy nieskoordynowane. Podwyższone napięcie mięśni też jeszcze nie znaczy, że jest chore.
Dla przyszłego rozwoju dziecka najważniejsze jest, by wykryć zaburzenie w pierwszych 3-4 miesiącach życia i od razu rozpocząć rehabilitację.
Obserwacja to klucz do rozpoznania
Choć to lekarz po badaniu neurologicznym stawia rozpoznanie, bezcenna w diagnostyce jest wnikliwa obserwacja dziecka, czyniona przez rodziców. Dlatego, gdy tylko zauważysz coś niepokojącego w zachowaniu malca, nie wahaj się natychmiast skontaktować z lekarzem.
Co może cię niepokoić w zachowaniu dziecka?
poniżej 4. miesiąca:
kłopoty ze ssaniem (nie może objąć brodawki);
mała ruchliwość;
drżenie rąk albo nóg;
układanie główki stale na jedną stronę;
wyginanie się do tyłu, a także częste odginanie głowy;
asymetria w rozwoju ruchowym, np. kopie tylko jedną nóżką, zaciska jedną piąstkę;
silne zaciskanie dłoni po 2. miesiącu życia;
nadpobudliwość i nadwrażliwość na zmiany temperatury lub hałas (dziecko pręży całe ciało).
powyżej 4. miesiąca:
nietolerowanie pozycji na brzuchu - płacze, nie potrafi podpierać się na rękach, ma trudności z unoszeniem głowy;
trzymane w pozycji pionowej mocno podpiera się palcami stóp o podłoże, krzyżuje usztywnione w kolanach nóżki;
mocno zaciska dłonie, chowa kciuk w piąstki;
kiedy się je podciąga za rączki, aby skłonić do siedzenia, główka "nie nadąża" za resztą.
Oczywiście nie wystarczy zaobserwować u dziecka któryś z tych objawów, by stwierdzić, że jest chore. Diagnozę może postawić tylko lekarz.
Wydeptać nowe ścieżki
Dziecko z porażeniem mózgowym nie jest w stanie wykonać prawidłowego ruchu, np. chwytu, gdyż niektóre szlaki w jego układzie nerwowym są nieczynne. Na szczęście układ ten jest na tyle plastyczny, że metodą wielokrotnych powtórzeń można w nim "wydeptać" nowe ścieżki, które przejmą funkcje niedrożnych połączeń. Na takim właśnie założeniu opierają się metody leczenia dzieci z porażeniem mózgowym.
Metodę rehabilitacji dobiera się indywidualnie, w zależności od wieku i stanu dziecka.
Metodą Bobathów ćwiczy się prawidłowe ruchy przez wielokrotne powtarzanie tych samych prostych czynności w takim porządku, w jakim pojawiają się u zdrowego dziecka. Żeby więc malec zaczął sam siadać, najpierw ćwiczy unoszenie i utrzymywanie głowy, później obracanie się, unoszenie na rękach i wreszcie sam siad. Pomaga mu w tym terapeuta, dopóki dziecko nie opanuje danej umiejętności. Równowagę ćwiczy się na dużej dmuchanej piłce. Celem terapii jest, by dziecko mogło samodzielnego siedzieć i - o ile to możliwe - chodzić.
Metoda Vojty polega na uciskaniu odpowiednich miejsc na ciele dziecka tak, by zmusić je do wykonania prawidłowego ruchu. Np. uciskanie kolan malca, który siedzi, mobilizuje go do prostowania się i wstawania. Powstające bodźce docierają do mózgu, gdzie torują drogę prawidłowemu ruchowi. Wielokrotne powtarzanie ćwiczeń pozwala na utrwalenie danego schematu ruchowego.
Doskonalenie zdobytych umiejętności odbywa się w ośrodkach rehabilitacyjnych lub specjalnie przystosowanych przedszkolach. Maluch ma tam systematyczne ćwiczenia, uczy się samodzielnego ubierania i mycia, a także ma kontakt z innymi dziećmi, co umożliwia stosowanie rehabilitacji grupowej.
Czasami sama rehabilitacja nie wystarczy, konieczny jest zabieg ortopedyczny, aby skorygować napięcie mięśni, zlikwidować przykurcze lub wtórne zniekształcenia kostne.
Rehabilitacja w domu
Pamiętaj, żeby:
ćwiczenia wykonywać zawsze o tej samej porze dnia i w tej samej kolejności;
ćwiczyć w pomieszczeniu, w którym jest ciepło;
dotykać dziecka bardzo delikatnie, bez gwałtownych ruchów (trzeba zdjąć wcześniej pierścionki, obciąć krótko paznokcie);
rozebrane dziecko kłaść na miękkim kocu czy flaneli;
w czasie ćwiczeń cały czas mówić do dziecka;
unikać ostrego światła i głośnych dźwięków (mogą wzmagać napięcie mięśniowe).
Kojąco wpływa na dziecko masaż i spokojna muzyka.
Jak sobie radzić
Czasem brak właściwego odruchu ssania uniemożliwia karmienie piersią. Wtedy:
karm dziecko z butelki w pozycji półleżącej przez smoczek z małym otworem (powinno wypływać około 20 kropli na minutę);
trzymaj butelkę poziomo, żeby skłonić dziecko do większego wysiłku, a później stopniowo zagęszczaj pokarm i karm malca w pozycji siedzącej;
jeżeli maluch nie chce ssać, pobudzaj odruch ssania, drażniąc palcem jego wargi lub czubek języka.
Kiedy dziecko umie już ssać, zacznij naukę jedzenia łyżeczką:
podawaj łyżeczkę poziomo, nie z góry (maluch odchyla wtedy głowę do tyłu, co utrudnia mu przełykanie);
gdy je już samodzielnie, dawaj mu łyżkę z grubą rączką i pilnuj, by prawidłowo ją trzymał (nie chował kciuka w dłoń, tylko obejmował nim trzonek).
Jeżeli dziecko nie umie pić z kubka, naucz je pić przez rurkę.
Zwiększone napięcie mięśni aparatu mowy utrudnia artykulację niektórych dźwięków. Dlatego chore dzieci wymagają zwykle pomocy logopedy.
Skuteczność leczenia dziecka z porażeniem mózgowym zależy od jego stanu w momencie rozpoczęcia terapii i systematyczności prowadzonych ćwiczeń. Miarą sukcesu jest jednak przede wszystkim radość dziecka z każdej nowo zdobytej umiejętności. Jest ona tym większa, im bardziej czuje się ono kochane.
W zależności od rozległości uszkodzenia porażenie mózgowe objawia się jako:
niedowład kurczowy obu nóg - nogi są sztywne, dziecko od urodzenia mało nimi rusza, niewłaściwie pełza. Ręce są w pełni sprawne, rozwój umysłowy prawidłowy. Tej postaci towarzyszą często wady wzroku;
niedowład jednostronny - np. prawej ręki i prawej nogi (noga jest zwykle bardziej sprawna niż ręka). Dziecko umysłowo rozwija się normalnie;
niedowład obustronny - i rąk, i nóg, przy czym mniej sprawne są ręce. Dziecko ma też zwykle trudności z mową i połykaniem;
ruchy mimowolne rąk, zaburzenia równowagi i koordynacji ruchów.
METODA NDT BOBATH
Najbardziej charakterystyczne dla tej metody jest stosowanie dużej liczby odruchów, specyficznej formy ułatwiania ruchów oraz prawidłowego następstwa rozwojowego prowadzonych ćwiczeń. Usprawnianie ma na celu rozwijać odruchy na danym etapie fizjiologiczne, a hamować odruchy patologicznie przetrwałe. Technika ułatwiania wykonywanych ruchów rękami terapeuty pozwala na jednoczesne torowanie pożądanych i hamowanie niepożądanych elementów ruchowych. Ruchy w ten sposób torowane są zbliżone do normalnych ruchów wykonywanych spontanicznie przez zdrowo rozwijające się dziecko, będące w analogicznym wieku rozwojowym. Hamowanie patologicznych odruchów i prawidłowy rozkład napięcia mięśniowego osiąga się przez odpowiednie ułożenie dziecka w przestrzeni i odpowiednie ułożenie punktów kluczowych, czyli głowy, szyi, obręczy barkowej i biodrowej. Ułatwianie oparte jest na poruszaniu okolicami ciała dziecka, co wywołuje ruchy kończyn i umożliwia przejście dziecka z jednej pozycji do drugiej. Wpływa to na wykształcenie się prawidłowych odruchów postawy i uczy dziecko samodzielnego ich osiągania, kontrolowania i wykorzystywania. Wspomaganie w jednej ze stref pozostawia swobodę ruchów czynnych w obrębie stref pozostałych. Ruchy więc nigdy nie są całkiem bierne. Zmieniając strefy sterowania uzyskuje się czynne ruchy w coraz innych częściach ciała, zależnie od potrzeby. Ćwiczeniom powinno towarzyszyć słowne określanie wykonywanych czynności, będące poglądową nauką mowy.
Usprawnianie powinien prowadzić terapeuta razem z rodzicami dziecka już przed 6 miesiącem jego życia.
Metoda zawiera także dodatkowe techniki służące regulacji wahającego się napięcia mięśniowego :
Nacisk i ciąg, obciążenie i opór stosowane na podobnych zasadach jak w PNF. U spastyków pozwala to utrzymać i odzyskać równowagę, u atetotyków i ataktyków ułatwić statykę i kontrolować powolne ruchy.
Zatrzymywanie ruchu w wybranej jego fazie oraz utrzymanie osiągniętej pozycji. Pozwala to osiągnąć
umiejętność dostosowania pracy mięśni przy zmianach postawy i kontroli przebiegu ruchu.
Poklepywanie określonej części ciała, co może działać hamująco lub stymulująco.
Rozluźnienie przygotowuje spastyczne dziecko do ćwiczeń i może służyć jako przerywnik między
ćwiczeniami. Rozluźnia się przez głaskanie, potrząsanie kończynami oraz wahadłowe ruchy tułowia i kończyn.
METODA VOJTY
Podstawowym elementem rehabilitacji dzieci jest rehabilitacja wieku rozwojowego, w której wykorzystuje się możliwości i szanse jakie daje rozwój dziecka w 1 roku życia, aby zapobiec kalectwu i pomóc dzieciom z wadami wrodzonymi lub wcześnie nabytymi. Opiera się ona na wykształcaniu u małego dziecka samodzielności i umiejętności komunikacyjnych.
Dziecko przed przystąpieniem do terapii metodą Vojty przechodzi kliniczną ocenę rozwoju i jest to:
1. Ocena reaktywności posturalnej, czyli ocena wszystkich reakcji potrzebnych do zmiany pozycji ciała w przestrzeni. Umożliwia to wykrycie zakłóceń w kierowaniu mechanizmami posturalnymi prze ośrodkowy układ nerwowy ( OUN ), a także ocenę poziomu rozwoju dziecka w danej chwili. Reaktywność posturalną ocenia się na podstawie reakcji nagłej zmiany położenia ciała w przestrzeni ( reakcje ułożenia ).
2. Ocena spontanicznej motoryki. Każdy poziom rozwoju posiada charakterystyczne zachowania dziecka w zakresie orientacji, chwytności, lokomocji, które wymagają odpowiedniego rozwoju motorycznego. Vojata jasno określa kolejne etapy rozwoju motorycznego opartego na wielokątach, np. dziecko w 3 m-cu życia podpiera się na łokciach tworząc trójkątną płaszczyznę podparcia; w 4, 5 m-cu życia dziecko odrywa jedną rękę od podłoża do chwytu, przechyla się lekko na bok, a kończyna dolna po tej stronie tworzy nowy punkt podparcia na kolanie;
3. Diagnostyka rozwojowa. "Monachijski test diagnostyczny funkcji wieku rozwojowego w 1 - 3 roku życia". Na podstawie tego testu dokonuje się w odstępach miesięcznych oceny tzw. wieku raczkowania, wieku siedzenia, wieku chodzenia, wieku chwytania, wieku zręczności, wieku postrzegania, wieku mówienia, wieku rozumienia mowy, wieku rozwoju społecznego i wieku rozwoju samodzielności.
Terapia Vojty oparta jest na fazach rozwoju lokomocji i torowaniu drogi neurologicznej. Za pomocą stosowania całościowych zachowań lub wzorów wykonywania ruchów przeciw oporowi w centralnej osi ciała ( głowa, tułów, biodra i barki ) uzyskuje się u osób spastycznych powrót koordynacji mięśni i tzw. " ciszę motoryczną ".
Podstawowymi odruchami wykorzystywanymi w terapii metodą Vojty jest odruch pełzania naprzemiennego i odruch obrotu wokół własnego ciała. Wyzwalanie odruchu pełzania i obrotu według prawidłowego wzorca uzyskuje się za pomocą :
Pozycji ułożeniowej, czyli pozycji wyjściowej, która wprowadza w stan aktywacji i niestabilnego ułożenia;
Punktów stymulacyjnych, które mają charakter proprioceptywny. Znajdują się na mięśniach ( pośladkowy średni ) i okolicach okołokostnych ( strefa piersiowa, nadkłykieć przyśrodkowy kości ramieniowej, wyrostek barkowy łopatki, kolec biodrowy przedni górny, wewnętrzny brzeg łopatki, wyrostek rylcowaty kości promieniowej, strefa tułowiowa, nadkłykieć przyśrodkowy kości udowej, guzowatość kości piętowej ). Stosuje się ty zasadę sumacji przestrzennej punktów ( stymulacja jednocześnie kilku punktów ).
Oporowaniu pozycji wyjściowej, czyli stawianie oporu przeciw prowokowanemu ruchowi dziecka, Występuje tu sumacja czasowa stymulacji, która trwa od1 do 5 minut.
O skuteczności połączenia tych trzech elementów terapii decyduje rozwój funkcjonalny mózgu dziecka, jego stan psychiczny i motywacja do ruchu.
Wskazaniami do stosowania metody Vojty są :
zaburzenia centralnej koordynacji nerwowej ( między 3 a 6 miesiącem życia dziecka
daje bardzo duże szanse całkowitego wyleczenia )
przepuklina oponowo - rdzeniowa
przepuklina mózgowo - rdzeniowa
porażenie nerwów obwodowych i splotów nerwowych
skolioza wrodzona ( osteogenna ) i skolioza młodzieńcza
artrogrypoza wielopostaciowa wrodzona
mózgowe porażenie dziecięce
kręcz mięśniopochodny wrodzony i kręcz kostny
neurogenne dysplazje stawów biodrowych
choroba Pertesa
zaniki rdzeniowe mięśni ( dystrofie mięśniowe )
stwardnienie rozsiane ( SM )
wylewy do mózgu u dorosłych
złamania kręgosłupa z uszkodzeniem rdzenia
porażenie nerwu twarzowego okołoporodowe
Przeciwwskazania do stosowania metody Vojty :
brak tolerancji dziecka do pewnych pozycji ułożeniowych
stany zapalne np. ropień
padaczka
stany nowotworowe
temperatura powyżej 380C
fizjotczew