3tydz_hist.pdf

CYWILIZACJA RZYMSKA

Według legendy Rzym został założony przez Romulusa (Roma = Rzym) w 753 r. p.n.e. (zgodnie z legendą bliźnięta,

Romulus i Remus, byli potomkami Eneasza, który opuścił spaloną Troję po wojnie trojańskiej i osiedlił się na terenie

Italii). Rzym powstał nad rzeką Tyber, na terenie krainy zwanej Lacjum. Ta mała osada była zamieszkana przez

Latynów , posługujących się łaciną i zajmujących się rolnictwem oraz pasterstwem.

Między VIII a VI w. p.n.e. południowe tereny Italii skolonizowali Grecy , którzy wywarli ogromny wpływ na jej rozwój.

W tym samym czasie na północ od Tybru rozkwitła cywilizacja Etrusków. W VI w. p.n.e. władzę w Rzymie przejęli

Etruskowie , którzy osadę zamienili w miasto (połączyli kilka osad - stąd powstało określenie „Rzym – miasto na siedmiu

wzgórzach). Przez długi czas Rzym znajdował się pod ich wpływem, jednak pod koniec VI w. p.n.e. Rzymianie

wypędzili króla etruskiego i przejęli władzę we własnym państwie.

PRZEMIANY USTROJOWE

MONARCHIA (VIII - VI w. p.n.e.)

Król (rex) posiadał pełnię władzy cywilnej, wojskowej oraz kapłańskiej w Rzymie. Funkcję doradczą pełnił senat (rada

wybrana spośród członków starszyzny rodowej).

Według tradycji pierwszym królem był Romulus, zaś ostatnim – Tarkwiniusz Pyszny (został wygnany pod koniec VI w.

p.n.e.). Po upadku monarchii nastała republika.

REPUBLIKA (VI - I w. p.n.e.)

Republika to państwo (ale również forma ustroju) rządzone przez wszystkich pełnoprawnych obywateli; w republice

najwyższe władze są wybierane na określony czas przez wszystkich pełnoprawnych obywateli.

(łac.) republika to w języku polskim rzeczpospolita

System sprawowania władzy:

zgromadzenie (tworzyli je wszyscy rzymscy obywatele) – wybierało urzędników, głosowało ( tak lub nie ) nad

propozycjami urzędników, uchwalało ustawy;

urzędnicy (obowiązywały ścisłe zasady oraz kolejność sprawowania urzędów) :

- konsulowie (zwoływali zgromadzenie i senat, dowodzili armią),

- pretorzy (mieli najwyższą władzę sądowniczą),

- cenzorzy (układali spis obywateli i listę senatorów, nadzorowali prace publiczne i przestrzeganie obyczajów),

- kwestorzy (zajmowali się finansami państwa),

- trybuni ludowi (dbali o interesy plebejuszy; mieli prawo veta , czyli unieważniania uchwał na zgromadzeniu, jeżeli były

krzywdzące dla plebejuszy),

- dyktator (powoływany w okresie zagrożenia państwa na 6 miesięcy; miał pełnię władzy, mógł wydawać wyroki

śmierci);

senat – (rada złożona ze starszych, doświadczonych osób – byłych urzędników; funkcja senatora była dożywotnia)

organ doradczy, udzielający rad urzędnikom, nadzorował urzędników, decydował o polityce zagranicznej,

przyjmował poselstwa, mianował namiestników w prowincjach.

W zakresie sprawowania władzy w Rzymie obowiązywały dwie zasady :

zasada kadencyjności zasada kolegialności

urzędnik pełnił swój urząd każdy urząd był sprawowany jednocześnie

przez określony czas (kadencję) przez więcej niż jedną osobę

Społeczeństwo rzymskie:

a/ obywatele:

- patrycjusze – obywatele rzymscy , mający tzw. szlachetne pochodzenie, byli bogaci; do IV w. p.n.e. tylko oni

sprawowali urzędy państwowe, a biednym plebejuszom wskazywali, jak mają głosować na zgromadzeniu,

- plebejusze – obywatele rzymscy należący do najliczniejszej grupy obywateli, zazwyczaj biedniejsi; ich przodkowie nie

sprawowali urzędów; w IV w. p.n.e. wywalczyli sobie prawo piastowania urzędów, a trybuni ludowi dbali o ich interesy;

b/ kobiety i dzieci nie posiadały praw politycznych;

c/ niewolnicy nie posiadali praw politycznych; byli traktowani jak mówiące przedmioty, które można zniszczyć, czyli

zabić; pracowali w kopalniach, a także jako nauczyciele, służba domowa lub zabawiali ludność w amfiteatrach jako

gladiatorzy (walczyli z innymi gladiatorami albo z dzikimi zwierzętami).

str. 1

PODBOJE RZYMSKIE W OKRESIE REPUBLIKAŃSKIM

Przyczyny ekspansywnej polityki Rzymu:

chęć zdobycia łupów;

potrzeba zdobywania ziem uprawnych;

pragnienie zdobycia przez wodzów tzw. prawa do triumfu (zwycięski wódz był uhonorowany, np. łukiem

triumfalnym).

Armia rzymska

Podstawą obywatelskiej armii rzymskiej były legiony (ok. 4500 żołnierzy), w których walczył każdy obywatel zdolny do

służby wojskowej. Dowódcy wprowadzali surową dyscyplinę , dzięki czemu armia odnosiła liczne sukcesy. W celu

ukarania żołnierzy za nieposłuszeństwo wprowadzono tzw. dziesiątkowanie, czyli zabijanie co dziesiątego żołnierza.

Armia rzymska stałą się armią zawodową w II w. p.n.e. (reformę przeprowadził konsul Mariusza).

Podboje

Od V w. p.n.e. Rzym był miastem prowadzącym agresywną politykę wobec sąsiadujących państw (także małych) w Italii.

Italia została podbita między V a III w. p.n.e. Miasta-państwa tworzyły rodzaj federacji , w skład której wchodzili :

sprzymierzeńcy (uzależnieni od Rzymu lub zachowujący ograniczoną autonomię), miasta (wolne, ale pozbawione

prawa udziału w życiu politycznym; ich mieszkańcy posiadali ograniczone prawo obywatelskie) oraz obywatele Rzymu .

Wojska sprzymierzonych państw wspomagały rzymską armię w walce.

Między połową III i połową II w. p.n.e. rozegrały się 3 wojny punickie z Kartaginą, która przegrała zmagania z

Rzymem (najsłynniejszą bitwą, wygraną przez kartagińskiego wodza - Hannibala, była bitwa pod Kannami).

W II w. p.n.e. Rzymianie podbili Macedonię i Grecję . Ogłosili wyzwolenie Hellenów (Greków) spod władzy Macedonii.

W połowie I w. p.n.e. podbito Galię Zaalpejską – podczas walk wsławiły się legiony rzymskiego wodza – Juliusza

Cezara, czego konsekwencją było zmuszenie senatu (po powrocie Juliusza Cezara do Rzymu) do przyznania mu tytułu

dożywotniego dyktatora.

Rzym stał się potęgą – Imperium Romanum (Italia wraz z podbitymi terenami) objęło cały basen Morza Śródziemnego.

Na zdobytych terenach Rzymianie tworzyli prowincje , które były źródłem pieniędzy, bogactw i niewolników.

Prowincja to obszar podbity przez Rzym poza Italią; jego mieszkańcy byli zobowiązani do płacenia podatków.

Prowincjami zarządzali prokonsulowie (dawni konsulowie), propretorzy (dawni pretorzy) lub namiestnicy o władzy

konsularnej.

Namiestnicy wyzyskiwali miejscową ludność, ponieważ zarządzanie prowincjami traktowali jako okazję do wzbogacenia

się w krótkim czasie (sprawowali urząd przez 1 rok). Sytuacja w prowincjach uległa poprawie w okresie cesarstwa ,

ponieważ urzędnicy zarządzający prowincjami otrzymywali bardzo wysokie wynagrodzenie.

Skutki ekspansywnej polityki Rzymu:

powstanie ogromnego państwa (imperium), obejmującego basen Morza Śródziemnego;

utworzenie licznych prowincji, zależnych od Rzymu;

wyzysk prowincji;

zwycięskie wojny stały się źródłem wielu niewolników;

romanizacja prowincji.

UPADEK REPUBLIKI I POWSTANIE CESARSTWA

W 2. połowie II w. p.n.e. nastał kryzys republiki rzymskiej . Do przyczyn tego zjawiska należy zaliczyć:

upadek drobnych gospodarstw

powstanie latyfundiów, na których za darmo pracowali niewolnicy

zubożenie chłopstwa

wielu rzymskich obywateli nie uczestniczyło

import (przywożenie) żywości z prowincji w zgromadzeniu (mieszkali daleko od stolicy)

kryzys

republiki rzymskiej

wzrost liczebności proletariatu armia zawodowa lojalna wobec swoich

( bezrobotnej biedoty) dowódców wojskowych

bunty niewolników wojny domowe wzniecane przez dowódców wojskowych

(np. powstanie Spartakusa, trwające od 73 r. p.n.e. do 71 r. p.n.e.)

Instytucje republikańskie były odpowiednie dla miasta-państwa, jednak w olbrzymim imperium się nie sprawdzały.

str. 2

Wybitny dowódca wojskowy , Gajusz Juliusz Cezar , po podboju Galii i wojnie domowej, wznieconej w połowie I w.

p.n.e., zmusił senatorów do przyznania mu tytułu dożywotniego dyktatora . W 44 r. p.n.e. został zamordowany przez

członków senatu, którzy chcieli przywrócić dawny ustrój i odzyskać silną władzę.

CESARSTWO (I w. p.n.e. – V w.)

Okazało się, że powrót do poprzedniej sytuacji jest niemożliwy. Zwycięstwo Oktawiana (Cezar usynowił go w swoim

testamencie), odniesione w bitwie pod Akcjum w 31 r. p.n.e. , doprowadziło do przejęcia przez niego władzy i

ustanowienia cesarstwa . Pierwszy cesarz rzymski, Oktawian, przyjął tytuł „August, co znaczy „boski.

PRYNCYPAT

Pierwszą formą cesarstwa był pryncypat , w którym zachowano pozory republiki (pozostawiono urzędy ukształtowane w

czasach republiki; niektórzy urzędnicy zachowali jedynie funkcje honorowe, nie mieli realnej władzy), chociaż rządził

cesarz . To on mianował urzędników i ustalał skład senatu. Znaczenie zgromadzeń ludowych malało, a w późniejszym

okresie przestano je zwoływać. Funkcję uchwalania ustaw przejął senat, jednak jego rola ustawodawcza była ciągle

ograniczana. Wnioski cesarzy były przyjmowane bez zastrzeżeń.

Reformy Oktawiana Augusta:

reforma ustroju:

- wprowadził pryncypat (rządził cesarz, ale zachowywał pozory republiki),

- cesarz dożywotnio skupił w swoim ręku najwyższe urzędy: konsula, najwyższego kapłana oraz trybuna

ludowego z prawem weta,

- przywrócił autorytet senatowi (przekazał mu część władzy, Oktawian August posiadał tytuł pierwszego senatora

(łac. ‘princeps inter pares’ należy tłumaczyć na język polski jako ‘pierwszy między równymi’),

- zlikwidował zgromadzenie (jego funkcje ustawodawcze przejął senat);

reforma administracyjna ( podzielił prowincje na cesarskie i senatorskie ; urzędnicy zarządzający prowincjami

otrzymywali bardzo wysokie wynagrodzenie, co zminimalizowało wyzysk prowincji);

zreformowanie armii (utworzenie specjalnych wojsk do ochrony cesarza i zapewnienia porządku w Rzymie; ta

cesarska gwardia nazywana była pretorianami , jej oficerowie byli najważniejszymi osobistościami w państwie).

Po okresie podbojów w Cesarstwie Rzymskim nastał tzw. pax romana (pokój rzymski) . Wówczas to intensywniej

zaczęła się rozwijać rzymska cywilizacja, kwitła kultura i handel.

Ludność prowincji bez przymusu przejmowała rzymską kulturę (np. charakterystyczne budownictwo, obyczaje,

język łaciński), co nazywamy romanizacją prowincji . Na początku III w. doprowadziło to do nadania rzymskiego

obywatelstwa wszystkim wolnym mieszkańcom Imperium Romanum , czyli również mieszkańcom prowincji.

KRYZYS CESARSTWA RZYMSKIEGO

DOMINAT

W III w. Cesarstwo Rzymskie przeżywało kryzys zewnętrzny i wewnętrzny, dlatego też na przełomie III i IV w. cesarz

Dioklecjan przeprowadził reformy wzmacniające państwo, jednak nie było to długotrwałe. Dioklecjan wprowadził m.in.

dominat . Była to nowa forma władzy w cesarstwie (zastąpiła pryncypat). Zrezygnowano z pozorów republiki, a cesarz

miał władzę absolutną – oddawano mu cześć boską . Stał na czele wszystkich organów władzy państwowej.

Reformy Dioklecjana:

reforma ustroju (wprowadził dominat, czyli wzmocnił władzę cesarza);

zreformowanie armii (od władzy odsunął arystokrację senatorską, a dowództwo przekazał zawodowym

żołnierzom; zwiększył liczebność armii);

zreformowanie systemu podatkowego (podwyższył podatki, co pozwoliło mu na opłacenie licznej armii i

urzędników w prowincjach);

reforma monetarna (wprowadził solidus , czyli złotą monetę o stałej wartości).

W 395 r. cesarz Teodozjusz I Wielki podzielił Cesarstwo Rzymskie na dwie części:

Cesarstwo Zachodniorzymskie (Zachodnie) Cesarstwo Wschodniorzymskie (Wschodnie)

ze stolicą w Rzymie i z kulturą łacińską ze stolicą w Konstantynopolu i z kulturą grecką

str. 3

PRZYCZYNY UPADKU CESARSTWA ZACHODNIORZYMSKIEGO (CESARSTWA ZACHODNIEGO)

Przyczyny wewnętrzne:

 kryzys państwa

Często prowadzone wojny prowadziły do zwiększenia liczebności wojska. W armii rzymskiej służyło coraz więcej

barbarzyńców, ponieważ rzymskich obywateli było za mało do kontrolowania tak rozległego państwa.

Podział Cesarstwa Rzymskiego na Cesarstwo Zachodniorzymskie oraz Cesarstwo Wschodniorzymskie osłabiło obronę

państwa – odtąd obie części dawnego imperium samodzielnie broniły swych granic.

 kryzys gospodarczy

W celu utrzymania dużej armii podwyższano podatki, co prowadziło do zubożenia ludności. Zmniejszył się popyt na

towary rzemieślnicze - ubodzy obywatele coraz rzadziej je kupowali. W konsekwencji doprowadziło to do upadku

rzemiosła.

 kryzys władzy cesarskiej

Coraz częściej armia decydowała o wyborze kolejnych cesarzy, dlatego też zostawali nimi dowódcy wojskowi.

Przeprowadzano także liczne zamachy wojskowe na cesarzy, aby osadzić na tronie cesarskim swojego kandydata.

Przyczyny zewnętrzne:

 najazdy barbarzyńskich plemion

Barbarzyńskie plemiona zaczęły się osiedlać w sąsiedztwie państwa rzymskiego. W wyniku tzw. wielkiej wędrówki

ludów (IV-V w.), spowodowanej naporem Hunów, często zapuszczały się w granice cesarstwa i pustoszyły je –

przykładem mogą być Wizygoci, Ostrogoci, Wandalowie i Longobardowie.

Barbarzyńcy – określenie ludów, zamieszkujących tereny poza granicami rzymskiego państwa i nieznających rzymskiej

kultury oraz łaciny (wg Rzymian barbarzyńcy stali na niższym poziomie rozwoju kulturowego).

W 476 r. germański (barbarzyński) wódz, Odoaker, zdetronizował ( pozbawił władzy, cesarskiego tronu) rzymskiego

cesarza , Romulusa Augustulusa i odesłał insygnia (symbole władzy) do Cesarstwa Wschodniorzymskiego.

W ten oto sposób Odoaker doprowadził do ostatecznego upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego . Powyższa

data wyznacza koniec starożytności i początek średniowiecza .

PRZYKŁADY WPŁYWU KULTURY GRECKIEJ NA KULTURĘ RZYMSKĄ

Poważne przemiany w dziedzinie kultury i religii zaszły w Rzymie po podboju Grecji oraz hellenistycznego Wschodu.

Wpływy kultury greckiej były tak silne, że Horacy – wybitny poeta – powiedział: „Zdobyta Grecja podbiła dzikich

zwycięzców [Rzym]. Rzymianie przejęli dokonania kulturowe Greków, ale nadali im własną, oryginalną postać.

Oddziaływanie hellenizmu uwidaczniało się zwłaszcza w wychowaniu i wykształceniu . Arystokracja rzymska

zatrudniała greckich nauczycieli, którzy uczyli młodzież greckiej filozofii oraz retoryki (jednym z najwybitniejszych

mówców był Cyceron). Rzymianie, pochodzący z zamożnych rodów, biegle posługiwali się nie tylko łaciną, ale również

greką. Fascynacja Grecją doprowadziła do rozkwitu literatury rzymskiej. Wcześniej pismo alfabetyczne (z pewnymi

zmianami przejęte od Greków) służyło przede wszystkim do zapisu praw oraz krótkich inskrypcji. Pierwszym poematem

łacińskim jest tłumaczenie greckiej Odysei . Na wzór greckiej Iliady i Odysei Wergiliusz stworzył łacińską epopeję pt.

Eneida . Rzymianie wykorzystywali greckie miary wierszowe . Teatr rzymski wykorzystywał wzorce greckiej komedii.

Bardzo często Rzymianie wykonywali kopie greckich dzieł sztuki . Rzeźba i malarstwo greckie dostarczały inspiracji

rzymskim artystom.

Rzymska religia politeistyczna była wzorowana na greckiej. Rzymscy bogowie mieli swoich odpowiedników w

mitologii greckiej, np.: Jowisz – Zeus, Neptun – Posejdon, Pluton – Hades, Junona - Hera, Minerwa – Atena, Wenus –

Afrodyta, Mars – Ares.

OSIĄGNIĘCIA CYWILIZACJI RZYMSKIEJ:

prawo rzymskie (Rzymianie ustanowili instytucję świadka, wprowadzili podział na prawo publiczne i prywatne,

prawo do obrony oraz zasadę, polegającą na udowodnieniu winy, nie zaś niewinności);

łaciński alfabet (na jego podstawie powstało wiele alfabetów, np. polski alfabet);

język łaciński (dał on podstawy gramatyki i słownictwa wielu językom romańskim, np. włoskiemu,

francuskiemu, hiszpańskiemu, portugalskiemu, rumuńskiemu);

nazwy planet (niemal wszystkie planety noszą nazwy, będące imionami rzymskich bogów);

imiona (niektóre z imion są używane do dziś, np.: Marek, Wiktor i Wiktoria, Julia, Juliusz i Julian, Mariusz);

rozległa sieć wytrzymałych dróg ;

kalendarz ( kalendarz juliański , stworzony na polecenie Juliusza Cezara, obowiązuje obecnie w kościele

prawosławnym, natomiast u katolików obowiązuje z pewnymi zmianami, wprowadzonymi w XVI w. przez

papieża Grzegorza XIV, jako kalendarz gregoriański);

wprowadzenie podatków ;

str. 4

literatura:

- epika ( Eneida Wergiliusza),

- poezja (Horacy, Wergiliusz, Owidiusz),

- dramat (komedie Terencjusza);

powstanie mecenatu – mecenasi sztuki opiekowali się artystami;

sztuka:

a) realistyczne rzeźby, ukazujące nawet wady osoby pozującej,

b) płaskorzeźby,

c) malarstwo ścienne i mozaiki;

architektura (używanie cegieł i betonu do budowy łuków i kopuł);

zabytki:

- Panteon (świątynia wszystkich bogów),

- Amfiteatr Flawiuszów (Koloseum),

- Kolumna Trajana w Rzymie.

łuki triumfalne akwedukty

(ozdobne bramy wjazdowe dla zwycięzców) (wodociągi)

kanalizacja w miastach

cyrki (do wyścigów rydwanów)

termy (łaźnie)

bazyliki (budynki, w których odbywał się

handel, procesy sądowe i zebrania polityczne) kopuły (dachy w kształcie bębna)

liczne kamienne drogi świątynie , np. Panteon

(umożliwiały lepszą komunikację

między prowincjami a Rzymem) forum amfiteatry , np. Koloseum

„ Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu (plac publiczny, rynek) w nich odbywały się walki gladiatorów lub

pozorowane bitwy, np. wodne

Urbanizacją nazywamy rozwój miast.

budownictwo

rzymskie

DZIEDZICTWO CYWILIZACJI RZYMSKIEJ

OSIĄGNIĘCIA CYWILIZACJI RZYMSKIEJ, MAJĄCE WPŁYW NA WSPÓŁCZESNĄ CYWILIZACJĘ

Wpływy literatury rzymskiej były silne w wielu epokach literackich. Wiersze Horacego są wzorem dla wielu poetów

cywilizacji zachodniej (Jan Kochanowski również sławił w swoich utworach uroki życia codziennego), natomiast

komedie Terencjusza legły u podstaw tzw. komedii płaczliwej, ukształtowanej w XVIII w. Słynne słowa Terencjusza

„Człowiekiem jestem; nic co ludzkie nie jest mi obce stały się hasłem przewodnim renesansu.

Niezwykle ważnym osiągnięciem było stworzenie pojęcia prawa , które w państwie rzymskim oddzielono od polityki.

Ogólne zasady postępowania sądowego określono na podstawie konkretnych spraw. U podstaw rzymskiego prawa leży

tzw. prawo XII tablic, czyli zbiór praw spisany na dwunastu tablicach w V w. p.n.e. Prawo rzymskie stało się podstawą

współczesnych kodeksów prawnych.

Ogromny wpływ na kształtowanie współczesnej cywilizacji miały: łaciński alfabet , język łaciński oraz kalendarz , które

zostały opisane wcześniej.

W budownictwie wykorzystuje się wiele rozwiązań architektonicznych, np. łuki, kopuły.

Spuścizną polityczną Rzymian jest republika , czyli państwo rządzone przez pełnoprawnych obywateli.

NARODZINY I ROZWÓJ CHRZEŚCIJAŃSTWA

W I w. p.n.e. Palestynę podbili Rzymianie. Palestyna zachowała odrębność w sprawach religijnych oraz wewnętrznych –

posiadała własnego króla, natomiast za sprawy polityczne i utrzymanie porządku społecznego odpowiadał rzymski

namiestnik (w okresie działalności Jezusa był nim Poncjusz Piłat). Żydzi pragnęli odzyskać wolność – oczekiwali

Mesjasza, który poprowadzi ich do walki i wyzwoli ich spod rzymskiego panowania.

W I w. n.e. zaczął nauczać Jezus z Nazaretu . Krytykował faryzeuszy za to, że skupiają się na prawie, a zapominają o

człowieku. Głosił naukę pokoju i miłości bliźniego – nawet wroga. Nie był tym, na którego czekali. Jezus zyskiwał coraz

więcej zwolenników, dlatego Żydzi doprowadzili do skazania go na ukrzyżowanie (skazał go rzymski namiestnik

prowincji Judea – Poncjusz Piłat, by zyskać przychylność Żydów oraz zachować spokój w prowincji).

Uczniowie Jezusa, apostołowie , głosili jego naukę , spisaną później w czterech Ewangeliach. Wyznawców tej nauki,

przyjmujących chrzest, nazywa się chrześcijanami .

str. 5

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: