DOWODZENIE BAZĄ LOTNICTWA TAKTYCZNEGO

SZTUKA WOJENNA

Zeszyty Naukowe AON nr 1(82) 2011

ISSN 0867–2245

Zeszyty Naukowe AON nr 2(59) 2005

ISSN 0867–2245

DOWODZENIE BAZĄ LOTNICTWA

TAKTYCZNEGO

płk nawig. dr inż. Bogdan GRENDA

Akademia Obrony Narodowej

Okres zmian politycznych lat dziewięćdziesiątych XX wieku i związana z nim samodzielność militarna sprzyjały powstawaniu różnych koncepcji usprawnienia organizacji Wojsk Lotniczych i Obrony Powietrznej (WLOP). Jedna z nich zakładała utworzenie nowych baz lotniczych na istniejących strukturach organizacyjnych pułków lotniczych. Ewolucja strukturalna przebiegała dwu etapowo:

‒    w etapie pierwszym pułki lotnicze przekształcono w bazy lotnicze z jednoczesnym wyłączeniem z ich struktur organizacyjnych eskadr lotniczych,

‒    w etapie drugim zintegrowano bazy lotnicze z eskadrami lotniczymi tworząc bazy lotnictwa taktycznego, szkolnego i transportowego.

Jednocześnie wraz z prowadzoną transformacją strukturalno-organizacyjną jednostek przemianom podlegał także ich system dowodzenia.

Podstawę do formowania baz lotniczych stanowił pułk lotniczy, którego obszar zadaniowy oraz struktura organizacyjna były adekwatne do roli i znaczenia jaką odgrywać miały nowe jednostki. Funkcjonujący w owym czasie pułk lotniczy był wstanie samodzielnie przygotować działania i wykonywać zadania o znaczeniu taktycznym lub operacyjnym. Ponadto, realizował zadania administracyjno-logistyczne oraz prowadził działalność gospodarczą. Właściwą realizację zadań pułkom lotniczym umożliwiał m.in. sprawny system dowodzenia szczebla taktycznego WLOP. Jego zasadnicza idea polegała na organizacji oddzielnego podsystemu dowodzenia dla lotnictwa myśliwsko-bombowego oraz dla lotnictwa myśliwskiego. Pułk lotnictwa myśliwsko-bombowego (plmb) posiadał własny podsystem dowodzenia. Dowodzenie plmb realizowane było ze stacjonarnego lub ruchomego stanowiska dowodzenia (SD). Na stacjonarnym SD pułku pełniona była całodobowa nieetatowa służba dyżurna. W czasie dyżuru najważniejszą osobą był dowódca SD, który podlegał bezpośrednio pod szefa sztabu pułku. Obsada SD plmb odpowiedzialna była za zbieranie informacji o działalności bieżącej jednostki oraz inicjowanie procedur alarmowania w przypadku ogłoszenia wyższego stanu gotowości bojowej lub rozpoczęcia mobilizacji. Po osiągnięciu nakazanego stanu gotowości bojowej na SD zaczynała pracę pełna zmiana bojowa, która w razie konieczności przystępowała do planowania działań bojowych zgodnie z otrzymanym zadaniem. Organizowano dwie pełne zmiany bojowe. Pierwsza zmiana była dowodzona przez dowódcę, druga przez szefa sztabu. Pułk dysponował również własnym posterunkiem radiotechnicznym, na bazie którego organizowano pułkowy punkt naprowadzania (PPN). Informacja z niego była zobrazowana na SD. PPN służył do naprowadzania własnych samolotów na cele powietrzne, naziemne i do kontroli radiolokacyjnej. W systemie dowodzenia pułku lotnictwa myśliwskiego (plm) przyjęto nieco inne rozwiązania niż w lotnictwie myśliwsko-bombowym. W ówczesnych czasach podstawowym ogniwem systemu dowodzenia obroną powietrzną były połączone stanowiska dowodzenia (PłSD). Z PłSD realizowane było bezpośrednie dowodzenie oddziałami (pododdziałami) wojsk Obrony Powietrznej Kraju (OPK) w czasie działań bojowych i naprowadzania lotnictwa myśliwskiego na cele powietrzne, naziemne
i nawodne[1]. Ponadto, zmiany bojowe PłSD koordynowały działalność ogniową wszystkich związków taktycznych (ZT) i oddziałów rakiet i artylerii przeciwlotniczej WLiOP. Bazę PłSD stanowiło SD batalionu radiotechnicznego oraz jego umocniony obiekt techniczny. W okresie pokojowym na PłSD pracowała przez całą dobę zmiana dyżurna, a w okresie narastania sytuacji kryzysowej rozwijana miała być zmiana bojowa. Zmiana bojowa PłSD składała się z etatowych zmian dyżurnych poszczególnych SD oraz zespołów dowodzenia dowództw i sztabów jednostek lotnictwa myśliwskiego (LM), wojsk rakietowych (WR) i wojsk radiotechnicznych (WRt). Dowódca pułku dowodził bezpośrednio z PłSD, gdzie miał bezpośredni kontakt ze starszym nawigatorem naprowadzania GPN oraz dyżurnym kierownikiem lotniska lub (kierownikiem lotów), który kierował startami samolotów myśliwskich, (zgodnie z decyzją dowódcy plm).

Na początku nowego milenium dostrzeżono, iż rzuty wsparcia naziemnego posiadają zbyt małe, w stosunku do potrzeb, możliwości manewrowe i nie nadążą
w przyszłych, dynamicznych działaniach za rzutami powietrznymi (w skład których wchodziły samoloty bojowe i transportowe). Podkreślano także, niekorzystne rozmieszczenie jednostek lotnictwa bojowego na terenie kraju w stosunku do przyszłych, przewidywanych zagrożeń. Kierunkiem działań, który w swoim założeniu niwelować miał niemal wszystkie wady dotychczasowych rozwiązań stać się miały bazy lotnicze. Zakładano, że lotnictwo zyska na manewrowości oraz wzrośnie jakość i poziom zabezpieczenia logistycznego, szczególnie w początkowym okresie działań wojennych. Stworzona struktura organizacyjna zapewniała niezależność służbową dowódcom eskadr lotniczych stacjonujących w bazie. Eskadra lotnicza stała się samodzielną jednostką wojskową, z drugiej strony była całkowicie uzależniona od bazy w zakresie zabezpieczenia logistycznego. Zarysowana zmiana struktur organizacyjnych szczebla taktycznego Sił Powietrznych (SP) znalazła również swe przełożenie na transformację systemu dowodzenia. Nastąpił znany nam do chwili obecnej podział systemu dowodzenia SP na dwa podsystemy: dowodzenia operacyjnego i pozaoperacyjnego. W następstwie tych decyzji baza lotnicza zakwalifikowana została do systemu dowodzenia pozaoperacyjnego, z kolei eskadra lotnicza jako element systemu dowodzenia operacyjnego. W ujęciu systemowym oznaczało to, że baza lotnicza podporządkowana została pod brygadę lotniczą. Eskadra lotnicza operacyjnie podlegała pod Centrum Operacji Powietrznych (COP) oraz merytorycznie pod brygadę lotniczą. W ten sposób dowódca eskadry miał dwóch przełożonych: dowódcę brygady i dowódcę COP. W celu zapewnienia funkcji dowodzenia nowymi jednostkami stworzono w nich nowe organy dowodzenia, przyjmując za podstawę ich formowania rozwiązania funkcjonujące w NATO. Na szczeblu bazy lotniczej powstało SD bazy często występujące w dokumentach pod nazwą Wing Operations Centre (WOC). W eskadrze lotniczej stworzono organ dowodzenia zwany jako Squadron Operations Centre (SQOC).

Blisko 8-letni okres doświadczeń w obszarze odrębnego funkcjonowania eskadry i bazy lotniczej dostarczył szeregu wniosków. Przede wszystkim dostrzeżono powszechne występowanie sporów kompetencyjnych pomiędzy dowódcami obu jednostek lotniczych. Dowódcy baz odpowiedzialni za logistykę nie mogli dojść do porozumienia z dowódcami eskadr, którzy odpowiadali za szkolenie lotnicze. Skomplikowane było również samo dowodzenie bazą ze względu na występowanie dużej liczby pododdziałów (komórek organizacyjnych) podporządkowanych bezpośrednio dowódcy bazy (ok.14). Stwierdzono również, iż ówczesna struktura bazy powoduje zmniejszenie wydajności pracy personelu Służby Inżynieryjno-Lotniczej (SIL) oraz wydłużenie procesu przywracania sprawności statków powietrznych
(w zakresie utrzymania parametrów technicznych) z powodu funkcjonowania oddzielnych komórek organizacyjnych SIL w eskadrze i bazie. W strukturach eskadr
i baz można było zauważyć dublowanie się komórek organizacyjnych o tych samych zadaniach, co nie było rozwiązaniem ekonomicznym. Zaistniał także problem kompatybilności ze strukturami baz lotniczych sił powietrznych NATO, szczególnie po wprowadzeniu do eksploatacji samolotów F-16. W kwietniu 2008 roku w 31 Bazie Lotniczej (obecna nazwa 31 Baza Lotnictwa Taktycznego) wprowadzono program pilotażowy. W programie tym założono zmianę dotychczasowych struktur bazy i eskadr lotnictwa taktycznego (elt). Główną ideą zmian było scalenie eskadr i bazy lotniczej w jedną strukturę organizacyjną. Nastąpiło więc zintegrowanie logistyki (na szczeblu bazy i eskadry) z bezpośrednimi wykonawcami zadań, a nowa baza spełnia dotychczasowe zadania starej bazy lotniczej
i eskadr. Obecna baza jest jednostką logistyczną szczebla taktycznego Sił Powietrznych i jedną z najważniejszych w ich systemie operacyjnym. Zapewnia bazowanie statkom powietrznym, logistyczne zabezpieczenie operacji lotniczych oraz rozwinięcie elementów bazy mobilizacyjnej. Ponadto, spełnia kluczową rolę
w systemie reagowania kryzysowego. Obecnie w Siłach Powietrznych funkcjonują cztery rodzaje baz: Baza Lotnictwa Taktycznego (BlotT), Baza Lotnictwa Szkolnego (BLotSz), Baza Lotnictwa Transportowego (BLotTr) oraz Baza Lotnicza (BLot). Różnorodność w nazewnictwie podyktowana została zadaniami jakie realizują poszczególne bazy. Pomimo istotnych różnic w nazewnictwie baz, doszukać się można wielu cech wspólnych. Wszystkie bazy przeznaczone są do realizacji wszechstronnego zabezpieczenia bazujących na jej lotnisku pododdziałów. Główne zadania baz obejmują: realizację zadań (misji) lotniczych (za wyjątkiem 1 BLot[2]), prowadzenie obsług techniki lotniczej i naziemnej, utrzymanie infrastruktury oraz urządzeń lotniskowych w odpowiedniej sprawności technicznej, wszechstronne zabezpieczenie logistyczne eskadr lotniczych, a także innych jednostek wojskowych, zgodnie z przydziałami gospodarczymi oraz przyjęcie statków powietrznych Sojuszniczych Sił Wzmocnienia w ramach wsparcia państwa - gospodarza w okresie pokoju, kryzysu i wojny. W stosunku do realizowanych zadań powstała nowa struktura bazy, uwzględniająca eskadry lotnicze. Powstały też nowe komórki organizacyjne zwane grupami, w skład których weszły eskadry. Jednocześnie, wraz
z integracją struktur organizacyjnych szczebla taktycznego SP (eskadry i bazy) zaistniał problem zakwalifikowania ich do odpowiedniego podsystemu dowodzenia Sił Powietrznych. Istotnym również problemem jest określenie kształtu systemu dowodzenia na szczeblu bazy lotnictwa taktycznego w nowych uwarunkowaniach (po połączeniu obu organizacji). Stąd, celem niniejszego artykułu jest zidentyfikowanie miejsca BLotT w systemie dowodzenia SP oraz wskazanie kierunków zmian w systemie dowodzenia bazą lotnictwa taktycznego.

Autor artykułu założył, że osiągnięcie tak sformułowanego celu będzie wymagało znalezienia odpowiedzi na pytanie, stanowiące problem ogólny artykułu: jakie czynniki wpływają na właściwą organizację systemu dowodzenia bazą lotnictwa taktycznego?

Dążąc do osiągnięcia tak sformułowanego problemu badawczego, zasadnym jest odpowiedzieć na szereg pytań:

1.  Jak realizowane jest dowodzenie bazą lotnictwa taktycznego?

2.  Jakie jest miejsce systemu dowodzenia bazą w systemie dowodzenia SP?

3.  Jakie uwarunkowania determinują funkcjonowanie systemu dowodzenia bazą lotnictwa taktycznego?

4.  Jakie powinny być prawdopodobne kierunki doskonalenia systemu dowodzenia BLotT?

Dowodzenie bazą lotnictwa taktycznego

Problematyka dowodzenia bazą lotnictwa taktycznego wiąże się z teorią zorganizowanego działania stanowiąc niezmiernie istotny obszar zagadnień związanych z efektywnym zarządzaniem jej zasobami (ludzkimi, technicznymi, materiałowymi), szczególnie gdy dowodzenie realizowane jest w deficycie czasu oraz przy wzrastającym poziomie zagrożenia. Dowodzenie bazą możemy rozpatrywać w obszarach: organizacyjnym i systemowym. Biorąc za podstawę definicję organizacji[3], do pierwszego obszaru dowodzenia zaliczyć można: organy dowodzenia bazy oraz zależności (więzi) organizacyjne. Do obszaru systemowego zaliczono umiejscowienie systemu dowodzenia bazy w systemie dowodzenia Sił Powietrznych.

Rozpatrując obszar organizacyjny należy wskazać na organy dowodzenia bazy funkcjonujące w okresie pokoju oraz formowane w czasie kryzysu i wojny. W każdym stanie gotowości bojowej działalnością jednostki kieruje dowódca bazy lub jego zastępca wykonując rozkazy wyższego przełożonego. W jego kompetencjach leży wydawanie rozkazów i poleceń wszystkim żołnierzom oraz pracownikom cywilnym jednostki. W okresie pokoju najważniejszym organem wspomagającym dowódcę jednostki w sprawowaniu funkcji dowodzenia BLotT jest sztab jednostki. Zgodnie z definicją „sztab to organ dowodzenia występujący od szczebla pododdziału do szczebla centralnego. Organizuje on przygotowanie oraz prowadzenie działań. Przygotowuje wszelkie kalkulacje oraz dane potrzebne dowódcy do podjęcia przez niego decyzji. W okresie pokoju głównym zadaniem sztabu jest organizowanie szkolenia dowództw i wojsk”[4]. Z powyższej definicji wynika, że rolą sztabu jest wspieranie dowódcy w całym procesie dowodzenia, a więc podczas przygotowania i prowadzenia działań. Wspieranie obejmuje nie tylko informowanie dowódcy o sytuacji, lecz również doradzanie mu, przygotowanie wariantów działania, rozkazów oraz nadzorowanie ich wykonania. Sztab nawiązuje również współdziałanie z innymi jednostkami oraz nadzoruje realizację zabezpieczenia bojowego, organizuje system dowodzenia i łączności oraz kontroluje wykonanie zadań przez podległe wojska. Za pracę sztabu i właściwą realizację zadań odpowiada szef sztabu. Spoczywa na nim również odpowiedzialność za organizację i funkcjonowanie systemu służb dyżurnych jednostki. Najważniejszą rolę w systemie służb dyżurnych pełni oficer dyżurny, który jest bezpośrednim wykonawcą decyzji dowódcy. Ponadto, zapewnia on dowódcy właściwe warunki do realizacji dowodzenia w miejscu stałej dyslokacji (MSD), nadzorowanie przedsięwzięć związanych z wprowadzaniem wyższych stanów gotowości kryzysowej oraz WSGB, ochroną obiektów bazy oraz kierowania działaniami podległych służb dyżurnych (np. dyżurnych pododdziałów, dyżurnego parku sprzętu technicznego, dowódcy pogotowia przeciwpożarowego itd.). W razie nieobecności dowódcy, oficer dyżurny posiada kompetencje do wydawania w jego imieniu rozkazów i zarządzeń dotyczących pełnienia służby, porządku wojskowego i dyscypliny. W zakresie dowodzenia lotnictwem istotnym elementem jest wojskowy port lotniczy (WPL). WPL odpowiada za kontrolę ruchu lotniczego w rejonie lotniska, przekazanie dowodzenia do punktu naprowadzania oraz przygotowanie materiałów obiektywnej kontroli lotów (OKL) z wykonywanej misji. Do jednych z najważniejszych zadań realizowanych przez bazę w czasie pokoju, zliczyć należy misje Air Policing[5]. Priorytetową rolę podczas realizacji tych zadań bojowych pełni WPL, a szczególnie kontroler lotniska. Nadzoruje on siły pełniące dyżur w systemie NATINADS, odbiera sygnały alarmowe, jak również przekazuje rozkazy dla załóg o osiąganiu odpowiednich stopni gotowości oraz odpowiada za ich odwołanie. Przekazuje wszelkie niezbędne informacje mające wpływ na realizację misji Air Policing do Ośrodka Dowodzenia i Naprowadzania (ODN). Odpowiada za start i bezpieczeństwo pary dyżurnej w przestrzeni powietrznej bazy oraz przyjęcie „naruszyciela” zmuszonego do lądowania – w przypadku, gdy lotnisko bazy zostanie wyznaczone jako interwencyjne.

W kwestii dowodzenia lotnictwem należy również wskazać na nowe rozwiązanie stosowane w bazach lotnictwa taktycznego (szczególnie wyposażonych w samoloty
F-16). Na szczeblu Grupy Działań Lotniczych tworzona jest Dyżurna Służba Operacyjna (DSO), której głównym zadaniem jest przekazywanie zadań z Centrum Operacji Powietrznych (COP) do eskadr lotniczych (podczas pełnienia dyżuru bojow...