1. MORFOLOGIA
Opis wewnętrznej budowy wyrazu; reguły łączenia najmniejszych segmentów znaczących w samodzielną jednostkę językową (wyraz)
Morf to minimalna jednostka językowa posiadająca znaczenie, która spełnia w systemie danego języka jedną z dwóch możliwych funkcji:
- funkcję referencyjną, dzięki której ma miejsce odniesienie do rzeczywistości pozajęzykowej
- funkcję gramatyczną, dzięki której zachodzą między wyrazami relacje wewnątrzjęzykowe (funkcja wykładników kategorii gramatycznych, afiksów słowotwórczych, spójników).
Morf leksykalny - wykładnik znaczenia, stanowi konstytutywny element leksemu
Morf gramatyczny - wykładnik funkcji gramatycznej, wskazuje relacje syntagmatyczne między składnikami wypowiedzenia lub opozycje paradygmatyczne między elementami językowymi; w kategorii morfów gramatycznych należy wyróżnić klasę morfów fleksyjnych i morfów słowotwórczych
--> Morf fleksyjny
wykładnik wartości pewnej kategorii fleksyjnej jednostek leksykalnych
- afiks (np. końcówki osobowe czasowników „czytam”)
- słowo, tj. odrębny wyraz tekstowy (np. „będę czytał”)
--> Morf słowotwórczy
wykładnik stosunku motywacji zachodzącego między dwiema jednostkami słownikowymi, tj. między wyrazem motywującym (=podstawowym) a wyrazem motywowanym (=derywatem).
Morfy:
1. leksykalne
2. gramatyczne
2.1. fleksyjne (=syntaktyczne)
2.2. słowotwórcze
2. DZIAŁY MORFOLOGII
1. FLEKSJA
2. SŁOWOTWÓRSTWO
2.1. DERYWACJA
2.2. KOMPOZYCJA
FLEKSJA - dział gramatyki opisujący opozycje form wyrazowych należących do jednego leksemu oraz regularności w odmianie wyrazów. Podstawowe typy odmiany leksemów to:
KONIUGACJA
DEKLINACJA
SŁOWOTWÓRSTWO – dział gramatyki opisujący mechanizmy tworzenia wyrazów na podstawie istniejących leksemów z zastosowaniem reguł słowotwórczych danego języka
DERYWACJA – dział słowotwórstwa analizujący zespół środków formalnych, będących wykładnikami stosunku motywacji słowotwórczej między wyrazem podstawowym (derywantem) a wyrazem pochodnym (derywatem). Leksemy pokrewne słowotwórczo (posiadające ten sam morf leksykalny) tworzą tzw. rodzinę wyrazów.
KOMPOZYCJA – dział słowotwórstwa badający reguły tworzenia wyrazów poprzez łączenie dwu lub więcej leksemów
(I) Pierwiastek [= morf leksykalny]
(II) Afiks [= morf semiczny – syntaktyczny lub słowotwórczy]
- prefiks [= przedrostek; podgłówek, przepiękny, prababka...]
- sufiks [= przyrostek; pływalnia, dziadek, wysypisko...]
- infiks [frango „łamię” – fregi „złamałem” – fractus „złamany..]
- circumfiks [gefragt „pytany”, gesucht „szukany“...]
- transfiks [j. semickie]
(III) Temat (osnowa) [= pierwiastek + afiksy słowotwórcze]
(IV) Końcówka [sufiks, który jest morfem syntaktycznym]
(V) Przodówka [prefiks, który jest morfem syntaktycznym]
(VI) Przedimek (prepozycja) [morfy syntaktyczne swobodnie związane z pierwiastkiem, poprzedzające go: przy domu, do szkoły...]
(VII) Poimek (postpozycja) [morfy syntaktyczne luźno związane z pierwiastkiem, nastepujące po nim; as-asztal-alatt „pod stołem”, az-ut-mellett „obok drogi”...]
Przykładowa struktura morfologiczna wyrazów:
(I) morf leksykalno-semiczny
(II) morf leksykalny – morf syntaktyczny
(III) morf leksykalny – morf słowotwórczy - morf syntaktyczny
(IV) morf słowotwórczy – morf leksykalny - morf syntaktyczny
(V) morf słowotwórczy – morf leksykalny – morf słowotwórczy - morf syntaktyczny
(VI) morf syntaktyczny – morf leksykalny - morf syntaktyczny
(VII) morf syntaktyczny - morf słowotwórczy – morf leksykalny - morf syntaktyczny
(VIII) morf syntaktyczny - morf słowotwórczy – morf leksykalny – morf słowotwórczy - morf syntaktyczny
Morf - najmniejszy dający wydzielić się w tekście element językowy posiadający znaczenie (obiekt konkretny), reprezentowany przez ciągłą lub nieciągłą sekwencję głosek. Każdy morf jest reprezentantem jakiegoś morfemu (jest elementem morfemu).
Morfem – elementarna jednostka znakowa systemu językowego (obiekt abstrakcyjny), reprezentowana przez ciąg szeregów alternacyjnych;
zbiór homosignifikacyjnych morfów.
Morf stanowi realizację morfemu
Np. [leś-], [las-] to dwa różne morfy (mimo iż niosą to samo znaczenie)
[proś-]1, [proś-]2, [proś-]3 – również różne morfy (mimo identyczności brzmieniowej niosą różne znaczenie
(1) „prosi”, (2) „prosię”, (3) „prosie”
Morfem – zbiór morfów mających identyczne znaczenie i nie występujących w tym samym kontekście – por. formy gramatyczne czasownika „iść” [id-], [idź-], [sz-], [szed-]
Allomorfy to kontekstowo uwarunkowane warianty morfemu (np. [leć-, lec-, lat-, lot-])
morfonem – zbiór fonemów alternujących na danej pozycji w strukturze linearnej morfemu
5. WARIANTY MORFEMÓW
allomorfy to warianty morfemu,
np.: na morfem [ręk-] składają się allomorfy
à {[ręk-], [rąk-], [ręcz-], [ręc-]...}
por. wyrazy:
ręka; ręczny; rączka; ręce; rąk; ...
noga; nożny; nóg; nóżka;...
czoło; na czele;...
ucho; uszko;...
kwiaty; kwiecisty; ukwiecony; kwietnik;...
mucha; muszka;...
biały; biel; bieli się;...
6. MECHANIZMY SŁOWOTWÓRCZE
1) Afiksacja - derywacja słowotwórcza polegająca na dołączeniu afiksu do podstawy słowotwórczej (w strukturze derywatu wyróżnia się podstawę słowotwórczą oraz przynajmniej jeden formant słowotwórczy);
np. mił – ość, anty – talent, prze - krzyczeć
2) Zmiana paradygmatu fleksyjnego podstawy bez poszerzania jej o afiks słowotwórczy;
np. zł – y : zł - o, łac. amicus : amica; ang. love : love
3) Derywacja wsteczna – skrócenie podstawy o jakiś ciąg segmentów fonologicznych;
np. wódka – wóda, lecieć – lot, biegać - bieg
4) Alternacja morfonologiczna w podstawie
5) Reduplikacja rdzenia
6) Kombinacja 1) – 5), np. kamień : kam – yk
7) Kompozycja – np. łączenie dwu lub więcej morfów leksykalnych w tzw. złożenia wyrazowe, np. kilo – wat – o – godzin - a
7. DERYWACJA
tworzyć –
twórca
stworzyciel
utwór
odtworzyć...
Typy stosunku motywacji między wyrazami należącymi do tej samej rodziny wyrazów:
motywacja bezpośrednia: urząd - urzędnik
motywacja pośrednia: urząd - urzędniczka
motywacja wzajemna: transmitować – eksmitować - emitować
[w j. polskim brak formy * -mitować]
8. KOMPOZYCJA
Proces tworzenia leksemów przez łączenie istniejących jednostek leksykalnych;
1) Zestawienie – ustalona struktura funkcjonująca jak pojedynczy leksem, będąca połączeniem dwu lub kilku leksemów w nierozerwalną całość o określonym szyku członów (które zachowują swoje właściwości fleksyjne), lecz pozbawiona morfologicznych wykładników odróżniających ją od luźnej grupy syntaktycznej
np. fizyka jądrowa, przemysł ciężki, odzież ochronna, Tomaszów Lubelski
2) Zrost – wyraz złożony będący produktem scalenia dwu członów pewnej struktury syntaktycznej, przy czym zależny gramatycznie jest człon pierwszy. Całość ma określony paradygmat fleksyjny i wykazuje jeden akcent główny
np. wniebowzięty, dobranoc, psubrat, ang. house-keeping, barman, home-made
3) Złożenie wyrazowe (compositum) - wyraz złożony zawierający wykładnik kompozycji, wykazujący w strukturze dwa lub więcej trwale ze sobą połączonych morfów leksykalnych
np. parowóz, gazobeton, słowotwórstwo, światłoutwardzalny...
1) interfiks (łącznik) 2) + sufiks
9a. ZŁOŻENIA WYRAZOWE
Rodzaje złożeń wyróżnione ze względu na strukturę (rozpatrywaną na podstawie budowy syntaktycznej odpowiadających im fraz):
- kopulatywne; żelazobeton (z żelaza i betonu), biało-czerwony (biały i czerwony), klubo-kawiarnia, beczkowóz, itp....)
- determinatywne
- dopełnieniowe; listonosz (ktoś, kto roznosi listy), woziwoda (ktoś, kto wozi wodę), bratobójca, mrówkojad, kulomiot, itp...
- przydawkowe (żywopłot, wielkolud, parowóz...)
Rodzaje złożeń wyróżniane ze względu na stosunek znaczenia złożenia w stosunku do sumy znaczeń morfów składowych:
- endocentryczne (chłopo-robotnik, południowowschodni...), których znaczenie pokrywa się z sumą znaczeń poszczególnych składników
- egzocentryczne (żółtodziób, krzywonos, Krzywousty, wiercipięta, stonoga...), których znaczenie wykracza poza sumę znaczeń elementów skladowych (np. żółtodziób to człowiek niedoświadczony w danej dziedzinie, a nie żółty dziób)
polfilmo