404.pdf
(
154 KB
)
Pobierz
Studia i mat 2-06.indd
Wybrane problemy zarządzania techniką wojskową
Rafał Harmoza
Niniejszy artykuł stanowi wprowadze-
nie do problematyki zarządzania techniką
wojskową, które zostało zdefiniowane jako
całokształt działań z zakresu zarządzania
związanych z projektowaniem, produkcją
i dostawą uzbrojenia i /lub sprzętu wojsko-
wego, który będzie spełniać wymagania użyt-
kownika widziane z perspektywy jego cyklu
życia. W artykule dokonano analizy obiektu
zarządzania, jakim jest uzbrojenie i sprzęt
wojskowy, przedstawiono główne różnice
pomiędzy rynkiem wojskowym a cywilnym,
dokonano analizy otoczenia systemu rozwoju
techniki wojskowej oraz omówiono najwięk-
sze wyzwania stojące przed zarządzaniem
techniką wojskową.
ma być podstawowym narzędziem poprawy
stopnia konkurencyjności zakupów uzbro-
jenia i sprzętu wojskowego w UE, stanowi
poważny sygnał zmian w sektorze przemy-
słu obronnego.
Z punktu widzenia nauk o zarządzaniu
– w szczególności, jeśli weźmie się pod
uwagę krajowe prace na ten temat – brak
jest dotychczas jakichkolwiek opracowań,
które zajmowałyby się zagadnieniem zarzą-
dzania techniką wojskową. Żeby przeko-
nać się, jak bardzo potrzebna jest wiedza
z tego zakresu, wystarczy dokonać analizy
informacji o problemach związanych z re-
alizacją choćby najbardziej spektakular-
nych kontraktów obronnych, jakie zawarła
Polska w przeciągu ostatnich lat, takich jak
np. zakup samolotów F-16 (48 szt., war-
tość umowy około 3,5 mld USD) czy też
kołowych transporterów opancerzonych
Rosomak (690 szt., wartość umowy około
5 mld PLN), gdzie można wymienić szereg
błędów popełnionych przez stronę polską,
które wynikły w większości przypadków
z niewłaściwej organizacji procesu zarzą-
dzania techniką wojskową.
Dotychczasowy brak zainteresowania tą
tematyką może wynikać z błędnego prze-
konania o „wyjątkowości” zagadnień zwią-
zanych z procesem rozwoju techniki woj-
skowej, hermetyczności rynku obronnego,
a także z brakiem dostępu do informacji
ze względu na „specjalność” przedmiotu
badań. Nawet osoby z sektora wojskowego
nie są do końca świadome problemów,
jakie niesie ze sobą proces rozwoju tech-
niki wojskowej, co – jak ilustrują przykłady
literatury przedmiotu – kończy się najczęś-
ciej opłakanymi skutkami (Lorber 2004;
Schachtman 2004; Volkman, 2002).
1. Wstęp
Od chwili przystąpienia Polski do NATO
w 1999 roku jesteśmy świadkami procesu
modernizacji technicznej Sił Zbrojnych.
Proces ten nie dotyczy tylko i wyłącznie
zakupów uzbrojenia i sprzętu wojskowego
sensu stricte, ale jest również powiązany ze
zmianami, które zachodzą na światowych
i europejskich rynkach obronnych. Wartość
polskiego rynku uzbrojenia i sprzętu woj-
skowego jest szacowana na około 11 mld zł,
jakie MON chce przeznaczyć do 2010
roku na zakupy nowoczesnych systemów
uzbrojenia. Dla porównania, państwa
europejskie wydają corocznie na zakupy
uzbrojenia kwoty rzędu 30–40 mld euro.
Ponadto, można zaobserwować nowe ten-
dencje w podejściu do zarządzania tech-
niką wojskową, w szczególności wprowa-
dzenie zasad konkurencji na ten dotychczas
zamknięty rynek, rządzący się całkowicie
odmiennymi regułami postępowania od
„zwykłych” rynków. Powstanie Europejskiej
Agencji Obrony (ang. EDA,
European
Defence Agency
) i wprowadzenie przez nią
Międzyrządowego Programu Wspierania
Konkurencji na Europejskim Rynku
Obronnym (tzw.
Code of Conduct
), który
2. Rynek cywilny a rynek wojskowy
Do końca XX wieku rynek wojskowy
charakteryzowały dwie zasadnicze cechy:
obecność tylko jednego klienta (tj. rząd
2/2006
43
danego kraju) oraz wysoki stopień złożo-
ności technicznej i innowacyjności wyro-
bów w porównaniu z produktami dla rynku
cywilnego.
Pierwsza z wymienionych cech powo-
duje, że rynek wojskowy był scentralizo-
wany, a klient narzucał rodzaj danego
produktu oraz określał możliwości jego
sprzedaży. Dostęp do rynków zagranicz-
nych był ściśle kontrolowany przez pań-
stwo, w przeciwieństwie do rynku cywil-
nego. Nadal jednak szczegółowo określa
się charakterystyki produktu oraz wyma-
gania techniczne. Aby osiągnąć wyma-
gane charakterystyki, producent na rynku
wojskowym musi stale rozszerzać zakres
posiadanej wiedzy technicznej, korzystać
z metod projektowania i materiałów nie-
sprawdzonych w szerszej skali, ponosząc
duże ryzyko niepowodzenia.
Rynek „idealny”
Rynek wojskowy
Wielu producentów i klientów, a żaden
z nich nie jest dominujący; każdy
z klientów ma wybór spośród oferty
producentów. Ceny ustalane są przez
„niewidzialną rękę” rynku
Tylko jeden nabywca, zwykle również jeden
producent (danego sprzętu wojskowego).
Ceny ustalone przez producenta są określane
przez serię negocjacji
Produkt istnieje, jego charakterystyki
są stabilne w czasie
Produkt jest dopiero rozwijany, zwykle bez
możliwości stworzenia substytutów.
Faza projektowania jest stale korygowana w fazie
produkcji jak i po jej zakończeniu
Konkurencja skupia swoją uwagę
na cenie produktu
Potencjalni producenci konkurują ze sobą
w trakcie fazy rozwojowej danego produktu
poprzez „rywalizację projektową”. Kupujący jest
zainteresowany jakością produkcji (szczególnie
osiągami), czasem dostawy i innymi wskaźnikami
niecenowymi. Cena nie jest dominującym
wskaźnikiem jeśli chodzi o wybór producenta;
osiągi danego produktu mają najwyższe
znaczenie
Żaden z producentów nie ma przewagi
technologicznej lub w ekonomii skali
Technologia produkcji jest dynamiczna i może
różnić się u poszczególnych producentów i ich
podwykonawców. Ekonomia skali, uwzględniając
krzywą uczenia się i wskaźniki produkcji,
znacząco wpływa na koszty producenta.
Łatwość z jaką nowi producenci mogą
znaleźć się na rynku
Rynek ściśle kontrolowany – rzadko
obserwowane jest wejście całkowicie
nowych producentów uzbrojenia na rynek
(wymagany duży kapitał, ograniczenia prawno-
organizacyjne)
Zakup wyrobu jest relatywnie prosty,
zazwyczaj jednoetapowa transakcja
pomiędzy sprzedającym a kupującym,
niezależność kupującego od sprzedającego
(wiele źródeł zakupu)
Proces zakupu systemu uzbrojenia jest zazwyczaj
rozłożony na lata, cechuje go wieloetapowość,
skomplikowanie, wzajemne negocjacje pomiędzy
kupującym a sprzedającym
Niepewność jest dominująca i nie do uniknięcia,
zwykle związana jest z następującymi czynnikami:
spełnieniem wymagań, zastosowaniem
najlepszego podejścia projektowego,
wykonalności projektu, czasu niezbędnego do
zakończenia prac, braków które mogą ujawnić
się podczas badań eksploatacyjnych
Tab. 1. Podstawowe rożnice między rynkiem cywilnym a rynkiem wojskowym
44
Studia i Materiały – Wydział Zarządzania UW
Swobodny przepływ informacji, brak
niepewności; informacja na temat ceny,
standardów jakości, liczby wyrobów,
harmonogramu dostaw jest dostępna
dla wszystkich zainteresowanych
Druga cecha, szczególnie w odniesie-
niu do poziomu innowacyjności wyrobu,
jest w obecnych czasach trudna do obrony.
Dzieje się tak, ponieważ sytuacja na rynku
cywilnym jest inna. Producent często stara
się znaleźć nowe zastosowania dla istnie-
jących i sprawdzonych technologii. Nowe
wyroby często powstają w wyniku mody-
fikacji wyrobów i technologii już istnieją-
cych lub też z wykorzystaniem niektórych
ich elementów. Tabela 1. prezentuje pod-
stawowe różnice pomiędzy rynkiem woj-
skowym a cywilnym rynkiem „idealnym”
(Birkler et al. 2001).
Przedstawione różnice znajdują przekła-
dają się na stosowane metody zarządzania,
prowadzenie prac B+R oraz produkcję
wyrobów. Warto w tym miejscu wspomnieć
o zarządzaniu jakością, metodach zarzą-
dzania projektami czy też wykorzystaniu
technologii CAD/CAM. Obecnie, w wyniku
coraz częstszego wykorzystywania w sek-
torze wojskowym nie tylko podzespołów,
ale całych systemów mających pierwotnie
zastosowania cywilne, występuje tendencja
odwrotna: sektor cywilny staje się źródłem
nowoczesnych metod zarządzania rozwo-
jem produktów dla sektora wojskowego.
Powodami takiej sytuacji są następujące
czynniki:
– dążenie do obniżenia kosztów opra-
cowania i produkcji nowych systemów
uzbrojenia poprzez skrócenie faz B+R
i produkcyjnej w ich cyklu życia;
– przejście od koncepcji „blokowego”
modernizowania systemów uzbrojenia
na rzecz ciągłego udoskonalania ich cha-
rakterystyk;
– wprowadzenie elementów konkurencji
pomiędzy producentami uzbrojenia;
– przejście od stosowania sztywnych i ry-
gorystycznych norm oraz standardów
wojskowych do coraz szerszego wyko-
rzystywania norm cywilnych;
– wykorzystywanie do tworzenia systemów
uzbrojenia technologii opracowanych
i wykorzystywanych pierwotnie na rynku
cywilnym.
Charakterystyki produktu oraz inne
wymagania techniczne są szczegółowo
określane przez przyszłego użytkownika.
Aby osiągnąć wymagane charakterystyki,
producent na rynku wojskowym musi stale
rozszerzać zakres posiadanej wiedzy tech-
nicznej, korzystać z metod projektowania
i materiałów nie sprawdzonych w szerszej
innowacja technologiczna
cywilna
innowacja technologiczna
wojskowa
bodziec do
zaprojektowania
potrzeba rynkowa (
market-
driven
), szansa wprowadzenia
na rynek nowego produktu
określona przez „wymagania”
wojskowe
natura reakcji
szybkie, nieznaczne ulepszenia,
przeplatane gruntownym
przeprojektowaniem
ulepszenia wprowadzane co kilka lat,
metodą „dużego skoku”
długość cyklu życia
produktu
mierzona w latach
(a nawet w miesiącach)
mierzona dekadami
priorytety
proces technologiczny
zapewnia niski koszt produkcji,
wysoką jakość i zdolność do
wprowadzania zmian
proces technologiczny zapewnia
osiągnięcie wymaganych osiągów
i odpowiednią trwałość
produkcja
duża ilość
mała ilość
(nawet produkcja jednostkowa)
związek B+R
z produkcją
zarządzanie B+R, produkcją
i obsługą klienta skupione
w jednym miejscu
proces B+R i produkcji jest zwykle
rozdzielony
odniesienie sukcesu może wymagać
dzielenia się
know-how
ze współ- lub
podwykonawcami
Tab. 2. Charakterystyka innowacji technologicznych cywilnych i wojskowych
sukces oparty jest
na osiągnięciu przewagi
technologicznej
2/2006
45
kapitał technologii
skali, ponosząc duże ryzyko niepowodze-
nia. Sytuacja na rynku cywilnym jest zupeł-
nie inna: producent stara się znaleźć nowe
zastosowania istniejących i sprawdzonych
technologii (Alic et al. 1992). Innowacje
technologiczne cywilne i wojskowe prezen-
tują zupełnie odmienne cechy, które przed-
stawiono w tabeli 2.
Ogólnie przyjęte jest to, że nakłady na
B+R dla celów wojskowych finansowane
są zarówno z funduszy pozostających w dys-
pozycji ministerstw nauki, jak i ministerstw
obrony. Charakterystyczną cechą prac
B+R prowadzonych na rzecz wojska jest
to, że skupiają się one na kilku specyficz-
nych obszarach badawczych, jak zaawan-
sowane technologie materiałowe, elektro-
nika, optoelektronika i telekomunikacja,
aerodynamika i mechanika płynów, napędy
pojazdów i samolotów, technologie analizy
obrazów, techniki i technologie dotyczące
obniżenia wykrywalności obiektów oraz
modelowanie i symulacja komputerowa.
lizacja kosztu cyklu życia wyrobu spełnia-
jącego określone wymagania dotyczące
osiągów, bezpieczeństwa, niezawodności,
podatności obsługowej. W procesie zarzą-
dzania techniką wojskową można wymienić
kilka decyzji, do podjęcia których dane są
uzyskiwane w ramach szacowania kosztu
cyklu życia:
– ocena i porównanie różnych sposo-
bów podejścia do dostawy uzbrojenia
i sprzętu wojskowego (tj. poprzez zakup
gotowego wyrobu czy też prowadzenie
prac B+R);
– ocena opłacalności ekonomicznej pro-
cesu dostawy uzbrojenia i sprzętu woj-
skowego;
– ocena i porównanie wariantowych strate-
gii użytkowania zakupionego uzbrojenia
i sprzętu wojskowego (tj. obsługiwania,
prac remontowych, szkolenia personelu
itp.).
Wyjaśnijmy wtym miejscu pojęcie
„uzbrojenie i sprzęt wojskowy”. Jest to
szczególnie ważne w kontekście orzeczni-
ctwa Trybunału Sprawiedliwości UE w za-
kresie stosowania art. 296 TWE, który to
artykuł generalnie wyłącza obszar handlu
tymi wyrobami z reguł wspólnego rynku,
a z drugiej strony stał się punktem wyjścia
do opracowania zasad konkurencji na eu-
ropejskim rynku obronnym. W zasadzie
pojęcie „uzbrojenie i sprzęt wojskowy” nie
było nigdy zdefiniowane bezpośrednio.
Zazwyczaj zaklasyfikowanie danego wyrobu
do tej grupy odbywało się poprzez umiesz-
czenie go na różnego rodzajach listach
(wykazach) stosowanych w ramach handlu
uzbrojeniem i sprzętem wojskowym. Taka
sytuacja, w połączeniu z rozproszeniem
zagadnień dotyczących procedur zakupów
uzbrojenia i sprzętu wojskowego na wiele
aktów prawnych, powodowała występowa-
nie wielu problemów m.in. w zaopatrywa-
niu Sił Zbrojnych RP w wyroby będące „na
pograniczu” sektora cywilnego i wojsko-
wego tj. materiały pędne i smary, umundu-
rowanie czy też żywność. Zaklasyfikowanie
choćby umundurowania do grupy „wyro-
bów powszechnego użytku” – bo z punktu
widzenia formalno-prawnego nie jest to
uzbrojenie ani sprzęt wojskowy – musi
budzić duże wątpliwości. Kluczowym ele-
mentem jest tutaj możliwość sprawdzenia,
czy takie wyroby spełniają wymagania posta-
wione przez użytkownika, tj. Siły Zbrojne.
Ponieważ obecnie coraz więcej technologii
cywilnych wykorzystywanych jest do zasto-
3. Uzbrojenie i sprzęt wojskowy jako
obiekt zarządzania
Mówiąc o „zarządzaniu techniką woj-
skową” należy przez to rozumieć całokształt
działań z zakresu zarządzania związanych
z projektowaniem, produkcją idostawą
uzbrojenia i/lub sprzętu wojskowego, który
będzie spełniać wymagania użytkownika
widziane z perspektywy jego cyklu życia.
Uwzględnienie cyklu życia jest w tym miej-
scu niezwykle istotne, ponieważ długość
oraz dynamika zmian cyklu życia uzbrojenia
i sprzętu wojskowego zasadniczo odbiega od
cyklu życia wyrobów powszechnego użytku.
Np. bombowiec B-52, który wszedł do służby
na początku lat 50 XX wieku, pozostanie
na wyposażeniu US Air Force jeszcze przez
kolejne kilkanaście lat (oczywiście po wyma-
ganych modernizacjach) – egzemplarze
z początku lat 50 XX wieku, a użytkowane
obecnie to
de facto
dwie różne maszyny,
mające ze sobą tylko wspólną nazwę. To
wskazuje na konieczność innego podejścia
do planowania procesu dostaw uzbrojenia
i sprzętu wojskowego, tj. położenia nacisku
raczej na koszty posiadania niż koszty naby-
cia. Jest to też pośrednim wynikiem istnie-
jących różnic między rynkiem wojskowym
i cywilnym, mających jednak jedyną wspólną
cechę – zaspokojenie potrzeb użytkownika.
Podstawowym celem szacowania kosztu
cyklu życia jest wyznaczenie i/lub optyma-
46
Studia i Materiały – Wydział Zarządzania UW
sowań wojskowych (szczególnie z obszaru
elektroniki i informatyki), większość na-
bywanego sprzętu wojskowego byłaby
wyłączona ze stosowania art. 296 TWE.
Dlatego zaszła konieczność bardzo precy-
zyjnego zdefiniowania pojęcia „uzbrojenie
i sprzęt wojskowy”. Taka definicja pojawiła
się w najnowszych dokumentach prawnych
resortu obrony narodowej, regulujących
procedury zakupu uzbrojenia i sprzętu woj-
skowego (Decyzja nr 291/MON, 2006):
„
Uzbrojenie i sprzęt wojskowy (UiSW)
– techniczne środki walki, sprzęt techniczny
oraz wyposażenie i środki materiałowe, w tym
oprogramowanie i usługi, które ze względu
na swoje wymagania lub właściwości tech-
niczno-konstrukcyjne oraz sposób zaprojek-
towania lub wykonania są przeznaczone do
celów wojskowych. UiSW obejmuje również
wyroby i technologie oraz sprzęt powszech-
nego użytku, jeżeli podlegał on w jakikolwiek
sposób modyfikacji do celów wojskowych.”
Taka definicja oznacza, że wyroby, co
do których Siły Zbrojne RP nie postawiły
szczególnych wymagań (tj. nie opracowały
specyfikacji technicznej), będą traktowane
jako wyroby powszechnego użytku, a tym
samym nie będą podlegać wyłączeniu wyni-
kającemu z art. 296 TWE.
(np. związane z utrzymaniem niejawności
informacji technicznej). Powstawanie tech-
niki wojskowej, analogicznie jak w przy-
padku wyrobów cywilnych, ma najczęściej
swoje korzenie w prowadzeniu badań pod-
stawowych i stosowanych, wykonywanych
przez wojskowe, a także cywilne laborato-
ria badawcze. Badania te skutkują bardzo
często powstaniem wielu aplikacji, które
mogą znaleźć zastosowanie zarówno woj-
skowe jak i cywilne, niezależnie od rodzaju
źródła finansowania. Technologie, które
pierwotnie były opracowane dla celów woj-
skowych są wykorzystywane do celów cywil-
nych i
vice versa
. Takie zjawisko określane
jest jako Prawo Niezamierzonych Skutków,
tj. niemożliwość przewidzenia wszystkich
potencjalnych zastosowań osiągnięć nauki
i techniki (Volkman 2002).
Powyższa sytuacja ma konsekwencje dla
polityki w zakresie nauki i techniki oraz jej
związku z polityką zagraniczną i polityką
obronną. Kierunek przepływu technologii
od jednego sektora do drugiego jest różny,
w zależności od jej rodzaju. Np. w elektro-
nice i informatyce kierunek został ustalony
od zastosowań cywilnych do wojskowych,
natomiast jeśli chodzi o nowoczesne mate-
riały jest odwrotnie. Z punktu widzenia
obronności państwa taka sytuacja stwarza
możliwość nabywania przez Siły Zbrojne
produktów (podzespołów) pierwotnie
opracowanych dla celów cywilnych, często
o znacznie lepszych parametrach technicz-
nych i niższym koszcie niż te, które były
tworzone „tradycyjnym” sposobem. Według
Komisji Europejskiej, około 30% budżetu
Unii przeznaczanego obecnie na badania
naukowe jest lokowane w dziedzinach
mających potencjał zastosowań dualnych,
tj. zarówno wojskowych jak i cywilnych
(Molas-Gallart 2000).
W literaturze przedmiotu istnieje duża
rozbieżność w ocenie wpływu wydatków
na prace B+R przeznaczanych na cele
wojskowe naogólny rozwój techniki.
S. Kwiatkowski uważa, że największe
korzyści sektor cywilny czerpie z B+R
prowadzonych na rzecz wojska wtedy, gdy
dotyczą one rozwoju nowych technolo-
gii o przełomowym znaczeniu i szerokich
zastosowaniach (Wasilewski, Kwiatkowski,
Kozłowski 1997). Dzieje się tak jednak tylko
w okresach tzw. rewolucji technologicznych
(np. lata 60., kiedy programy militarne
pomogły uzyskać dominację przemysłowi
elektronicznemu i lotniczemu w USA)
4. Proces powstawania techniki
wojskowej
1
Wymagania wojskowe związane z rozwo-
jem nowoczesnych technologii niemal od
zawsze stanowiły duży czynnik stymulujący
postęp techniczny. Szczególnie w USA sek-
tor wojskowy stał się jednym z największych
sponsorów badań naukowych, jak również
głównym odbiorcą najnowszych rozwiązań
technicznych. Wydatki na prowadzenie woj-
skowych prac B+R w USA były uznawane
za jeden z głównych czynników stymulują-
cych rozwój ekonomiczny państwa poprzez
tworzenie firm spin-off, nastawionych na
komercjalizację rozwiązań technicznych
pierwotnie wykorzystywanych w sektorze
wojskowym. Jednakże na przełomie lat 70.
i 80. XX wieku powszechne przekonanie
o tym, że wydatki na wojskowe prace B+R
niejako automatycznie przekładają się na
dobrobyt ekonomiczny, zaczęło być kwe-
stionowane. Do takiej sytuacji przyczynił się
wzrost różnic pomiędzy wymaganiami funk-
cjonalnymi odnośnie technologii wykorzy-
stywanych do zastosowań cywilnych i woj-
skowych oraz różnice prawno-organizacyjne
2/2006
47
Plik z chomika:
matrix793
Inne pliki z tego folderu:
zachowania nabywców na rynku slajdy.zip
(203 KB)
wyklady.zip
(68 KB)
veblen.doc
(141 KB)
tpd.doc
(896 KB)
testy.zip
(189 KB)
Inne foldery tego chomika:
■■GRY PC Chomikuj
Aksjomat
audiobooki
Auto Świat - czasopismo
bandażowanie - podstawy na PO
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin