1. Mapa: cechy, składniki i rodzaje map Mapa – jest to obraz powierzchni ziemi lub jej części przedstawiony na płaszczyźnie według zasad odwzorowania kartograficznego, w skali, za pomocą umownych znaków graficznych. Przedmioty terenowe, zjawiska przyrodnicze oraz zagadnienia gospodarcze i społeczne są przedstawione z pomocą umownych znaków.
Cechy mapy to
- wymierność czyli możliwość odczytywania z mapy rzeczywistych wymiarów przedmiotów i ich położenia na ziemi oraz względem siebie.
- czytelność mapy zapewniająca możliwość odczytywania treści mapy, a przede
wszystkim zastosowanie odpowiednich znaków umownych.
Składniki mapy
- matematyczne (osnowa geodezyjna, skala mapy, odwzorowania
kartograficzne )
- geograficzne (treść mapy )
- opisy pozaramkowe ( legenda -tytuł mapy, wyjaśnienie znaków umownych, oznaczenie współrzędnych oraz wszystkich danych związanych z redagowaniem mapy)
Rodzaje map:
- wg. skali:
a. mapy w dużej skali – 1:2 000, 1:5 000, 1: 10 000
b. mapy w średniej skali – 1:25 000, 1:50 000, 1:100 000
c. mapy w małej skali – 1:200 000, 1:300 000, 1:1 000 000
- wg, treści
a. mapy ogólnogeograficzne: wybrzeża mórz, rzek, jeziora, lasy, osiedla, linie komunikacyjne, granice polityczne i administracyjne
1)mapy topograficzne ( 1:2 000, 1:100 000 )
2)mapy przegladowo –topograficzne ( 1:100 000, 1:1 000 000)
3)mapy przegladowe (1:1 000 000, 1:5 000 000, 1:20 000 000)
b. mapy specjalne (geologiczne, globowe, etnograficzne, drogowe )
1)mapy przyrodnicze
2) mapy społeczno – ekonomiczne
3)mapy techniczne
- wg. przeznaczenia
a. mapy szkolne ,turystyczne, nawigacyjne, planistyczne, inżynieryjne,
samochodowe, wojskowe
- wg. sposobu użytkowania
a. mapy podręczne, ścienne, telewizyjne, atlasowe
2.Odwzorowania kartograficzne
polegają na przeniesieniu położenia punktów z powierzchni kuli ziemskiej na płaszczyznę mapy z zastosowaniem określonych metod matematycznych np. rzutowania geometrycznego. W praktyce odwzorowanie kartograficzne polega na matematycznym przeniesieniu na płaszczyznę mapy siatki geograficznej. Ze względu na nierozwijalność kulistego kształtu ziemi , żadne z odwzorowań kartograficznych nie może dać w pełni wiernego obrazu.
Siatkę geograficzna tworzą wybrane południki i równoleżniki.
Odwzorowana na płaszczyźnie (mapie) siatka geograficzna staje się siatka kartograficzną
3.Metody przedstawiania zjawisk na mapie.
- metody jakościowe
1) sygnaturowa – za pomocą znaków punktowych i liniowych
a. liniowa – wszelkiego typu izarytmy ( izolinie)
- zasiegów
- powierzchniowa
b. punktowa
- metody ilościowe.
a. izarytmiczna
b. kropkowa
c. kartogramu
d. arrtodiagramów
4.Ziemia w układzie słonecznym, kształt i rozmiary ziemi.
Ziemia jest trzecią planetą w odległości od słońca, piąta co do wielkości.
Danych o kształcie i rozmiarach naszej planety dostarczają pomiary grawimetryczne oraz geodezyjne wykonywane na jej powierzchni ,a także z kosmosu.
Kształt ziemi – bryłę ziemi określa się mianem geoidy. Jej kształt określa powierzchnia oceanu, przedłużona pod lądami, prostopadła w każdym miejscu do siły ciężkości(pionu). Matematyczną figurą najbliższą kształtowi ziemi jest elipsolida obrotowa o promieniu biegunowym krótszym o 21 km. Od promienia równikowego, którego długość wynosi 6378.
Rozmiary ziemi:
- promień równikowy ziemi - 6378 km
- połowa osi ziemskiej - 6356 km.
- średni promień ziemi - 6371km.
- obwód równika - 40 072 km.
- długość południka - 20 004 km.
- powierzchnia ziemi - 510 000 000 km kwadratowych
- powierzchnia oceanów - 361 060 000 km. kwadratowych
- powierzchnia lądów - 148 940 000 km. Kwadratowych
5. Ruchy ziemi i ich konsekwencje
ruchy ziemi to ruch: Obrotowy ( wirowy , wokół własnej osi) - obrót ziemi wokół osi, odbywający się w rytmie dobowymi . Obiegowy ( wokół słońca po orbicie eliptycznej) – krążenie ziemi po orbicie wokół słońca, odbywające się w rytmie rocznym.
Następstwa ruchu obrotowego:
- spłaszczenie ziemi na biegunach ( wywołane działaniem siły odśrodkowej)
- podział doby na dzień i noc
- efekt coriolisa (odchylenie ciał od kierunku ruchu)
- zjawisko pływów morskich
- różnica czasu prawdziwego słonecznego dla miejscowości położonych na różnych długościach geograficznych
Następstwa ruchu obiegowego:
- zmiany długości dnia i nocy w ciągu roku
- zmiana czasu i miejsca wschodu i zachodu słońca
- zmiany wysokości słońca nad widnokręgiem w południe
- pory roku
- zróżnicowanie klimatów na kuli ziemskiej : zmiany temperatury powietrza w ciągu roku.
6. Rachuba czasu
Długość geograficzną określa się na podstawie różnicy czasu lokalnego południka początkowego i południka miejsca obserwacji. Różnicy czasu 1h odpowiada 15stopni długości geograficznej.
Rachuba czasu lokalnego wiąże się z południkiem miejsca obserwacji. Jako średnią dobę słoneczną określono bowiem czas, jaki mija pomiędzy kolejnymi górowaniami słońca: czas ten dzieli się na 24 godziny. Początek doby cywilnej (godzinę 0 ) przyjmuje się 12 godzin wcześniej, stąd w momencie górowania, czyli w południe, jest godzina 12.
Oznacza to, że w danym momencie na ziemi w każdej długości geograficznej jest inny czas lokalny (miejscowy), różniący się o 4 minuty co jeden stopień długości geograficznej (+4 min na wschód od miejsca obserwacji i –4 min na zachód od danego miejsca).
W miarę jak zwiększała się prędkość i zasięg podróżowania, taka rachuba czasu stawała się niewygodna. Wydzielono wiec na ziemi 24 południkowe strefy czasowe. W obrębie każdej strefy obejmującej 15 stopni długości geograficznej, jest ten sam czas strefowy(czas środkowego południka tej strefy). Różni się on o pełną godzinę od czasu sąsiedniej strefy.
7.Budowa i skład chemiczny atmosfery
a) skład chemiczny atmosfery
Stałymi składnikami powietrza atmosferycznego, tzn. zachowującymi stały udział w jego całkowitej objętości, są:
azot – 78%
tlen – 21%
argon – 0,9%
gazy szlachetne – neon, hel, wodór, krypton, ksenon – wyst. Śladowo
Zmiennymi składnikami, tj. takimi których zawartość zmienia się zarówno w czasie jak i przestrzeni, są:
Para wodna, dwutlenek węgla, tlenek węgla, dwutlenek azotu, ozon
b) budowa atmosfery
Na podstawie charakteru zmian temperatury w kierunku pionowym wyróżniono
warstwy atmosfery ( sfery ) podzielone strefami przejściowymi, zwanymi pauzami
Najbliżej powierzchni ziemi jest troposfera, która sięga do 7 km. nad biegunami i ok. 16 km. nad równikiem .W niej zachodzą procesy kształtujące pogodę i klimat. Warstwa ta posiada największą gęstość. W toposferze zawarta jest prawie cała para wodna znajdująca się w atmosferze.
Pomiędzy troposferą a wyżej leżącą stratosferą znajduje się warstwa przejściowa zwana tropopauzą.
Stratosfera sięga do 50 km. temperatura w dolnych partiach utrzymuje się na poziomie –50C, a następnie wzrasta do ok. 0C. Pod wpływem promieniowania słonecznego następuje przemiana tlenu w ozon, co wywołuje wyzwalanie się ciepła. Ta część atmosfery nosi nazwę ozonosfery.
Stratopauza ma stałą temperaturę ok. 0C i oddziela od stratosfery leżącą wyżej mezosferę.
W mezosferze sięgającej do ok. 80 km. dochodzi do stałego spadku temperatury do – 90.
Strefą oddzielającą mezosferę od położonej nad nią termosfery jest mezopauza.
W termosferze temperatura rośnie wraz z wysokością osiągając na wysokości ok. 400km. 1500C, co wiąże się z pochłanianiem promieniowania słonecznego przez cząsteczkowy tlen i azot. Powietrze w tej sferze jest silnie zjonizowane – stad nazywa się ją także jonosferą. Występuje tu również zjawisko zorzy polarnej, czyli świecenie zjonizowanych atomów tlenu i azotu.
9.Wiatry, ich geograficzny rozkład , wiatry lokale
Wiatry – poziome ruchy warstw powietrza w określonych kierunkach. Zróżnicowanie ciśnienia na kuli ziemskiej prowadzi do poziomego ruchu mas powietrza od ośrodków wyżowych do niżowych , czyli do powstawania wiatrów.
I.wiatry stałe
- pasaty(stałe wiatry wiejące od wyżów zwrotnikowych ku niżowi równikowemu)
- antypasaty
- zachodni
III.wiatry okresowe
- monsuny( wiatry zmieniające się okresowo, powstają na skutek różnic ciśnienia między lądem a oceanem. Występowanie – Azja południowa i południowo – wschodnia, Afryka, Australia)
- bryza (w dzień wieje znad morza, nocą znad lądu. Powstaje na skutek szybszego rozgrzewania się lądu. W lecie łagodzi upału, w zimie mrozy.)
- wiatry zboczowe
IV.wiatry nieokresowe
- fen (suchy i ciepły, nieraz bardzo gwałtowny, występuje na zawietrznej stronie gór . Pojawia się po przejściu wilgotnego powietrza nad łańcuchem górskim )
- bora , (suchy wiatr zstępujący z gór, napływa z okolic zimniejszych do cieplejszych i przynosi ochłodzenie )
- mistral (zimny, silny, wiejący dolinami, występuje zimą i wiosną )
Wiatry lokalne – wiatry na wybrzeżu wiejące w ciągu dnia znad morza na ląd, a w nocy z lądu
10. Wilgotność powietrza a chmury
Zawartość pary wodnej w atmosferze wyrażona w gramach w jednostce objętości powietrza nazywa się – wilgotnością bezwzględną
Miarą stopnia nasycenia powietrza parą wodną jest wilgotność względna. Wyraża ona stosunek aktualnej wilgotności do wilgotności , która nasyciłaby powietrze w danej temperaturze.
Wilgotność powietrza nasyconego wynosi 100%. Dalsza dostawa pary wodnej powoduje stan przesycenia i prowadzi do jej skroplenia, czyli kondensacji. Przy określonej zawartości pary wodnej w powietrzu , wzrost jego temperatury powoduje spadek wilgotności względnej , a spadek temperatury – wzrost wilgotności. Temperatura przy której następuje stan nasycenia powietrza i kondensacja zawartej w nich pary wodnej , określana jest jako temperaturą punktu rosy. Spadek temperatury następuje w czasie nocy (wychładzanie powietrza ), powstaje wtedy rosa lub szron. Temperatura spada również w czasie ruchów wznoszących powietrza, wtedy na określonej wysokości zwanej poziomem kondensacji, przy obecności jąder kondensacji, którymi są mikroskopijne cząstki lodu lub pyłów, powstają chmury.
Podział chmur ze wzgl. na wygląd zewnętrzny:
- pierzaste ( pojedyncze , delikatne, włókniste, nie dają opadów, zapowiadają zmianę pogody , tworzą się na wysokości 6-12 km.)
- kłębiaste ( biała „oddzielna”, „letnia” chmura, może dać przelotny opad. 2-6km.)
- warstwowe ( niska, szara warstwa o jednolitej podstawie, pokrywająca całe niebo. Daje
opad mżawki, słupków lodowych lub śniegu ziarnistego .Tworzą się do wysokości
2km. )
występują również formy mieszane:
- pierzasto - warstwowe
- pierzasto – kłębiaste
- warstwowo- kłębiaste
- warstwowo – deszczowe
- kłebiasto – deszczowe
11.Typy klimatów na kuli ziemskiej
Składniki klimatu :
- temperatura powietrza
- opady
- wiatry
Czynniki klimatyczne ( geograficzne ) mające wpływ na kształtowanie się klimatu:
- szerokość geograficzna
- wysokość bezwzględna
- rodzaj podłoża ( morze, ląd )
- rzeźba, roślinność, pokrywa śnieżna i lodowa, prądy morskie
Klimat morski –charakteryzuje się chłodnym latem, łagodna zimą oraz małymi rocznymi i dobowymi amplitudami temperatury powietrza – poniżej 23 C.
Klimat lądowy – charakteryzuje się upalnym latem, mroźnymi zimami, dużymi amplitudami dobowymi i rocznymi temperatury powietrza, które wynoszą ponad 23 C. Występują niewielkie opady w lecie.
Klimat górski – charakterystyczną cechą jest obniżenie temperatury powietrza wraz z wysokością, występowanie wiatrów spadających (halny) oraz występowanie większych opadów.
Stosuje się również inny podział – występuje 5 stref klimatycznych, a w każdej z nich kilka typów klimatu.
1) Strefa klimatów równikowych...
david0