Poetyka – to teoria dzieła literackiego, mówi o ogólnych cechach gatunkowych i rodzajowych.
Prozodia polszczyzny:
- akcent
- intonacja
AKCENT
- dynamiczny – pewna sylaba (sylaby) jest wymawiana z większą, intensywniejszą siłą wypowiedzi
- tonalny – cała sylaba jest powiedziana wysokim tonem
- iloczasowy – wyeksponowanie sylaby poprzez wydłużenie czasu na jej trwanie (już nie istnieje w polszczyźnie).
Ze względu na miejsce usytuowania:
- STAŁY(paryksotoniczny) – przedostatnia sylaba,
- oksytoniczny – ostatnia sylaba (w jęz. francuskim, w polszczyźnie w skrótowcach),
- swobodny – ruchomy i nieruchomy.
*WYJĄTKI
W polszczyźnie:
- proparyksotoniczny – 3 sylaba od końca, zazwyczaj są to wyrazy obce, które weszły do polszczyzny (najcz. zakończone na –yka, -ika, np. poetyka, matematyka, botanika). Pojawia się również w enklityce i f. czasownikowych (t.przypuszczający 1 i 2 os. l.mn, nawet 4 sylaba od końca).
- samodzielny (ortotoniczny) – mają akcent, zdolne, by zbudować zestrój akcentowy, w polszczyźnie rzeczowniki, czasowniki, przysłówki, przymiotniki, liczebniki, zaimki.
- niesamodzielny (atoniczny) – nie mają akcentu, łączą przyimki, spójniki, partykułę, jednowyrazowe zaimki, zaimek zwrotny „się” z wyrażeniami samodzielnymi.
- akcent poboczny(+) - wyrazy dłuższe niż trzysylabowe mają akcent poboczny, np. stowarzyszenie
Sto – wa – rzy – sze – nie
|(+) _ _ + _ |
Pada przeważnie na 1-szą sylabę, ale: (powieściopisarz)
Po – wieś – cio – pi – sarz
| _ (+) _ + _ | -> składa się z dwóch wyrazów.
PROKLITYKI (wyrazy atoniczne przed wyrazem samodzielnym):
· (przyimek) (rzeczownik)
Na stole | _ + _ | a. atoniczny, łączy się w zestrój z rzeczownikiem
Przy oknie | _ + _ |
· (samodzielny) (utworzyły zestrój)
Syn i córka | _ | _ + _ |
· Nie pisze | _ + _ |
· Nie mógł | _ _ | partykuła jest samodzielna w połączeniu z jednosylabowym wyrazem
- jest akcentowana!
ENKLITYKI (wyrazy samodzielne przed niesamodzielnymi):
· Dajcie no | + _ _ | a. paryksotoniczny w obrębie czasownika
· Dajcie no mi | + _ _ _ | samodzielny jest tylko czasownik
· Myje się | + _ _ |
KLITYKI
· Proklityki - Proklityka to wyraz nieposiadający własnego akcentu, lecz tworzący całość akcentową z następującym po nim wyrazem akcentowanym. Przykłady proklityk w języku polskim:
- przyimki jednosylabowe:
na dole, po wakacjach, za lasem,
- spójniki jednosylabowe:
i tyle, bo mam!
- partykuła nie przed osobowymi formach czasownika dłuższymi niż jednosylabowe
nie potrafił, nie poszła.
Wyraz będący w proklityką w jednym wyrażeniu, może nią nie być w innym wyrażeniu, na przykład:
- w połączeniach przyimek + jednosylabowy rzeczownik akcent może padać na przyimek:
na głos, za mąż, ale na koń!
- w połączeniach przyimek + jednosylabowy zaimek akcent musi padać na przyimek:
za nim, u mnie,
- w połączeniach nie + jednosylabowa forma czasownika akcent musi padać na nie:
nie ma, nie znał.
· Enklityki - to wyraz nie posiadający własnego akcentu, lecz tworzący całość akcentową z wyrazem poprzedzającym.
W języku polskim enklitykami są:
- jednosylabowe formy fleksyjne zaimków osobowych i zaimka zwrotnego
kochała go, uczył się
- partykuły by, że, no
zrobiliby, podajże, dajcie no mi
- człony -sta, -set w liczebnikach złożonych
czterysta, pięciuset
- ruchome końcówki czasownika
robiliśmy, chodziliście
INTONACJA
- w zdaniach oznajmiających – wznosząca i opadająca
- w zd. pytających – wznosząca
- w zd. rozkazujących – krótka antykadencja i długa antykadencja
(zgłoska = sylaba)
RYMY
Komponenty (składniki) rymów:
1. akcent
2. przestrzeń rymowa
3. dokładność rymu
4. rymy a granice wyrazowe.
Przestrzeń rymową wyznaczamy od akcentowanej samogłoski:
Klo – nu - Zgo – nu ----------> przestrzeń rymowa
Miast - Gniazd
Powiększała się - wytaczała się
| _ _ + _ _ | | _ _ + _ _ |
Rymy ze względu na akcenty dzielą się na:
- męskie, np. mi, śni, miast, gniazd
- żeńskie, np. klo-nu, zgo-nu, gło-wa, so-wa
- daktyliczne – 3 sylaba od końca zestroju akcentowego, np. powiększała się, wytaczała się
Ad. 2 (przestrzeń rymowa)
Rymy ze względu na przestrzeń rymową dzielą się na:
- rymy bogate – przeważają brzmienia spółgłosek, np. miast, gniazd.
- r. bogate – są pozbawione współbrzmień spółgłoskowych, np. mi, śni – przestrzeń rymowa ogranicza się do samej samogłoski.
- r. głębokie – identyczność brzmień rozciąga się na pole i przestrzeń rymową; może być jednocześnie rymem bogatym:
Mia – stecz – ko
Cia – stecz – ko
Og – nis – ko
nis – ko
Ad. 3 (dokładność rymu)
- r. dokładne:
Dla oka – identyczne przestrzenie rymowe i zapis, np. klo – nu
zgo – nu
Dla ucha – różnią się zapisem, ale mają akcent w tym
samym miejscu i oboczności, np. i : y, np. gó – ra
chmu – ra
- r. przybliżone:
Asonans – rym oparty na identyczności samogłoskowej, np. pla - ma
Tra - wa
Konsonans – rym oparty na identyczności spółgłoskowej, np. gong
gang
Ad. 4 (rym a granice rymowe)
Rymy ze względu na granice wyrazowe:
- składane, np. powiększała się - wytaczała się,
- jednowyrazowe – ich przestrzeń rymowa zamyka się w granicach jednego wyrazu, np. miast-gniazd, miasteczko-ciasteczko, ognisko, głowa.
Miejsce rymu:
- inicjalne (na początku wersu),
- środkowe,
- końcowe,
- wewnętrzne,
- zewnętrzne,
- regularne: parzyste (aa bb cc)
krzyżowe ( ab ab)
okalające (a bb a).
Funkcje rymów:
- semantyczna – decyduje o znaczenui wyrazu
- instrumentacyjna – dzięki rymom pewne głoski występują częściej i powtarzają się
- wierszotwórcza – kształtuje strukturę wiersza:
~ delimitacyjna (rozgraniczająca) – rym sygnalizuje zakończenie wersu
~ rytmizacyjna – rymy wpływają na rytm wiersza
~ kompozycyjna – pozwalają wydzielać całości (np. strofy, dwuwiersze,
czterowiersze)
Konstanty wierszotwórcze – zasady, które klasyfikują wiersz do danej grupy.
SYSTEMY WERSYFIKACYJNE
· Numeryczne (regularne) – opierają się na regularnej budowie; elementy strukturalne są policzalne.
~ sylabizm
~ sylabotonizm
~ tonizm
~ nieregularny sylabizm sylabotonizmu i sylabizmu
· Nienumeryczne (nieregularne)
~ wiersz zdaniowy
~ w. wolny
~ w. intonacyjny
Wiersz zdaniowy – w. średniowieczny – zasada zgodności rozczłonkowania składniowego i wersowego, obowiązywał bezprzerzutniowy tok; wiersz intonacyjno – zdaniowy; wiersz miał rytm, każdy wers kończył się kadencją (opadającą linią intonacyjną); asylabizm, różne, ale zbliżone rozmiary wersów, wiersze miały charakter melliczny.
Wiersz sylabiczny – narodził się w renesansie, jego ojcem jest J. Kochanowski; tok przerzutniowy, uwolnienie wersów od norm składniowych, wersy mają ten sam rozmiar, są sylabiczne, w wersach dłuższych niż 8-zgłoskowce, znajduje się średniówka [pauza wydziela w wersie dwa człony, dzięki niej np. w 13-zgłoskowcu wers przyjmuje model 7+6 (13)]:
_ _ _ _ _ _ _ || _ _ _ _ _ _
Albo 13 (8+5), 13 (5+8), itd. Najpopularniejsze schematy:
- 11-zgłoskowce (5+6)
- 13-zgłoskowce
- 8-zgłoskowce.
Stały akcent w dwóch miejscach w wersie:
_ _ _ _ _ _* _* || _ _ _ _ _ _
* średniówka żeńska
* średniówka męska
!!! Przyimki, zaimki, jednosylabowce są niesamodzielne pod wzgłdem akcentowym (jak, na, itd.)!!!
Sylabotonizm – powstał w romantyzmie; mogą występować różnice w długościach wersowych, np. o jedną głoskę. To numeryczny system wersyfikacyjny, rachunkowi podlega stopa (jest elementem policzalnym).
Stopa – najmniejsza jednostka składająca się z sylaby akcentowanej i nieakcentowanej; ma ustaloną budowę, a zestrój nie ma ustalonej budowy:
1) trochej: + __
2) jamb: __ +
3) daktyl: + __ __
4) amfibrach: __ + __
5) anapest: __ __ +
Podział stóp:
· katalektyczna (skrócona, niepełna) – brakuje w niej nieakcentowanych sylab; występuje przed średniówką i w klauzuli wersowej:
- trochej katalektyczny: __ (brak zaakcentowanej sylaby)
- daktyl katalektyczny: + __ lub +
- amfibrach katalektyczny: __ +
· hiperkatalektyczna – nadmiar sylab nieakcentowanych:
- trochej hiperkatalektyczny: + __ __
- jamb hiperkatalektyczny: __ + __
- daktyl hiperkatalektyczny: + __ __ __
- amfi...
wiola231