Kuc2.rtf

Marian Kucała

ŁACIŃSKA  FLEKSJA  RZECZOWNIKÓW  POLSKICH

W  TEKSTACH  ŚREDNIOWIECZNYCH

              Już w najdawniejszych dokumentach pisanych po łacinie w Polsce, bądź kraju naszego dotyczących, występują pojedyncze wyrazy polskie. Są to najczęściej nazwy własne miejscowości i osób, a więc wyrazy w zasadzie na inny język nieprzekładalne. Z wyrazów pospolitych wcześnie w tego rodzaju tekstach pojawiają się nazwy powinności i danin, również w większości do przekładania się nie nadające. W tekstach późniejszych - z XIV wieku,
a głównie z XV wieku - glos polskich jest tak dużo, że stanowią one poważną część materiału Słownika staropolskiego.

              Te izolowane polskie wyrazy w średniowiecznych tekstach łacińskich były zapisywane najczęściej w formach podstawowych, a więc rzeczowniki w nominatiwie, np. Eos ab omnibus tributis absoluentes, videlicet a strosa, a poduoroue, a naraz (1145), czasem jednak
w przypadkach zależnych z końcówkami bądź polskimi, np. In superficie ville vulgaliter nawsiu 1350, bądź łacińskimi, np. Cum citra Pilciam uel Visliciam 1228; Habebit... tres morgones siue iugera 1366. Końcówki łacińskie - a te nas tutaj interesują - dodawano najczęściej do nazw osobowych, rzadziej do nazw miejscowych, najrzadziej do wyrazów pospolitych. Nazwy miejscowe poza nominatiwem występują przeważnie w genetiwie i locatiwie, a w tych przypadkach przyimki (de, in) są wystarczającymi określnikami fleksyjnymi. Wyrazy pospolite są najczęściej poprzedzane przez "vulgariter", "in vulgari", "alias", "sive", "aut", "id est", a po takich wprowadzeniach mają zwykle formy nominatiwu.

s. 91

              (...) materiał (...) dzieli się dość wyraźnie na dwie grupy. Do pierwszej należą rzeczowniki zakończone w nom. sing. na -a, do drugiej wszystkie inne. Rzeczowniki na -a bez względu na rodzaj (żeński lub męski) i zakończenie tematu fleksyjnego odmieniają się niemal konsekwentnie, bo z bardzo nielicznymi wyjątkami, według pierwszej deklinacji łacińskiej. (...) Fideiusserunt seniores parchanistarum; Super quadraginta beczkas; Apud filias bednarcze; Ad custiodiam brone;

s. 92

              Spośród nazw osobowych według deklinacji trzeciej odmieniają się niemal wszystkie te, których nom. sing. a zarazem temat fleksyjny kończy się na -k: Bobrek: Super Iurkonem Bobrkonem; Budek: Iacus filius Butkonis; (...) Dalej nazwy na -o: Birowo: Szemma Birouonis; Chorcisko: Puer Semouith filius Pazt Chossistconis; Cielątko: Ex parte uxoris dicti Czelontkonis, (...) na -ec: Borowiec: Super Borowczone; Grabiec: Grabczoni sculteto; Grabowiec: Frater ipsius Grabofczonis; Jastrzębiec: Uxor Jastrzabconis; (...). Tylko końcówki deklinacji trzeciej ma ogromna większość nazw jednozgłoskowych: Błaż║Błasz: Cum Iohanne Blasone; Błąd: Puella Blandonis;

s.93

              Czynnikami odgrywającymi główną rolę przy wyborze odpowiedniego paradygmatu łacińskiego było niewątpliwie zakończenie mianownika l. poj., zakończenie tematu fleksyjnego
i rodzaj danego rzeczownika. Jak wiadomo, w polskim zakończenia nom. sing. są przeważnie dość różne od takichże zakończeń w języku łacińskim. Również tematy fleksyjne polskie często się różnią od tematów łacińskich, co wynika z braku w łacinie niektórych głosek, przede wszystkim spółgłosek ciszących i szumiących. Ogólnie rzecz biorąc, najmniejsze różnice występują w zakresie rodzaju, z tym że rodzaj w łacinie jest bardziej niż w polskim kategorią składniową i semantyczną, mniej fleksyjną.

              Fleksja rzeczowników na -a pokazuje, że przy zgodności zakończenia nom. sing.
i rodzaju wygłos tematu fleksyjnego nie odgrywa większej roli w odmianie.

s. 94-95

              (...) łacińską fleksję rzeczowników staropolskich cechuje dążność do uproszczeń; brak jest przykładów na deklinację czwartą, zupełnie wyjątkowo są stosowane końcówki deklinacji piątej, niezbyt często występuje deklinacja druga; rzeczowniki zakończone w nom. sing. na -a odmieniają się według deklinacji pierwszej, przy innych najbardziej powszechne są końcówki -o, -onis, -oni, -onem, -one, -ones, -onum, -onibus utworzone na podstawie deklinacji trzeciej.

s. 96

Marian Kucała, Łacińska fleksja rzeczowników polskich w tekstach średniowiecznych. W zbiorze: Studia indoeuropejskie. Wrocław 1974.