Instytut Nauk Politycznych i Dziennikarstwa
FILOZOFIA
LITERATURA PRZEDMIOTU
1. Ajdukiewicz Kazimierz „Zagadnienia i kierunki filozofii”, Warszawa 1949.
2. Anzenbacher Arno „Wprowadzenie do filozofii”, Kraków 1987.
3. Galerowicz Jan „Na ścieżkach prawdy – wprowadzenie do filozofii”, Kraków 1992.
4. Trąbiec, Zdybicka Zofia, Jaroszyński Piotr, Albert Mieczysław, Kamiński Stanisław „Wprowadzenie do filozofii”, Lublin 1992.
5. Matraszek Karol, Pawłowski Cezary, Ryndak Marian, Such Jan „Filozofia tom I i II”, Warszawa 1989.
Początki filozofii:
philein (miłować)
umiłowanie mądrości
sophia (mądrość)
Jako pierwszy terminu filozofia użył Pitagoras. Założył pierwszą szkołę filozofii. Wg Pitagorasa posiadanie mądrości to domena Bogów, człowiek może ja miłować, zbliżać się do niej, ale posiąść do końca nie może.
Początek filozofii europejskiej przypada na przełom VI i VII w. p.n.e. Główne nurty rozwoju filozofii:
- świat i jego istota, kosmos – od VI w. p.n.e. (ontologia),
- problematyka człowieka – od V w.
- kwestia poznania ludzkiego – od XVII w.
Przedstawione powyżej chronologicznie powstające problematyki wzajemnie się przeplatały(-ją).
Problematyka filozofii zajmował się francuski myśliciel XVIII w. Wolter. Twórca traktatu „Listy o Anglikach”, „Listy o filozofii”.
Już w antyku zostały sformułowane podstawy filozoficzne. Filozofia to:
- to ćwiczenie myśli, woli,
- to tryb życia, przynoszący wolność duszy, świadomość kosmiczną, przez trud życia człowiek ćwiczy wolę, myśl, dąży do mądrości,
- to metoda leczenia strachu, lęku, osiąganie wolności wewnętrznej, stan, w którym własne ja zależy tylko od siebie samego. Arystoteles powtarzał, że życie w kompletacji zapewnia niezależność. Marek Aureliusz (II w.) – cesarz rzymski, traktat o postrzeganiu świadomości kosmicznej pt. „Rozmyślanie”, antyczny mędrzec ma świadomość, iż wiedza jest bardzo istotna i przeplata się w życiu,
- to drogowskaz dla praktycznego życia człowieka,
- dla stoików, Epikura, filozofowanie było aktem ciągłym, utożsamiającym się z życiem, odnawianym w każdej chwili:
- filozofowanie – ukierunkowanie uwagi,
- stoicyzm – uwaga na czystość intencji, zgodność woli człowieka z wolą natury (rozumem),
- epikureizm – przyjemność, która nie była korzystaniem z możliwych dóbr, przyjemnością „brzucha”, lecz z przyjemnością ducha, istnienia, ale by taki stan uwagi osiągnąć, trzeba ćwiczyć (medytacje nad podstawowymi kwestiami egzystencjalnymi, istoty życia, rachunek sumienia, stosunek do czasu),
Stoicy i epikurejczycy zalecali życie teraźniejszością (carpe diem); moment, chwila wystarczały im za samą wieczność,
Od Sokratesa filozofia kierowała swoją uwagę na sposób bycia. Miał on odwagę sprzeniewierzyć się oficjalnej wykładni demokracji. Twierdził że zagrożone są podstawowe wartości dla wychowania młodego pokolenia, mówił wprost o pewnych sprawach. Diogenez (cynicy) – określony styl życia, dialog sokratyczny wygłoszony na Agorze, był ćwiczeniem prowadzącym osobę towarzyszącą do zainteresowania się osobą, do uczynienia duszy rozmówcy. Sokrates został osądzony i skazany za swoją filozofię.
Po Sokratesie filozofia była nadal rozwijana. Z czasem jednak ta antyczna nauka zaczynała tracić na znaczeniu, uprzedzenie w średniowieczu i czasach nowożytnych, chrześcijaństwo od II w. po Chrystusie przedstawia się jako filozofia, tryb życia chrześcijańskiego; jeśli mogło się określać to jako filozofia, to w antyku styl życia też był filozofią. Filozofia chrześcijańska scala pierwiastki filozofii antycznej. Owo scalenie rozwinie się w średniowiecznym ruchu klasztornym, będzie oparte na stoickich czy platońskich teoriach, skupione na sobie, medytacja, śmierć.
Średniowiecze jest spadkobiercą życia chrześcijańskiego, stylu życia w tej epoce. Kładzie się kres przemieszaniu teologii (wiary) a antycznej filozofii (opartej na rozumie). Filozofia staje się służebnicą teologii, stała się aktywnością abstrakcyjną, czysto teoretyczną. Przestała być sposobem życia, nie należały do niej antyczne ćwiczenia duchowe. Powstały uniwersytety w wyniku przemożnego oddziaływania kościoła. Jedną z cech uniwersytetu było i jest to, że utworzyli go profesorzy tworzący profesorów. Nauczanie nie było kierowane do ludzi, a do specjalistów by potrafili kształcić kolejnych specjalistów. Scholastyczny uniwersytet zdominowany przez teologię nie kończy się ze średniowieczem, a trwa do rewolucji francuskiej – końca XVIII w. Na przełomie XVI i XVII w. działalność filozoficzna koncentrowała się poza murami uniwersytetu.
Za sprawą klasycznej filozofii niemieckiej (J. Cant, Fichte, Hegel, Schelling) od końca XVIII w. doprowadzono, iż filozofia powróciła na uniwersytet i uprawiana jest po dzień dzisiejszy. Filozofia – wykład filozoficzny – ta rozwijała się inaczej niż filozofia antyczna, nie była rodzajem życia: chyba że trybem życia profesora filozofii.
Filozofia nowożytna sprowadza się do wykładu, który polega egzegezie i tak postrzegana nie oznacza do końca, iż nie podejmowała pewnych wątków egzystencjalnych.
Szkoły antyczne i ich mnogość dały pole do eksperymentowania. Filozofia antyczna była ćwiczeniem chwili, skupienia w każdej chwili życia. Filozofowie antyczni zwracali uwagę na rozum, na stosowanie rozumu w egzystencji ludzkiej, rozumu który myślał i działał w wymiarze uniwersalnym. Świadomość kosmiczna była inna niż ówczesna naukowa, stanowiła rezultat duchowego ćwiczenia, jednostkowe istnienie w wielkim biegu wszechświata.
Filozofia a nauka:
Od czasów Arystotelesa (IV w p.n.e.) spostrzegano filozofię z wiedzą racjonalną, łączono z nauką w najszerszym tego słowa znaczeniu. W starożytności pozostały opisy natury i człowieka.
Nauka jest działalnością ludzką, umysłową, która ma określoną dziedzinę, w sposób autentyczny zmierza do poznania rzeczywistości, do ustalenia dlaczego dane fakty zachodzą. Jest ona autonomiczna. Badacz, grupa naukowców mają za jednego sędziego swój własny umysł, jeśli powodują **********????????? Metodologicznie twierdzą, by móc mówić w ogóle o nauce, muszą być spełnione dwa kryteria:
1. musi być przedmiot badań, przedmiot rzeczywistości
2. wypracowane narzędzia, środki, warsztat metodologiczny.
Filozofia jest pewnym namysłem nad rzeczywistością, próbuje opisać największą osnowę tego co istnieje. Stara się ustalić w rzeczywistości pewne związki, powiązania, relacje pomiędzy częściami składowymi rzeczywistości. Stara się wyrazić sytuację bytową człowieka. Ustala pewien zespół i hierarchię wartości i przedstawia go człowiekowi do realizacji w postaci norm, reguł postępowania.
Ojciec Boheński próbował w swojej koncepcji scharakteryzować ją jako dziedzinę naukową. Tłumaczył, że ten przedmiot nie da się sprowadzić do jednego przedmiotu. Dla różnych szkół filozoficznych było to poznanie, istota nauki poznania.
Niektórzy za przedmiot filozofii uważali wartości. Jest nim jednak człowiek, jako podstawa wszystkiego innego. W świecie wszystko w jakiś sposób odnosi się do człowieka, dla filozofii to odniesienie jest pod tym względem przedmiotem badania.
Uczeni za przedmiot widzieli język. Tu najczęściej wskazuje się na pozytywizm logiczny XX w. Ludwik Wichttensttaine twierdził: „nie ma zdań filozoficznych, a jest tylko wyjaśnienie zdań”. Filozofia bada język innych nauk. Filozofii jednak nie powinno utożsamiać się z innymi naukami szczegółowymi, ani jej zawężać. Filozofia nie jest „ograniczona”. Różni się od innych nauk metodą, bo filozof nie obawia się korzystać z różnych metod poznania, różni się punktem widzenia (gdy filozof bada dany przedmiot to rozpatruje go ze stanowiska granicznego – pod kątem atrybutów, cech.
Filozofia to nauka o podstawach, gdzie inne nauki się zatrzymują tam filozofia dopiero zaczyna pytać. Nauki poznają, natomiast filozofia pyta czym jest poznanie. W tym sensie jest nauką radykalną, stara się dotrzeć do głębi, do źródeł. Jako nauka uniwersalna, nie wyklucza żadnej dziedziny i korzysta z dostępnych założeń i metod. Przyjęte stanowisko wejściowe w ontologii powoduje rozbieżność w filozofii. Kiedyś filozofię próbowano uważać za królową nauk i czasem w środowisku filozoficznym jest za takową uważana. Kiedyś omijała ona poznanie empiryczne.
Spoglądając na problem spekulatywności filozofii XVII i XVIII w. możemy powiedzieć, że filozofia bada najpierw podstawy, czyli to co ogólne, że materiałem dla filozoficznej syntezy były i są rezultaty osiągnięte w naukach szczegółowych.
Deszczułki to nauki szczegółowe
Obręcz to filozofia
A cała beczka to wiedza człowieka.
Filozofia a światopogląd:
Filozofia jest pewnym poglądem na świat i życie, syntezą doświadczenia ludzkiego danej epoki, związaną z konsekwencjami postępowania. Niezbędnym warunkiem powstania owej syntezy jest wizja świata – osiągnięcie jego całościowego obrazu rzeczywistości i pamiętając o człowieku jako elemencie tej rzeczywistości.
Światopogląd jest zespołem trwałych i uporządkowanych wyobrażeń o świecie. Zespalają się w nim po pierwsze – wyobrażenia o stanie i cechach rzeczywistości przyrodniczej i społecznej, o możliwościach ich powstania i zmiany, po drugie – interpretacja źródeł i mechanizmów warunkujących rzeczywistość, to wiedza o prawidłowościach rządzących światem. W światopoglądzie zawarty jest stosunek wartościujący rzeczywistość. To co składa się na apologię – naukę o wartościach. Dalej to oceny innych ludzi i kontaktów z nimi. Wszystkie te elementy są jakby „zabarwione” przez każdego człowieka w sposób indywidualny i mogą być selektywnie przyjmowane przez daną grupę społeczną.
Wyróżniamy światopogląd naukowy, religijny, itp. Specyficznym jest światopogląd scjentystyczny, który jest uogólniającym przedłużeniem nauki uzupełnionym niekiedy o wartości. Ta wersja światopoglądu jest wsparta na doktrynie indukcjonizmu. Powiada nam twierdzenia nauk empirycznych, które mają powstać w drodze indukcyjnego uogólnienia danych czystego doświadczenia lub obserwacji, tych doświadczeń. Model ten zakłada, że wiedzę o rzeczywistości buduje się poprzez:
- zbieranie danych (etap I) – sposób wolny od założeń i wpływów intelektu,
- poddanie tych danych procedurom indukcyjnego uogólnienia (etap II) – dojście do nowych teorii twierdzeń.
Światopogląd powstaje w sposób uogólniania danej nauki – twierdzeń (to co dla nauki uogólnione to i dla filozofii). Prowadzi to do wniosku, że dane nauki muszą wyprzedzać ukonstytuowanie się światopoglądu. Nauka odwzorowuję nam budowę rzeczywistości, a światopogląd uogólnia przedłużenie nauki. To postępowanie wyznaczone jest przez naturę świata, człowiek odciążony jest od odpowiedzialności. Jest on próbą redukcji odpowiedzialności ma realnej człowieka****************???????????? – to scjentyzm światopoglądowy.
Światopogląd aktywistyczny oparty jest na twierdzeniu, że świat nie jest ekspresją postaw, lecz te postawy i potrzeby światopogląd kreuje. Światopogląd jest strukturą projektu ostatecznego. Podstawą światopoglądu jest odpowiedź na pytanie o źródła, podstawy wartości najwyższej, i w ramach tego poglądu możemy mówić o światopoglądzie transcendentalnym (religijnym), laickim (humanistycznym) i technokratycznym.
Światopogląd religijny jest projektem odniesienia życia człowieka do Boga. Bóg jest wartością, gwarantem, strażnikiem życia ludzkiego.
Światopogląd humanistyczny koncentruje się wokół relacji człowieka z człowiekiem, wpływ na niego mają różne sposoby interpretowania relacji człowiek-człowiek.
Światopogląd technokratyczny opiera się na układzie stosunków człowieka a dobrami, rzeczami. Charakterystyka wartości naczelnej to: sprawność technologiczna, techniczne opanowanie rzeczywistości przez człowieka, który będzie projektował ten światopogląd.
Według tych powyższych światopoglądów człowiek sprowadzony jest do rzeczy, natomiast wartości są poza podmiotem ludzkim.
Filozofia wskazuje na związki z światopoglądem, więc to filozofia jest opisem rzeczywistości i świata – wynikają z niego idee kierownicze dla życia jednostki. Filozofia jako światopogląd stanowi system poglądów na świat, społeczeństwo, przyrodę, myślenie, z drugiej zaś strony filozofia mocno łączy się z nauką czy z naukowością.
Naukowość filozofii to znaczy, że filozofia jest gotowa do każdorazowego odniesienia twierdzeń do wyników nauk szczegółowych.
Dla opcji neopozytywistycznych jest ważny problem ideologii.
Ideologia – konkretyzacja poglądów, światopoglądów. Podstawą ideologii jest określony światopogląd, z którego zawsze wyrasta ideologia. Jest ona analogiczna jak światopogląd struktury. Jest formą społecznego samookreślenia grup, wyrazem stosunku tej grupy społecznej do całej reszty społeczeństwa, ponadto ideologia jest projekcją pewnego porządku, ładu społecznego i tym odróżnia się od światopoglądu, który obejmuje rzeczywistość w całokształcie, koncentruje się na wyjaśnieniu sensu życia. W ideologii blisko jest do sfery mitu.
Na przełomie XVIII i XIX w. grupa ideologów we Francji kontynuowała tradycje francuskich encyklopedystów. Na ich czele stał Destutt de Tracy (Cabanis). Mówił on o ideologii jako nauce, która zajmowała się pochodzeniem i prawami działania idei jako faktów psychicznych oraz relacji ich z językiem.
W XIX w. pojęcie ideologii było przedmiotem zainteresowania heglistów, Marksa, Engelsa. Dla nich to ideologia była całością idei, poglądów i haseł odnoszących się do życia społecznego, które to idee żyły życiem pozornie niezależnym w umysłach ludzi, rządzone własnymi prawami, nie znające swoich źródeł, nie znające warunków, w których były realizowane, głoszone.
Dla XX w. znaczące znaczenie miało pojęcie ideologii ukształtowane przez n9iemieckiego myśliciela – Karka Nicennkeina. Był on socjologiem wiedzy, autorem teorii ideologii. Sprowadza on do nauki o myślach rozważanych niezależnie od pytania: czy są prawdziwe czy fałszywe? Rozważane ze względu na to czy są sposobem egzaltyfikacji pewnych grup społecznych, ich interesów, narzędziem politycznym, za pomocą których społeczeństwa dochodzą pewnych wartości.
Ideologia pozytywistyczna jest poglądem charakteryzującym się dwoma pojęciami twierdzenia:
1. scjentyzm – polega na wierze w bezwzględny autorytet nauk szczegółowych (głównie nauki przyrodnicze),
2. empiryzm – doświadczenie zmysłowe.
Ideologia jako parateoria, zakres naukowy teorii jest ograniczony przez scjentyzm, empiryzm jeśli tak sprowadza się do nauk przyrodniczych opartych na doświadczeniu.
W wypowiedzi teoretycznie nieuzasadnionej pozytywiście chodziło o wypowiedz, o czymś, czemu nie można zaprzeczyć ani potwierdzić (wypowiedzi metafizyczne, religijne).
Racjonalizm krytyczny występował przeciw roszczeniom całościowym światopoglądu. Demaskował doktryny ideologiczne jako światopoglądowe. Postulat wolnego od ideologii społeczeństwa otwartego (Karl Poper).
Naukowe hipotezy robocze i nauka o błędach. Krytyka ideologii nie ma nic wspólnego z światopoglądem i filozofią.
Filozofia a religia:
Życie religijne jak i filozofia stanowią o aktywności intelektualnej, umysłowej. Religia jest nie tylko specjalnym typem działań człowieka, wyróżnia je globalny, osobowy stosunek człowieka do życia, u podstaw religii znajduje się przekonanie o zależności Boga, który jest przyczyną sprawczą, stwórcą, ostatecznym celem człowieka.
Filozofia jest kontemplacją, interpretacją świata, struktury, genezy ostatecznych uzasadnień. Przy takim podejściu próbujemy zwrócić uwagę na powiązania i różnice między chrześcijaństwem a filozofią.
W przypadku chrześcijaństwa religia jest najbardziej zracjonalizowana. Rozwój formacji chrześcijańskiej polegał na przyswajaniu mądrości starożytnych greków. Proces ten trwał do XIII w. – klasyczny kształt chrześcijaństwa. Elementy tworzące jedną całość to: doktryna, kult, organizacja (kościół), i przeżycie.
Cywilizacja jeśli jest filozoficzna to jest też chrześcijańska, co ma znaczenie podstawowe w tworzeniu cywilizacji. Chrześcijaństwo mieści, uzasadnia się w: ********????????
Składnikiem religii jest dualizm. Chrześcijaństwo radykalizuje dualizm, stąd też wywodzi się maniheizm, który był doktryną powstałą w III w. n.e. w Persji za sprawą Manesa. Uznawał radykalny dualizm, np.: światła i ciemności, dobra i zła, królestwa świętego i ciemności. Była to jedna z podstawowych zasad, nie do wyeliminowania. To dążenie do wyraźnej polaryzacji określonych postaw, pojęć, przeciwstawienie prawdy i nieprawdy, zła i dobra, podział świata na zachód i wschód (który był faktem funkcjonującym we wszelkich możliwych wymiarach, zwłaszcza na rozdzielenie chrześcijaństwa na zachodzie i wschodzie. Najpierw na wschodzie potem na zachodzie – Ateny i Jerozolima, Aleksandria).
Mit orientu zawiera w sobie złożone treści, które sprowadzają się do rozumienia wschodu jako czegoś innego, tajemniczego, a nawet wrogiego, a mimo to oczekuje się nowej treści, zbawienność tych treści jest wielce iluzoryczna. Składała się sfera wzbogacenia cywilizacji, głównie kultury, otwarcie się na wschód jest wynikiem takiego otwarcia się chrześcijaństwa.
Chrześcijaństwo z samej swojej istoty znajduje się w obliczu sprzeczności. Z jednej strony jest to jakość charakterystyczna dla filozofii greckiej (jedność stanowiąca zasadę filozofii – teorię bytu, filozofię metafizyczną). Myśl chrześcijańska w takiej teorii odnajdywała swe wartości. Chrześcijaństwo przyczynia się do utwierdzenia się w metafizyczną koncepcję filozofii. Z drugiej strony chrześcijaństwo wywodząc się z teorii religijnych, których składnikiem jest radykalizowany dualizm, sprawia, że równie realny jest Bóg jak diabeł, niebo i piekło, czciciele Boga i diabła istnieją równocześnie. Dualizm jest sprzeczny z jednością.
Filozofia metafizyczna jest walką z doktryną Manesa. To formuła według, której poza Kościołem nie ma zbawienia – św. Augustyn. W ukształtowaniu tej doktryny decydująca rolę odegrał Kościół. Wprowadzenie jedności jako wartości o podstawowym znaczeniu powoduje zaakceptowanie czynnika politycznego. Kościół jako instytucja jest faktem politycznym. To stan kapłalny, który po Soborze Watykańskim II był uznawany jako wspólnota wiernych. Pozbawienie Kościoła roli politycznej równa się jego pomniejszeniu lub likwidacji.
Filozofia chrześcijańska – chrześcijaństwo to religia, wynika z tego to że wciela się w instytucję chrześcijaństwa animator praktyk społecznych. Cel chrześcijański (cel praktyczny) nie pokrywa się z celem filozoficznym (teoretyczny). W pierwszym wieku istnienia chrześcijaństwa nie pojawia się określenie filozofii chrześcijańskiej. Funkcjonuje doktryna chrześcijańska, która ma inny sens (św. Augustyn IV/V w.). Encyklika Leona XIII z 1879r. pt. „o przywróceniu filozofii chrześcijańskiej w szkołach” zapoczątkowała ruch umysłowy – neotomizm.
Pojęcie filozofii chrześcijańskiej ma sens historyczny zjawiska w dziejach naszej ery.
Poglądy Etien Gilson – tłumaczył, że podstawowa treść chrześcijaństwa wywodzi się z Pisma Św. Pojęcie filozofii chrześcijańskiej ma sens, gdyż jej myśliciele wynosili treści z Starego i Nowego Testamentu.
W religii greckiej natomiast panował politeizm, według którego Bogowie nie byli wszechmocni, nad ludźmi panował los. Grecy wprowadzili metafizyczny kształt filozofii (IV w. p.n.e. – Arystoteles), panowało pojęcie jedności, dualizmu, ale w określonej postaci (pierwszej przyczyny). Arystoteles przypisywał jej cechy różne, od tych dla rzeczy, substancji.
Chrześcijaństwo odróżnia od innych religii problem krytyki. Wyróżniamy krytykę wewnętrzną i zewnętrzną chrześcijaństwa. Chrześcijaństwo toleruje wewnętrzną krytykę do pewnego stopnia. Jeśli jest na nią miejsce to znaczy, że jest czymś innym niż tylko religią. Chrześcijaństwo pozostaje w związkach kultury grecko-antycznej. Dominowanie chrześcijaństwa w pełni opartego no instytucje sprzyja sprzeciwowi krytyki, a to wpływa na jej wzrost.
Od XI do XIII w. dominacja chrześcijaństwa to ruchy heretyckie, begerdowie, beginki, henrycjanii, itp. Zjawiska te to oskarżanie Kościoła od odstępstw zasad Ewangelii, głównie ubóstwa.
...
unragazzogrande