W miastach omawianego okresu rozwijają się stare i powstają nowe formy mieszkalnictwa zbiorowego. W XVII wieku w Gdańsku pojawiały się budynki wielomieszkaniowe, czynszowe, przeznaczone dla ubogich. Domy te, niemal wyłącznie drewniane, na planie prostokątnym, o konstrukcji szkieletowo-ramowej, były jednopiętrowe, galeriowe i na każdej kondygnacji mieściły kilka (zazwyczaj od 6 do 8) jednakowych mieszkań, ograniczonych jedynie do izby lub do izby i sieni. Do mieszkań na parterze wejście prowadziło bezpośrednio z ulicy, na piętrze- z drewnianej galerii przebiegającej na całej długości budynku.
Inną formą mieszkalnictwa zbiorowego były bursy dla uczniów. Pierwsze tego typu budowle pojawiły się w Krakowie już w XV w. Również w innych miastach powstają bursy dla niezamożnej młodzieży, jak tzw. Ekonomia w Toruniu, zbudowana w 1601 r. (ul. Piekary 42), w formie dużego, dwupiętrowego budynku ustawionego kalenicą równolegle do ulicy, z dziedzińcem otoczonym piętrowymi domkami.
Istniejące już w średniowieczu w większych miastach zespoły domów duchowieństwa (tzw. kanonie) uległy w XVI- XVII w. tak daleko idącej przebudowie, że należy je traktować jako budowle nowe. W pierwszej połowie XVI w. wykazywały one jeszcze silne tradycje gotyckie. Były to w tym czasie zazwyczaj budynki jednotraktowe i dwupasmowe, mieszczące pośrodku sień ze schodami, a po obu jej stronach izby. Ten sam układ powtarzał się na piętrze, gdzie mieściło się reprezentacyjne mieszkanie z bogato zdobionymi stropami drewnianymi.
XVI- poł. XVII
W XVI i I poł. XVII w. w Polsce dochodzi do ożywienia gospodarczego i wzrostu znaczenia mieszczan. Architektura renesansowa miast znajduje dobre warunki do rozwoju. Następuje ewolucja form zabudowy odpowiadająca lokalnym potrzebom, jak też przenoszenie na teren Polski pewnych form obcych za pośrednictwem obcych artystów i rzemieślników, głównie z Włoch.
Nowe formy budownictwa były silnie ograniczone istniejącym już zagospodarowaniem terenu i wykształconymi formami przestrzennymi. Dotyczy to nie tylko miast większych, które u schyłku średniowiecza miały już intensywną zabudowę murowaną. Również w mniejszych miastach, przeważnie o zabudowie drewnianej, zmiany ograniczone były istniejącą parcelacją, własnością terenu, jak też przyzwyczajeniami ludności i umiejętnościami technicznymi wykonawców. Świadczą o tym nie tylko nowe domy powstające na wąskich, średniowiecznych działkach, ale również działki w nowych miastach, których wymiary i proporcje utrzymywały się w średniowiecznych tradycjach. Jedynie tam, gdzie w nową zabudowę angażowano większe kapitały (kamienice patrycjuszy, rezydencje magnackie, budowle publiczne), istniała możliwość swobodniejszego kształtowania budynków, często na dwu- lub trzech połączonych dawnych parcelach, zgodnie z ich przeznaczeniem, potrzebami użytkowymi i poglądami artystycznymi. W rezultacie w XVI w. w obrębie ograniczonych murami stref budowlanych miast zaczęły pojawiać się przyuliczne pałace bogatych mieszczan (czasem z wykorzystaniem fragmentów budynków już istniejących). Fasady tych pałaców wyróżniały się w pierzejach niekiedy swą wysokością, zawsze zaś szerokością.
W wieku XVI zasadniczo przeobraża się architektoniczne oblicze miast, lecz przeobrażenia te są powierzchowne, dotyczą głównie zewnętrznych form budynków. Zamiast wysokich gotyckich dachów i szczytów zjawia się attyka- dekoracyjna ściana osłaniająca dach. Pojawiają się też profilowane obramienia okien i bogato ukształtowane portale oraz nowa faktura ścian tynkowanych i ozdabianych dekoracją rysunkową w nowej technice zestawiania barwnych tynków- sgraffito. W tym duchu następuje przebudowa ratuszy, sukiennic i domów mieszkalnych np. Poznań, Chełmno, Kraków, Sandomierz, Tarnów, Kazimierz Dolny.
Ponadto zmienia się wówczas układ pomieszczeń w kamienicach , na piętrze zjawiają się duże izby różnej wielkości, co znajduje wyraz na zewnątrz w niesymetrycznym rozmieszczeniu otworów. W większych miastach, w domach zamożnych mieszczan lub w domach miejskich wznoszonych przez kler i szlachtę, spotykamy dziedzińce z galeriami lub nawet dziedzińce arkadowe.
Nowe koncepcje urbanistyczne, pochodzące głównie z Włoch, zastosowano w Polsce w XVI w. kilkakrotnie przy budowie miast nowo zakładanych. Czołowe miejsce w Polsce zajmuje tu Zamość. Posiada osiowy układ z rynkiem
38
lubiejaszczury