bazyliki o 3 lub 5 nawach wydzielonych kolumnadą i przykrytych drewnianym stropem lub więźbą dachową, odkrytą od wewnątrz. W najstarszych obiektach nie występują sklepienia. Najwyższa nawa środkowa zakończona była apsydą, w której znajdowało się prezbiterium. Budynki początkowo poprzedzane były dziedzińcem (atrium), z sadzawką (studnią otoczoną krużgankami, początkowo służącą do chrzczenia wiernych). W późniejszych budowlach atrium zanikło, a przedsionek zamknięto drzwiami.
budowli na planie centralnym - na rzucie koła lub wieloboku, spotykaną początkowo w mauzoleach a od połowy IV wieku także w baptysteriach.
Oprócz nowych budowli przekształcano istniejące świątynie pogańskie, budynki publiczne w obiekty sakralne związane z chrześcijaństwem.
Przykładem kościoła - bazyliki o pięciu nawach były: pierwsza bazylika św. Piotra na Watykanie oraz bazylika Zbawiciela (dziś San Giovanni in Laterano) na Lateranie przebudowana w okresie od końca XVI do XIX wieku. Bazylika św. Piotra na Watykanie, podobnie jak zbudowana jeszcze za czasów Konstantyna bazylika św. Pawła za Murami, miały dodatkowo duże atrium otoczone kolumnadą portyków. Budowano także kościoły z przeznaczonymi dla pielgrzymów obejściami wokół absydy oraz z poprzedzającymi wejście narteksami dla katechumenów. Pojawiły się też pierwsze transepty (np. w bazylice św. Pawła za Murami, zniszczonej przez pożar w 1823 r.). Przykładem odmiennego rozwiązania jest zbudowana w Trewirze katedra - były to dwa bliźniacze kościoły w formie trójnawowych bazylik połączone ze sobą zlokalizowanym pomiędzy nimi baptysterium.
Baptysteria budowano najczęściej w pobliżu dużych kościołów, jako obiekty do nich przylegające lub wolno stojące. Jednym z najstarszych jest wzniesione już w latach 314 - 320 baptysterium San Giovanni in fonte na Lateranie. W starożytności w tym miejscu znajdowały się termy Domu Faustyny, które wykorzystano stawiając budowlę w kształcie rotundy z dużym basenem osłoniętym baldachimem. W V wieku baptysterium zostało przebudowane i uzyskało kształt na planie ośmiokąta z obejściem wokół basenu i dachem w kształcie kopuły. Stosowanie planów wielobocznych i owalnych, oprócz kolistych jest charakterystyczne dla budowli na planie centralnym z końca IV i V wieku. Rozwiązania te pojawiają się nie tylko w baptysteriach i mauzoleach ale i w kościołach. Ponadto stosowane są rozwiązania o bardziej złożonej architekturze, np. plan czteroliścia.
W V wieku pojawiły się kościoły budowane na planie krzyża greckiego oraz z oddzielonymi obejściami od części centralnych przez zastosowanie eksedr. Rozwiązania tego typu stały się mocno popularne w sztuce bizantyjskiej. Bazyliki poddane zostają uproszczeniom. Coraz częściej stosuje się rozwiązania trójnawowe. Zastosowano także sklepienia kolebkowe. Okres późniejszy, VI - VII wiek charakteryzuje się dużym wpływem sztuki Wschodniej na architekturę Zachodu.
Po wydaniu Edyktu Mediolańskiego, wraz z budową dużej liczby nowych kościołów rozkwita malarstwo i rzeźba tego okresu. W najstarszych kościołach (pochodzących z końca IV - V wieku) zachowały się przykłady bogatych mozaikowych wystrojów z figuralnymi przedstawieniami scen ze Starego Testamentu i Ewangelii. W bazylice Santa Maria Maggiore łuk poprzedzający absydę pokrywa pochodząca z IV wieku mozaika przedstawiająca scenę Zwiastowania, Pokłon Trzech Króli
i Rzeź Niewiniątek. W kościele św. Konstancji w Rzymie (Santa Costanza), dawniej Mauzoleum Konstancji zachowały się fragmenty mozaiki na sklepieniu obejścia ozdobione licznymi wizerunkami ptaków, ukwieconych gałązek, winorośli. Zachowana jest także scena winobrania. Wśród motywów roślinnych i zwierzęcych pojawiają się naczynia liturgiczne oraz niewielkie krzyże - symbole nowej wiary. Mozaikami pokrywano ściany, sklepienia i posadzki. Szczególne miejsce zajmowała zawsze dekoracja sklepienia absydy, miejsce centralne i najbardziej widoczne. Umieszczano w nim sceny ukazujące główne prawdy wiary. Z zachowanych przykładów rzeźby wyróżniają się przede wszystkim płaskorzeźby wykonywane na płytach sarkofagów. Początki tej sztuki wiążą się z przechodzeniem na nową wiarę bogatszych przedstawicieli społeczeństwa i przypadają na drugą połowę III wieku. Prawdziwy rozkwit nastąpił w IV wieku. Najstarsze dekoracje rzeźbiarskie nawiązują do motywów występujących w malarstwie katakumbowym. Za panowania Konstantyna Wielkiego przechodzą w ciągły fryz, na którym, w jednym albo w dwóch pasach przedstawiane są sceny Starego i Nowego Testamentu. Popularne są sceny z ukazaniem cudów czynionych przez Jezusa. Czasem część środkową kompozycji zajmuje medalion z wizerunkiem zmarłego. Do ich wykonywania często używany jest świder przez co cechuje je głęboki światłocień. Forma rzeźbiarska jest wspólna z obowiązującym w tym okresie stylem związanym z życiem świeckim (np. dekoracje rzeźbiarskie Łuku Konstantyna Wielkiego). Pod koniec panowania Konstantyna pojawiają się dekoracje, w których poszczególne sceny ujęte w ramy złożone z kolumn w różnych porządkach architektonicznych. Zmianie ulega także stosowana ikonografia. Pojawiają się sceny z Męki Pańskiej i Zmartwychwstania a miejsce centralne zajmuje krzyż tryumfalny (np. ozdobiony wieńcem). Do rzadkości należą rzeźby pełnoplastyczne. Wśród niewielkiej liczby odnalezionych małych posążków przeważają wyroby służące najprawdopodobniej jako podstawy naczyń liturgicznych. Po najeździe plemion barbarzyńskich na Rzym większość warsztatów rzeźbiarskich działających pod patronatem cesarza zostaje zamknięta. W tym czasie rozkwit przeżywają ośrodki leżące poza Italią.
Wiele wyrobów (sarkofagów, manuskryptów i drobniejszych dzieł rzemieślniczych) odnalezionych na terenie Zachodniej Europy trudno dzisiaj sklasyfikować. Trwają spory dotyczące nie tylko dokładnego ich datowania ale również miejsca ich powstania.Są wśród nich m. in. skrzydła dyptyków, maleńkich prywatnych ołtarzyków wykonanych w kości słoniowej. Wiadomo, że były produkowane zarówno na Zachodzie, w Rzymie, Mediolanie, Rawennie oraz na Wschodzie: w Konstantynopolu, Antiochii i Aleksandrii. Dekorowane były scenami ze Starego Testamentu, z życia Jezusa i podobiznami apostołów. Najstarsze zachowane manuskrypty pochodzą z końca IV wieku. Ich iluminacja nawiązuje stylistycznie do
lubiejaszczury