TEATR GRECJI STAROŻYTNEJ.

Powstał z publ. obrzędów kultowych ku czci Dionizosa; w VI w. p.n.e. z chóru uczestniczącego w obrzędach, którego przewodnikiem był koryfeusz, wyodrębnili się aktorzy (pierwszego aktora wprowadził Tespis); wykrystalizowały się formy dram. (® dramat) i ukształtowała się klas. budowla teatr.; widowiska skupiające widzów i aktorów, początkowo we wspólnym przeżyciu rel., traciły stopniowo charakter kultowy, zachowując cechy uroczystości lud. i powszechnej. Teatr starożytnej Grecji ulegał w miarę upływu czasu zasadniczym przekształceniom; gł. stadia jego rozwoju to: teatr objazdowy (wóz Tespisa, VI w. p.n.e.), klas. teatr ateński (V–IV w. p.n.e.), teatr hellenistyczny (III w. p.n.e., gł. poza Grecją) i teatr gr.-rzymski. Pierwotny teatr gr. składał się z przestrzeni (gr. orchestra) z ołtarzem (thymele), która ostatecznie przybrała kształt koła, usytuowanej w pobliżu świątyni, u stoku wzgórza stanowiącego naturalną widownię (theatron). Z pojawieniem się aktorów zbudowano rodzaj garderoby — mały budynek sceniczny (skene), który wkrótce stał się nieodzownym tłem akcji przedstawienia; w IV–III w. p.n.e. skene była już okazałą budowlą z długą ścianą frontową, bocznymi skrzydłami (paraskenia) i pomostem (proskenion) przeznaczonym na występy aktorów. Miejsce dla chóru (orchestra) uległo zmniejszeniu, a widownia na zboczu wzgórza uformowała się w ® amfiteatr otaczający orchestrę przedłużonym półkolem kamiennych ław. Teatr był wyposażony w maszynerię umożliwiającą stosowanie różnych efektów widowiskowych (np. w dźwignię do podnoszenia i opuszczania bóstw) oraz w dekoracje malowane na płóciennych płaszczyznach (pinakes) i trójściennych graniastosłupach (periaktoi). Widowiska teatru klas. (V w. p.n.e.) odbywały się 2 razy w roku, w okresie świąt rel. (Wielkie Dionizje i Lenaje); połączone były z konkursem dramatycznym. Przedstawienia tragiczne organizowało i finansowało 3 ® choregów, wyznaczonych przez archonta spośród obywateli miasta; opracowaniem scenicznym zajmował się autor dramatu (od czasów Sofoklesa grał także gł. rolę); zwycięzcę wyznaczało 10 sędziów. Liczbę aktorów i tragedii Ajschylos powiększył do 2, Sofokles — do 3. Aktorzy występowali w kostiumach o symbol. kroju i kolorze, w podwyższającym postać obuwiu (koturny) i peruce (onkos); używali masek, które orientowały widzów w charakterze i wieku postaci, a jako rezonatory wzmacniały głos; recytacja aktorów była zbliżona do śpiewu; przedstawieniom towarzyszyła muzyka instrumentalna. Oprócz teatru dram. istniały w starożytnej Grecji lud. widowiska farsowe (® mim) wykonywane przez zespoły wędrowne. Formy i konwencje teatru starożytnej Grecji stanowią podstawę eur. tradycji teatr. i są do dziś źródłem inspiracji twórczości teatralnej.

Tragedia-  gatunek dramatyczny powstały w starożytnej Grecji, obejmujący utwory, którym ośrodkiem i motorem akcji jest nieprzezwyciężony konflikt między dążeniami wybitnej jednostki a siłami wyższymi, "tragizm". Mówiąc potocznie są uwikłani w konflikt tragiczny, a ich czas, działanie są uzależnione od siły wyższej, fatum. Fatum- los, przeznaczenie, nieubłagana konieczność, siła wyznaczająca bieg zdarzeń, fatalność nieszczęście. Katarzis- w języku dosłownym oczyszczenie. Katarzis to wstrząs uczuciowy, który polega na tym, że widz przeżywa "litość i trwogę". Jeśli jesteśmy widzami litość wzbudza nieszczęście człowieka niewinnego, natomiast trwogę nieszczęście człowieka, który jest do nas podobny.

Geneza tragedii - Dramat wywodzi się od świąt Dionizosa (boga wieczności, urodzaju i beztroski). Teatr dzielimy na Małe Dionizje (dały początek komedii) odprawiane na wsiach jesienią i Wielkie Dionizje (dały początek tragedii) odprawiane w miastach. Pierwszego aktora wprowadził do teatru Koryfeusz, II- Ajschylos, III- Sofokles.

Budowa tragedii - Prologos- wygłaszanie zapowiedzi teatru, Parodos- wejście chóru na scenę. Epoisodion- I dialog i monolog aktorów. Stasimon- komentarz chóru. Exodos- zakończenie przedstawienia pieśnią chóru.

Zasada tragedii greckiej - Zasada III jedności: miejsca, czasu i akcji, zasada decorum- (wymóg odpowiedniości stylu do gatunku.), zasada nieprzedstawiania na scenie scen krwawych, zasada niezmienności cech charakteru postaci.

Cechy charakterystyczne tragedii antycznej  - obecność chóru, konflikt dwóch praw: boskiego, ludzkiego, bohaterowie świadomie dążą do zguby, problem fatum, losy i przeznaczenia, brak scen zbiorowych, liczba aktorów nie przekracza 3.

Tragizm - sytuacja w której bohater musi dokonać wyboru między dwoma równorzędnymi racjami. Każda decyzja, którą podejmie będzie miała negatywne skutki.

Słynni tragicy - I aktor Tespis, II aktor Ajschylos, III aktor Sofokles, Eurypides- reformator teatru, realista sceptyk ukazujący ludzką naturę i okrucieństwo świata.

Najsłynniejszy lirycy greccy  - Tyrtajos- twórca poezji tyrtajskiej- oznacza poezję czynu zagrzewającą do walki, opiewającą bohaterstwo tych którzy potrafią oddać, życie dla swojego kraju.

Symonides- łzy symonidesowe - utwór, który potrafił wzbudzić żal i wzruszenie słuchaczy. Safona, Anakreont- anakreontyk- utwór literacki o tematyce biesiadnej lub miłosnej przykładami mogą być utwory np. "słodki bój"  "Igraszki"  "Piosenka".

Rola chóru - wyraża głos opinii publicznej, informuje o wydarzeniach poprzedzających akcję w dramacie. Przestrzega bohaterów o niebezpieczeństwie, pomaga rozwiązać trudne problemy, ma wpływ na podwyższenie lub obniżenie napięcia dramatycznego.

Architektura starożytnej Grecji - od VII w. p.n.e. do II wieku pn.e.

Sztuka starożytnej Grecji dzieli się na trzy główne okresy:

1.      Okres archaiczny (jego początki sięgają XI wieku p.n.e.; trwa do połowy VI wieku).
W czasie jego trwania widoczne były wyraźne wpływy Bliskiego Wschodu, w architekturze kształtował się typ świątyni otoczonej kolumnadą.
 

2.      Okres klasyczny (trwał na przestrzeni V i VI wieku p.n.e.).
Sztuka osiągnęła wtedy swój najwyższy poziom. Stworzone wówczas kanony (zasady) służyły artystom – przede wszystkim architektom – przez setki lat. Sięgano do nich w różnych stylach, za każdym razem umiejętnie dopasowując je do nowych potrzeb i gustów. W okresie klasycznym powstały nowe typy budynków świeckich, m.in. teatr czy gimnazjon, a na Akropolu powstał Partenon.
 

3.      Hellenizm (kończy się w I wieku p.n.e.).
Grecy zaczęli wtedy przejmować wpływy Wschodu – zamiłowanie do bogactwa i przepychu. Pojawiły się monumentalne budynki świeckie i sakralne, czego przykładem może być Ołtarz Pergamoński. Zaczęto stosować formę arkady.

W architekturze greckiej można wyróżnić porządki:

1.      dorycki,

2.      joński,

3.      koryncki.

4.       

Porządek dorycki wykształcił się w okresie archaicznym. Charakteryzuje się surowością i prostotą: kolumny nie mają bazy, trzon jest głęboko żłobkowany. Bardzo prosta jest również składająca się z poduszki i płyty głowica. Kolumnadę przykrywa belkowanie z charakterystycznym fryzem, tworzonym przez metopy i tryglify. W tym porządku wzniesiony został Partenon.

Porządek joński również ukształtował się w okresie archaicznym, ale w porównaniu z doryckim jest bardziej urozmaicony, dekoracyjny, ma smuklejsze kolumny i sprawia wrażenie większej lekkości. Kolumna, podobnie jak w porządku doryckim, jest żłobkowana. Kapitel przyjmuje kształt ślimacznic (wolut), a fryz jest ciągły. Najlepszym przykładem budowli w tym porządku jest świątynia Nike na Akropolu.

Porządek koryncki jest najbardziej ozdobny. Kapitel jest uformowany na kształt liści akantu.
We wszystkich porządkach kompozycja architektoniczna uzależniona jest od zasad symetrii i harmonii. Przez cały czas obowiązują te same zasady konstrukcji, dlatego same bryły są dosyć jednolite. W zasadzie różnią się proporcjami i stosunkiem dekoracji do konstrukcji.

Zabytki: pałac w Knossos na Krecie, Mykeny, pałac w Tirynsie, światynia Apollina w Delfach, Akropol w Atenach, świątynia Apollina w Koryncie, świątynia Posejdona w Paestum, stadion w Olimpii, teatr w Epidauros.

Partenon

Rzeźba

Okres wczesnoklasyczny (480 – 445 p.n.e.)

Po bitwie pod Salaminą (480 p.n.e.) duże znaczenie dla rozwoju sztuki miały greckie Ateny. Zwłaszcza w za czasów Peryklesa, który zapoczątkował rozbudowę Aten a przede wszystkim Akropolu. Odbudową kierował Fidiasz, projektantami i wykonawcami budynków byli: Iktinos, Mnesikles i Kallikrates.

Podczas odbudowy zniszczonych miast stosowano prostokątną siatkę ulic. Trzymano się zasady rozdziału dzielnic mieszkalnych, handlowych, reprezentacyjnych. Domy mieszkalne budowano na planie prostokąta, wpisując go w wydzieloną działkę. Najważniejszym miejscem, wokół którego koncentrowała się zabudowa była agora. Oprócz agory w centrum miasta planowano agorę handlową. W okresie wczesnego klasycyzmu (do 445 p.n.e.), w sztuce greckiej, udoskonalono dwa podstawowe porządki: dorycki i joński. Do najlepiej zachowanych zabytków z V wieku p.n.e. należy dorycka świątynia Ateny w Syrakuzach (zbudowana w 480 p.n.e.), świątynia Zeusa w Akragas (Agrygent) na Sycylii, zbudowana w latach 460 – 450 p.n.e., skarbiec Ateńczyków w Delfach zbudowany w formie templum in antis (ufundowany dla uczczenia zwycięstwa nad Persami). Do ważnych zabytków tego okresu należy także świątynia Zeusa w Olimpii. Została zbudowana w latach 468 – 456 p.n.e. Jest to najstarszy znany przykład przełamania dotychczasowej zasady symetrii i frontalizmu w dekoracji tympanonów. Na przyczółku wschodnim, w scenie przygotowania do wyścigów rydwanów, postać Zeusa ustawiona jest frontalnie, w centrum kompozycji. Pozostałe postacie rozmieszczone są symetrycznie. Dekoracja przyczółka zachodniego już nie przestrzega tych zasad. W przedstawionej na tympanonie scenie walki Lapitów z centaurami, centralna postać Apolla została pokazana frontalnie, ale głowa postaci jest obrócona. Bóg spogląda i wskazuje ręką na prawą część kompozycji. Pozostałe postacie rozmieszczone są symetrycznie. Jednak ich pozy i gesty wynikają z ukazanej akcji. Indywidualizm w ukazaniu twarzy, gestów, mimiki, strojów, realizm w przedstawieniu muskulatury ciała, podkreślenie ruchu układem szat odbiegają od dekoracji okresu archaicznego. Nowością jest także powiązanie tematyczne dekoracji z historią regionu. Zasada przeciwstawienia spokojnej akcji na przyczółku wschodnim do dynamicznej sceny rozgrywanej na przyczółku zachodnim została przyjęta przy budowie innych świątyń greckich.

W rzeźbie, w latach poprzedzających dobę Peryklesa utrwaliły się zapoczątkowane wcześniej kierunki rozwoju sztuki, dążące do przedstawień postaci w sposób dynamiczny, ekspresyjny, w chwili poprzedzającej zdarzenie lub bezpośrednio po nim. Posągi wykonywane są z dużą precyzją, miękką linią w opracowaniu detali, starannym oddaniem układu ciała, muskulatury, wyrazu twarzy czy układu szat. Pojawia się też zapotrzebowanie na portret grecki. Powstają syntetyczne wizerunki myślicieli, filozofów, polityków. Są to idealizujące przedstawienia oddające mądrość przywódców, przenikliwość filozofów. Powszechnie stosowano marmur (wcześniej częściej używano miękkiego porosu), doskonalono techniki odlewnicze. Różnorodność zapewniła także udoskonalona przez Fidiasza technika chryzelefantynowa (polegała na okładaniu drewnianych posągów płytkami ze złota – ubiór i kości słoniowej – ciało ukazywanych postaci bogów). Do wybitnych przedstawicieli tego okresu należy Myron z Eleuterai (twórca rzeźby "Dyskobol", grupy "Atena i Marsjasz"). Uważany jest on za jednego z prekursorów realizmu w sztuce greckiej. W jego dziełach wyraźnie jest widoczna znakomita znajomość anatomii. Rzeźbiarz, przełamując statyczność archaicznych posągów, podkreśla muskulaturę ciała właściwą dla uchwyconego ruchu, zachowuje proporcje.

W malar...