Socjoterapia na tle innych form pomocy psychologiczno-pedagogicznej
Socjoterapia to pojęcie, z którym coraz częściej spotykamy się omawiając różne formy pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Wydaje się, że stanowi ona doskonałe uzupełnienie oferowanej dotąd pomocy tj. psychoterapii, treningu interpersonalnego i psychoedukacji. Zawierając nowe elementy, korzysta jednocześnie z ich doświadczeń i rozwiązań teoretycznych (porównanie różnych form pomocy w tabeli)."Socjoterapię zaliczamy do procesów psychokorekcyjnych, leczniczych, ukierunkowanych na eliminowanie lub na zmniejszenie poziomu zaburzeń zachowania u dzieci i młodzieży. Socjoterapia jest więc formą pomocy adresowaną do dzieci i młodych ludzi w okresie dorastania, borykających się z problemami osobistymi i trudnościami życiowymi." (K. Sawicka, Socjoterapia, Warszawa 1998, s. 14)W obszarze oddziaływań socjoterapeutycznych pozostają dzieci z zaburzeniami zachowania, nadpobudliwością, agresją, zahamowaniem, dzieci mające problemy szkolne wynikające z parcjalnych deficytów bądź z zaniedbania środowiska.Bardzo często u podłoża zaburzeń zachowania leżą właśnie czynniki środowiskowe. Wiele dzieci kierowanych na socjoterapię pochodzi z rodzin dysfunkcyjnych, gdzie zaburzona jest komunikacja pomiędzy poszczególnymi członkami rodziny lub w rodzinach występuje problem uzależnienia, przestępczości czy niewydolności wychowawczej rodziców. Obecnie coraz częściej dochodzi jeszcze problem bezrobocia i trudności materialnych.Zadaniem socjoterapii jest wspomaganie dzieci i młodzieży w rozwoju i pojmowaniu rzeczywistości poprzez realizację celów rozwojowych, edukacyjnych i terapeutycznych.Cele rozwojowe wiążą się ściśle z wiekiem uczestników zajęć i powinny uwzględniać zaspokajanie ich podstawowych potrzeb, rozwijanie indywidualnych zainteresowań oraz podejmować ważne dla określonej grupy wiekowej zagadnienia.Cele edukacyjne wspomagają proces nabywania wiedzy o sobie samym i o innych ludziach oraz proces rozumienia świata społecznego.Jednak istota socjoterapii polega głównie na realizacji celów terapeutycznych, które mają sprzyjać odreagowaniu napięć emocjonalnych oraz dostarczyć doświadczeń korekcyjnych, przeciwstawnych do treści doświadczeń urazowych. Terapeutyczna rola zajęć grupowych polega - przy pomocy odpowiednio dobranych ćwiczeń, zabaw - na organizowaniu takich sytuacji, które dostarczą dziecku nowych doświadczeń przeciwstawnych do doświadczeń urazowych i pozwolą wyćwiczyć i wypróbować w bezpiecznych warunkach nowe sposoby zachowania.W pracy socjoterapeutycznej stosuje się wiele metod pracy. Do najczęściej wykorzystywanych należą: rundka, burza mózgów, techniki plastyczne, śpiew i muzykowanie, inscenizacje, drama, zabawa, taniec, joga. Należy pamiętać, że obowiązuje zasada dobrowolności uczestnictwa w zajęciach, w związku z tym zajęcia powinny być dla dzieci szczególnie atrakcyjne, aby czuły się na nich dobrze i chciały przychodzić na spotkania.Stałym elementem zajęć jest krąg. Siedzenie w kręgu umożliwia wszystkim uczestnikom bezpośredni kontakt wzrokowy, sprzyja nawiązaniu kontaktu emocjonalnego, wyrównuje pozycje społeczne i zmniejsza dystans między prowadzącymi a uczestnikami.Rola osoby prowadzącej polega na wytworzeniu atmosfery akceptacji, życzliwości, ciepła oraz życzliwej konsekwencji i stanowczości, kiedy w grupie pojawiają się zachowania destrukcyjne. Socjoterapeuta modeluje swoim zachowaniem zachowanie jej członków, pomaga dzieciom w zdobywaniu doświadczeń korekcyjnych i edukacyjnych.W swojej pracy socjoterapeuta powinien kierować się zasadami: afirmacji, otwartości, istnienia norm, osobistego i bliskiego kontaktu.Działania socjoterapeutyczne należy zawsze rozpocząć od postawienia diagnozy, która ma polegać na rozpoznaniu trudności dziecka i analizie zaburzeń w jego relacjach ze światem. W tym celu można wykorzystać wywiady z rodzicami i nauczycielem dziecka, obserwację sytuacji, w których dziecko najczęściej przeżywa trudności, testy zdań niedokończonych, testy projekcyjne jak na przykład "Rysunek rodziny", "Dom, drzewo, człowiek" (przykładowe diagnozy zamieszczamy na stronie...).Kolejnym etapem jest odpowiednie zaprogramowanie zajęć, tak aby sytuacje, które stwarzamy dziecku, miały funkcję korygującą. "Oznacza to organizowanie takiego typu doświadczeń, które pozwolą na zaspokojenie ważnych potrzeb emocjonalnych dzieci, a także takich, które będą stanowiły zaprzeczenie ich dotychczasowych, urazowych przeżyć." (J. Strzemieczny, Program zajęć socjoterapeutycznych dla dzieci ze szkół podstawowych, Warszawa 1988, s. 19).
Przykładowe scenariusze zajęć terapeutycznych
Temat: Poznajmy się w zabawie
Scenariusz zajęć socjoterapeutycznych dla grupy w wieku 12-14 lat w fazie integracji (forming)
Cele rozwojowe:
· pomoc w nawiązywaniu satysfakcjonujących kontaktów koleżeńskich,
· przyjazne współistnienie w grupie rówieśniczej.
Cele edukacyjne:
· ćwiczenie pamięci,
· ćwiczenie spostrzegania.
Cel terapeutyczny:
· tworzenie atmosfery życzliwości i bezpieczeństwa.
Przebieg zajęć
Grupa siedzi w kręgu, prowadzący informuje o temacie spotkania.
1. Imię i gestUczestnicy stoją w kręgu, jedna osoba wypowiada swoje imię z odpowiednią intonacją i jednocześnie wykonuje wymyślone przez siebie gesty. Następnie wszyscy razem powtarzają imię i gest. Przedstawiają się wszyscy po kolei.
2. Łańcuszek imionW celu utrwalenia, zapamiętania wszystkich imion osoba chętna rozpoczyna podając swoje imię, następna powtarza jej imię i dodaje swoje, kolejna powtarza imiona osób, które już mówiły i dodaje własne. Ostatnia osoba w kręgu ma zadanie najtrudniejsze, musi powtórzyć wszystkie imiona. Najlepiej byłoby, gdyby był to prowadzący.
3. ProporczykiDzieci przygotowują własne proporczyki z papieru. Mogą na nich umieścić swoje imię, znak zodiaku, coś, co ich charakteryzuje. Po zakończeniu wspólnie zawieszamy proporczyki na przygotowanym w sali sznurku, oglądamy, a chętni omawiają symbole, które umieścili na proporczykach, opowiadają o sobie.
4. StonogaUczestnicy tworzą pociąg i idą śpiewając:Idzie sobie stonoga, stonoga, stonoga.Idzie sobie stonoga - hej!Na słowo "hej" zatrzymują się. Pierwsze dziecko odstawia nogę w bok i mówi pierwsza noga i dodaje swoje imię, druga... ostatnie dziecko mówi "koniec" i biegnie na początek pociągu.
5. Imiona i piłkaSiedząc w kręgu przekazujemy sobie piłkę. Każdy, kto złapie piłkę, mówi swoje imię i imię osoby, od której ją dostał, np.Mam na imię...Dostałem piłkę od...
6. Zakończenie zajęćRundkaDokończ zdanie: Na dzisiejszych zajęciach najbardziej podobało mi się, gdy...Iskierka przyjaźniIskierkę przyjaźni puszczam w krąg, niechaj powróci do mych rąk. Stojąc łapiemy się za ręce i przesyłamy uścisk.
Temat: Tworzymy grupę przyjaciół
Scenariusz zajęć socjoterapeutycznych dla grupy w fazie integracji (forming) w wieku 12-14 lat
· zapewnienie poczucia przynależności do grupy rówieśniczej: zaspokojenie potrzeby zabawy, przeżywania radości.
· lepsze poznanie siebie,
· ćwiczenie spostrzegawczości, refleksu.
Cele terapeutyczne:
· odreagowanie napięcia,
· wzmocnienie wiary w siebie,
· przezwyciężanie własnej nieśmiałości.
1. Rundka wstępnaNa arkuszu szarego papieru każdy odrysowuje swoją stopę, zostawia swój ślad i w jego zarysie wpisuje, co przywiodło go na nasze spotkanie.
2. KrągSiedzimy w kręgu, jedno krzesło jest wolne. "Miejsce po mojej prawej stronie jest puste i zapraszam na nie ... (tu wymieniamy imię), którą lubię za ... (podajemy cechę, umiejętność lub inną zaletę podanej osoby)".
3. Zabawa "Kto też"Pytające dziecko nie ma swojego miejsca w kręgu, stoi w środku. Po zadaniu pytania dzieci, które twierdząco na nie odpowiedziały, wstają i szybko zmieniają miejsce. Osoba, dla której zabrakło miejsca, wymyśla następne pytanie, np. kto też lubi się śmiać, kto też chce mieć dobrych przyjaciół, kto też czasem się boi.
4. Zabawa w kręgu "W domu kipi mleko"Jedna osoba staje w środku i wskazując na wybrane przez siebie dziecko szybko mówi "W domu kipi mleko". Zanim skończy, wskazana osoba musi powiedzieć imię dziecka siedzącego po prawej. Jeśli się pomyli lub nie odpowie, idzie do środka.
5. Wywiady w parachUczestnicy dobierają się w pary, przeprowadzają ze sobą wywiady, starają się dowiedzieć jak najwięcej o swoim koledze, czym się interesuje, jak spędza wolny czas, jakie książki lubi czytać, a następnie każdy w kilku zdaniach prezentuje swojego rozmówcę na forum grupy.
6. Mój światKompozycja plastyczna wykonana metodą kolażu. Wykorzystując zdjęcia z kolorowych czasopism, pocztówki, papier i flamastry, dekorujemy papierowe teczki, tworząc swój świat. Po zakończeniu swobodne wypowiedzi dzieci na temat wykonanych prac. Teczki pozostają w świetlicy do wykorzystania przez autorów.
7. PodiumKażdy próbuje znaleźć cechę wspólną łączącą trzy osoby z grupy. Kto taką znajdzie, wówczas wywołuje dane osoby na środek. Pozostali muszą odgadnąć, jaka to cecha.
8. Zabawa "Koc"
9. Zabawa "He, he, he"Uczestnicy siedzą w kole, głowy trzymają na brzuchu poprzedniego dziecka. Pierwsze dziecko rozpoczyna imitację śmiechu he! he!, następne kontynuuje, w ten sposób śmiech krąży po sali.
10. Dokończ zdanie: "W naszej grupie jest...".Iskierka - przesłanie uścisku w kręgu. Iskierkę puszczam z moich rąk niechaj powróci do mych rąk.
Temat: Przyjaźń
Scenariusz zajęć socjoterapeutycznych dla grupy w fazie właściwej pracy (performing) w wieku 12-14 lat
· zaspokojenie potrzeby nawiązania i utrzymania przyjaźni rówieśniczej.
· poznanie cech wyróżniających dobrego przyjaciela.
· odreagowanie napięć,
· wyrażenie własnych poglądów, przeżyć i doświadczeń związanych z przyjaźnią,
· dzielenie się swoimi poglądami na forum grupy,
· budowanie poczucia bezpieczeństwa, zaufania.
1. PowitanieMłodzież siada w kręgu.Witam wszystkich, którzy lubią słońce!Witam wszystkich, którzy są radośni!Witam wszystkich, którzy mają dziś zły dzień!Osoby, które czują się powitane, wstają i zamieniają się miejscami.
2. Określenie swojego samopoczucia na podstawie rysunku - "termometr uczuć"
3. Dla rozweselenia osób spiętych i zdenerwowanych prowadzący proponuje taniec "Wielka Pardubicka".
4. Wprowadzenie do tematu
5. Podział uczestników na cztery grupy: wiosna, lato, jesień, zima
6. Ćwiczenie "Słońce przyjaźni"W nielicznych grupach młodzież zastanawia się, jaki powinien być prawdziwy przyjaciel, jakie cechy są ważne w przyjaźni, co może wzmacniać przyjaźń, a co ją niszczy itp. Na przygotowanych paskach papieru wypisują cechy i zachowania budujące przyjaźń.Po skończonej pracy wszyscy siadają w kręgu. Każda grupa dokłada swoje słoneczne promyczki, tworząc "słońce przyjaźni". Następnie omawiamy wykonaną pracę - które cechy w przyjaźni są najważniejsze, jakie cechy najczęściej wskazywała młodzież, czy łatwo być przyjacielem.
7. Ćwiczenie "Pomnik przyjaźni"To inaczej wyrażenie uczuć poprzez własne ciało, gest. Każda grupa tworzy coś w rodzaju pomnika symbolizującego w jej odczuciu przyjaźń.
8. Ćwiczenie "Serce dzwonu" dla chętnychUczestnicy stają w kręgu, jeden z nich wchodzi do środka i zaczyna się przewracać, podczas gdy inni uczestnicy odpychają go i starają się utrzymać w pozycji pionowej.
9. Podsumowanie zajęćRundka kończąca w kręgu, dokończenie zdania: W przyjaźni dla mnie ważne jest...
Temat: Jestem wartościowym człowiekiem
Cele rozwojowe:poczucie przynależności do grupy i przyjaznego współistnienia.
· rozwijanie umiejętności komunikowania się.
· odbudowanie pozytywnej samooceny i poczucia własnej wartości,
· poznanie swoich mocnych stron poprzez otrzymanie informacji zwrotnych.
1. Rundka "po kłębku"Rozpoczyna ją osoba trzymająca kłębek wełny: Co dobrego spotkało mnie w tygodniu, z czym musiałem się zmagać. Uczestnicy podają sobie kłębek.
2. Ćwiczenie "Ludzie do ludzi"Uczestnicy chodzą po sali. Na hasło prowadzącego "ludzie do ludzi" dobierają się w pary. Osoba, która została bez pary, podaje hasło, np. ręka do ręki, ucho do ucha itd. Osoby w parach dotykają się wymienionymi częściami ciała. Na powtórne hasło "ludzie do ludzi" następuje zmiana par.
2. Zabawa "Gwiazda"Ustawiamy się w szpaler.Oto idzie osoba bardzo znana, uwielbiana przez wszystkich, słowem gwiazda. Każdy z was będzie przez chwilę taką gwiazdą. Zaczniemy od osoby stojącej na końcu. Będzie musiała przejść przez środek szpaleru i zająć miejsce na początku. A wszyscy witamy gwiazdę!
3. FiliżankiKażdy uczestnik otrzymuje jeden kubeczek oraz coś, czym można te kubeczki napełnić, np. piasek.Prowadzący odczytuje grupie tekst:Wyobraźmy sobie nasze poczucie własnej wartości jako filiżankę. Kiedy jesteśmy z siebie zadowoleni, nasze filiżanki są pełne, kiedy nie - puste. Nasze filiżanki mogą napełniać inni ludzie, mówiąc o nas dobrze. Z kolei my możemy napełniać ich filiżanki, mówiąc dobrze o nich. Jeśli nasza filiżanka jest prawie pusta, nie mamy ochoty dzielić się jej zawartością z innymi. I przeciwnie, jeśli jest pełna, chętnie się dzielimy. Filiżanki innych ludzi opróżniają się, kiedy mówimy im rzeczy złe i bolesne. Jeśli będziemy ciągle opróżniać filiżanki innych, nasze też nie będą napełnione. Kiedy mówimy komuś coś dobrego, ale sami w to nie wierzymy, nie napełniamy jego filiżanki. Człowiek ten słucha nas z filiżanką w wyciągniętej dłoni, ale nic do niej nie wpada.Wszyscy rozmawiamy na temat tekstu. Każdy swoją filiżankę napełnia do połowy piaskiem. Wszyscy rozchodzą się po sali i napełniają kubki innych osób, wypowiadając o nich pozytywne stwierdzenia i przesypując część zawartości swoich kubków. Na zakończenie dzielimy się refleksjami z udziału w tym ćwiczeniu. Czy trudno mówić komplementy? Co czuliście, kiedy napełniono wasze filiżanki? Ile macie teraz piasku? Jak możemy napełnić filiżanki osób, których nie znamy zbyt dobrze?
4. Siad grupowyUczestnicy stoją w kole, jeden za drugim, dość blisko siebie, prawie dotykając się obejmują partnera w talii, kolana i stopy powinny być razem. Na dany znak wszyscy powoli siadają opierając się o kolana osoby z tyłu. Wszyscy wstają i siadają w tym samym czasie. Powtarzamy naukę siadu grupowego ze zmianą kierunku koła.
5. MasażSiedząc w kręgu dzieci ustawiają się jedno za drugim i przekazują sobie wzajemny dotyk na plecach zgodnie z podanym hasłem.Przyjechał pociąg. Wysiadły panie w szpileczkach, panowie w klapeczkach, idą konie, potem słonie, płynie rzeczka, pada deszczyk. Czy przeszedł cię dreszczyk?
6. Zabawa "Dodaj swój ruch"Grupa siedzi w kręgu. Osoba zaczynająca wstaje, powtarza ruch i dodaje swój. Gra odbywa się bez słów. Jeśli ktoś się odezwie lub ominie ruch, odpada z gry.
7. Informacje zwrotneNa plecy uczestnicy przyklejają kartki. Ustawiają się w dwóch koncentrycznych kręgach przesuwając się, anonimowo wpisują na kartki zdania: Lubię ciebie za to..., Cenię w tobie..., Jesteś...Zaznaczamy, że informacje mają dotyczyć tylko dobrych cech, które zauważamy u innych. Ćwiczenie trwa tak długo, aż wszyscy otrzymają informacje na swój temat. Następnie każdy odczytuje zdania ze swojej kartki. Kto chce, czyta głośno. Rozmawiamy o tym, jakie odczucia wzbudziło to ćwiczenie w każdym z uczestników.
8. ZakończeniePiosenka o przyjaźni i iskierka.
10
Temat: Kiedy dopada nas złość
Scenariusz zajęć socjoterapeutycznych dla grupy w fazie kryzysu (storming) w wieku 12-14 lat
· zapewnienie poczucia akceptacji,
· tworzenie klimatu bezpieczeństwa, otwartości.
· uczenie się rozpoznawania uczuć i nazywania ich,
· poznanie różnych sposobów radzenia sobie z przykrymi uczuciami np. złością.
· przezwyciężanie nieśmiałości,
· wyrażanie własnych uczuć,
· rozwijanie ekspresji ciała,
· odreagowanie negatywnych emocji.
1. Rundka"Jestem wściekły wtedy, kiedy ktoś...", siedząc w kole każdy kończy zdanie.
2. Złości mnieNa przygotowanych kartkach wypisujemy pionowo litery swojego imienia i szukamy do nich odpowiedniego wyrazu np. nazwy, wydarzenia, rzeczy, które może naszym zdaniem wywołać złość.I - ironiczny uśmiechW - wykład dorosłegoO - oszustwoN - nudaA - A nie mówiłem...
3. Złe spojrzeniePrzed rozpoczęciem zabawy odbywa się ściśle tajne losowanie, kto będzie miał "złe spojrzenie". Dziecko ze "złym spojrzeniem" próbuje ustrzelić pozostałych swoimi oczami poprzez wpatrywanie się w nich, mruganie itp. Ten, kto poczuje się trafiony, mówi: "Zostałem dotknięty" i siada poza obrębem koła - trafienie nie jest potwierdzane przez dziecko ze "złym spojrzeniem". Wszyscy obserwują uważnie wydarzenia oraz siebie nawzajem, aby odgadnąć, kto ma "złe spojrzenie". Kto uważa, że rozpoznał osobę ze "złym spojrzeniem", podnosi rękę do góry i woła: "Żądam nakazu zatrzymania dla...". W trakcie rozmowy na zakończenie można podyskutować na temat niedociągnięć we wzajemnym postrzeganiu się i ocenianiu, powstawania plotek i krzywdzących opinii, które mogą wywoływać złość.
4. Węzeł gordyjskiUczestnicy stają w szeregu, łapią się za ręce. Pierwsza osoba ma za zadanie utworzyć z grupy supeł. Ostatni z rzędu powinien go rozplątać bez przerywania szeregu.
5. Wrzuć strach do kapeluszaWszyscy piszą na kartkach, co ich złości i denerwuje w naszej grupie. Następnie wrzucają kartki do kapelusza. Każdy wyciąga przypadkową kartkę i odczytuje ją na głos.
6. DyskusjaWspólnie zastanawiamy się, co można zrobić z własną złością, gdy nas dopadnie, jak odreagować napięcie, aby inni przez nas nie cierpieli.
7. Namaluj swoją złośćNa arkuszach papieru każdy przedstawia "swoją złość", tworzymy galerię prac - omówienie.
8. Na zakończenie relaksKażdy układa się wygodnie na dywanie, wykonujemy ćwiczenia oddechowe, w tle muzyka "szum morza".
9. LinaStajemy w kręgu. Wyobrażamy sobie, że u naszych stóp leży gruba, okrętowa lina, która symbolizuje wszystkie nasze złości i przykre emocje. Prowadzący łapie linę i podaje najbliższej osobie, ta podaje kolejnej itd. Wreszcie gdy wszyscy trzymają linę, podnosimy ją do góry i wyrzucamy daleko za siebie.
10. Zakończenie zajęć - Iskierka
Porównanie różnych form pomocy
Forma pomocy psychologiczno-pedagogicznej
Adresat
Główny cel
Czynnik zmiany
Czego dotyczą zmiany
I. trening interpersonalny
Osoby zdrowe psychicznie chcące rozwijać swoje właściwości psychiczne, niezbędne w podejmowaniu satysfakcjonujących kontaktów z ludźmi
Cele kreacyjno-korekcyjne (stymulowanie, wzmacnianie rozwoju osobistego i społecznego oraz ukazywanie problemów wewnętrznych i międzyludzkich występujących u większości ludzi zdrowych)
Odkrywanie samego siebie, przyjmowanie i nadawanie informacji zwrotnych
Zmiany korekcyjne i kreacyjne dotyczące głębszych warstw osobowości
II. psychoterapia
Osoby charakteryzujące się zaburzeniami zdrowia psychicznego, uwarunkowanymi psychogennie, np. nerwice, psychozy
Cele korekcyjne (leczenie) - eliminowanie zaburzeń o charakterze psychicznym, docieranie do przeszłych doświadczeń i uświadomienie ich sobie oraz powiązanie z aktualnie występującymi wzorami zachowań. Psychoterapia koncentruje się na rozwiązywaniu osobistych problemów jednostki.
Odreagowanie emocjonalne - ujawnienie tłumionych emocji - związanych z przeżytymi sytuacjami np. lęku
Zmiany dotyczące głębokich struktur osobowości
III. trening psychoedukacyjny
· Trening zadaniowy
· Warsztaty
· Trening umiejętności profesjonalnych
· Dla osób z określonej grupy zawodowej
· Dla osób chcących zapoznać się z określonymi metodami i formami pracy
· Dla osób pragnących zdobyć określone umiejętności
Cele kreacyjne - zdobywanie nowej wiedzy, nowych doświadczeń i umiejętności psychologicznych
hana_montana