AZJA, największa część świata, tworząca z Europą kontynent Eurazji. Leży na półkuli pn. (z wyjątkiem Archipelagu Malajskiego położonego częściowo na półkuli pd.). Od pn. i pd.-zachodu Azję oblewają O. Arktyczny i poboczne morze O. Atlantyckiego — M. Śródziemne, od wsch. — O. Spokojny (wraz z morzami przybrzeżnymi), od pd. — O. Indyjski. Od Ameryki Pn. jest oddzielona Cieśn. Beringa, od Afryki — Kanałem Sueskim i M. Czerwonym, od Europy — cieśninami Bosfor i Dardanele. Umowną granicę lądową z Europą (na dł. ok. 3000 km) stanowi wsch. przedgórze Uralu, rz. Emba, brzeg M. Kaspijskiego, Obniżenie Kumsko-Manyckie. Umowna granica między Azją a Australią i Oceanią przebiega między Archipelagiem Malajskim i Nową Gwineą. Skrajnymi punktami lądowej części Azji są przyl.: Czeluskin 77°43'N, Piai 1°16'N, Baba 26°10'E, Dieżniewa 169°40'W; największa rozciągłość południkowa 8400 km, równoleżnikowa 8590 km. Powierzchnia (łącznie z powierzchnią M. Kaspijskiego) 44,4 mln km 2 (ok. 30% pow. lądowej Ziemi).
Warunki naturalne.
Ukształtowanie poziome. Długość linii brzegowej Azji, najbardziej rozczłonkowanej po Europie, wynosi 62 tys. km; półwyspy stanowią 18,4% powierzchni Azji (największe: Jamał, Gydański, Tajmyr, Czukocki, Kamczatka, Koreański, Indochiński, Indyjski, Arabski, Azja Mniejsza), wyspy ok. 5% (gł. wyspy: Ziemia Pn., Nowosyberyjskie, Kuryle, Sachalin, Japońskie, Tajwan, Archipelag Malajski, Filipiny, Cejlon, Cypr); największa odległość od morza wynosi 2500 km.
Ukształtowanie pionowe. Azja jest po Antarktydzie najbardziej wyniesioną częścią świata — średnia wys. 950 m; w Azji znajduje się najwyższy szczyt Ziemi (Mount Everest, 8848 m) i najgłębsza depresja (M. Martwe, pow. wody 405 m p.p.m.) oraz kryptodepresja (dno jez. Bajkał 1165 m p.p.m.); ok. 75% powierzchni Azji stanowią góry i wyżyny, ciągnące się od M. Egejskiego i M. Czarnego przez cały ląd Azji. Młode kenozoiczne systemy górskie typu alp. tworzą 2 łuki: centralnoazjat. i oceaniczny. Łuk centralnoazjat. rozciąga się od Azji Mniejszej (Góry Pontyjskie i Taurus), przez Kaukaz, Wyż. Irańską (góry Elburs i Hindukusz na pn. oraz Zagros i Sulejmańskie na pd.), Karakorum, Himalaje do G. Arakańskich i Archipelagu Malajskiego. Drugi łuk oddziela wyspowym łańcuchem górskim przybrzeżne morza od O. Spokojnego (góry Kamczatki, Kuryli, Japonii, Filipin i Archipelagu Malajskiego). Starsze paleozoiczne i mezozoiczne systemy górskie występują w środk., pn. i wschodniej Azji (góry Tien-szan, Ałtaj, Sajany, Stanowe, Wierchojańskie, Czerskiego, Kołymskie, Południowochińskie). Cechą charakterystyczną rzeźby Azji są rozległe, wysoko położone płaskowyże (wyż.: Anatolijska, Armeńska, Irańska, Pamir, Mongolska, Tybetańska) oraz zapadliskowe kotliny śródgórskie (Kaszgarska, Dżungarska, Cajdamska). W pn.-zach. części Azji rozciągają się największe na Ziemi niziny (Zachodniosyberyjska i Turańska); w pozostałej części Azji niziny występują gł. w strefie przybrzeżnej (Północnosyberyjska, Chińska) lub w przedgórskich obniżeniach (Mezopotamska, Hindustańska).
Budowa geologiczna. Azja ma b. zróżnicowaną budowę geol.; najstarszymi częściami Azji są platformy prekambryjskie: wschodniosyberyjska z tarczą ałdańską i tarczą anabarską, północnochińsko-koreań. z tarczą szantuńsko-koreań., środk. i południowochiń., dekańska, z tarczą o tej samej nazwie. Podłoże tych platform jest zbud. z prekambryjskich skał metamorficznych i magmowych (głębinowych i wylewnych); podłoże to jest przykryte pokrywą osadów paleozoiczno-mezozoicznych (a miejscami i kenozoicznych), spod których wyłania się ono tylko w obrębie tarcz. W pokrywie osadowej występują miejscami skały wulk., o dużej miąższości (niecka tunguska, trapy dekańskie). Inne prekambryjskie masywy: indochiń., tybet., tanguski, masywy Anatolii i środk. Iranu występują w młodszych łańcuchach górskich. Platformę prekambryjską wsch. Syberii obrzeżają łańcuchy górskie powstałe w młodszych orogenezach; są to łańcuchy Kazachstanu, Tien-szanu, Kunlunu, Ałtaju, Sajanów, G. Stanowych, Dżugdżuru, Wielkiego i Małego Chinganu, G. Jabłonowych, Qilian Shan i Huaiyang Shan; są one zbud. z metamorficznych, magmowych i osadowych skał prekambru i paleozoiku, sfałdowanych w orogenezach w późnym proterozoiku i paleozoiku (orogenezy kaledońska i hercyńska). Na zach. od prekambryjskiej platformy wschodniosyberyjskiej rozpościerają się platformy paleozoiczne — zachodniosyberyjska i turańska. Podłożem tych platform są zdenudowane łańcuchy kaledonidów i hercynidów, które na zach. wynurzają się spod pokrywy osadowej jako hercyński łańcuch Uralu, Nowej Ziemi i Tajmyru; są one zbud. z metamorficznych, magmowych i osadowych skał prekambru i paleozoiku. Na pn.-wsch. i na południu Azji wznoszą się łańcuchy górskie, powstałe w erze mezozoicznej, sfałdowane w końcu triasu lub w jurze (kimerydy). Są to m.in. góry: Czerskiego, Wierchojańskie, Czukockie, Sichote Aliń, pd. Tybetu, Płw. Indochińskiego. Najmłodszą częścią Azji są łańcuchy alpidów występujące w 2 strefach: alp.-himalajskiej i pacyficznej. W strefie alp.-himalajskiej rozróżnia się 2 pasma rozdzielone starymi masywami Anatolii i środk. Iranu; są one zbud. gł. ze skał paleozoiku i mezozoiku. Do pasma pn. należą góry: Pontyjskie, Kaukaz, Kopet-dag, Hindukusz, Pamir, Karakorum; do pasma pd. — góry: Taurus, Zagros, Sulejmańskie oraz Omanu i Beludżystanu. Oba pasma łączą się w Pendżabie we wspólny łańcuch himalajsko-birmański. Półwyspy — Arabski, stanowiący część platformy afryk., i Indyjski — wchodziły w skład lądu Gondwana, od którego zostały odłączone w ciągu kredy i trzeciorzędu i przyłączone do Azji. Pacyficzny system azjat. alpidów (wyspy: Sachalin, Kuryle, Japońskie, Filipińskie, Tajwan, Archipelag Malajski) jest zbud. ze skał paleozoiczno-kenozoicznych. Ruchy górotwórcze trwają tu do dziś (trzęsienia ziemi i działalność wulk.). Wzdłuż pacyficznych alpidów ciągną się rowy oceaniczne: Aleucki, Kurylsko-Kamczacki, Japoński, Bonin, Mariański, Filipiński, Jawajski; łuki wysp i przybrzeżne morza azjat. znajdują się w obrębie czynnej strefy subdukcji, na granicy płyt litosferycznych pacyficznej i azjatyckiej. Ważniejsze bogactwa naturalne Azji: węgiel kam., ropa naft., gaz ziemny, rudy: żelaza, manganu, chromu, miedzi, ołowiu, cynku, rtęci, wolframu, niklu, cyny, antymonu oraz srebro, złoto, diamenty, boksyty, fosforyty, sól kam. i siarka.
Klimat. Ogromna powierzchnia Azji, równoleżnikowy układ gór, cyrkulacja monsunowa, wpływ zimnych (Oja Siwo) i ciepłych (Kuro Siwo) prądów mor. są przyczyną silnego zróżnicowania warunków klimatycznych. Azja leży we wszystkich pasach klim. półkuli pn. (równikowym na pd.-wsch., zwrotnikowym i podzwrotnikowym na pd., umiarkowanym oraz podbiegunowym na krańcach pn.). Klimat wysp pd.-wschodniej Azji i Płw. Malajskiego cechują średnie temp. roczne powyżej 20°C, duża wilgotność powietrza, opady roczne 1500–3500 mm, częste cyklony. Obszary pd. i pd.-wschodniej Azji mają klimat monsunowy z suchą zimą, opadami w półroczu letnim (ponad 1000 mm) i średnią temp. roczną do 20°C; w okresach zmiany monsunów (wiosna, jesień) występują tajfuny. W pd.-zachodniej Azji poza śródziemnomor. wybrzeżami Azji Mniejszej występuje klimat suchy, opady roczne poniżej 250 mm (w kotlinach poniżej 100 mm), lata upalne (średnia temp. w lipcu powyżej 30°C), zimy ciepłe, wietrzne, z burzami pyłowymi. Wielkie łańcuchy górskie i wyżyny mają klimat chłodny i suchy, na stokach wystawionych na napływ wilgotnych mas powietrza obfite opady; na płaskowyżu Śilong (Ćerapundźi) suma roczna opadów wynosi 11 000 mm (najwyższe na Ziemi). Rozległe obszary środkowej Azji cechuje klimat kontynent. z dużą amplitudą roczną temperatury (średnia temp. w styczniu poniżej –10°C, w lipcu powyżej 15°C) i opadami do 300 mm rocznie. Kontynentalizm najsilniej zaznacza się w pn.-wsch. Syberii, gdzie średnia temp. w styczniu wynosi poniżej –40°C; w Ojmiakonie zanotowano najniższą temp. na półkuli pn. (–78°C). W północnej Azji panuje klimat podbiegunowy, w okresie nocy polarnej średnia temp. poniżej –40°C, średnia temp. w lipcu nie przekracza 10°C, opady roczne 150–300 mm.
Stosunki wodne. Obszary bezodpływowe zajmują ok. 37% pow. (gł. pustynie środk. i pd.-zachodniej Azji); do M. Kaspijskiego, Jez. Aralskiego i jez. Bałchasz uchodzą rz.: Kura, Emba, Syr-daria, Ili; wiele rzek (Tarym, Czu, Helmand) ginie w piaskach pustyń. Kontynentalny dział wód stanowią góry środk. i południowej Azji. Do zlewiska O. Atlantyckiego i O. Arktycznego należy 27% powierzchni Azji (gł. rz.: Ob, Jenisej, Lena, Indygirka, Kołyma), do zlewiska O. Spokojnego — 22% powierzchni Azji (rz.: Amur, Huang He, Jangcy, Mekong), a do zlewiska O. Indyjskiego — ok. 14% powierzchni Azji (rz.: Saluin, Irawadi, Brahmaputra, Ganges, Indus, Szatt al-Arab). Największe jez.: M. Kaspijskie i Jez. Aralskie są pozostałością trzeciorzędowego morza; w zapadliskach tektonicznych leżą: Bajkał, Issyk-kul, Chubsuguł, M. Martwe, Wan, Urmia. Na obszarach bezodpływowych Wyż. Mongolskiej, Kazachstanu i Wyż. Irańskiej liczne słone jeziora i solniska; na nizinach aluwialnych występują duże, płytkie jeziora (Chanka, Dongting Hu, Poyang Hu, Tonle Sap). Znaczne powierzchnie zajmują bagna, zwł. na Syberii (w większości obszar występowania wiecznej marzłoci). Współczesne zlodowacenie w Azji zajmuje ok. 118 tys. km2 (gł. wyspy ark., najwyższe szczyty Himalajów, Karakorum, Pamiru, Tien-szanu); największe lodowce: Sjaczen, Fedczenki, Baltoro. Linia wiecznego śniegu dochodzi do maks. wysokości 6100 m na pn. stokach Himalajów, na wyspach ark. schodzi do poziomu morza.
Świat roślinny. Azja leży w obrębie 2 państw roślinnych: wokółbiegunowego pn. (Holarctis) i tropik. Starego Świata (Paleotropis); roślinność holark. pn. części Azji tworzy strefy równoleżnikowe, zgodne z przebiegiem stref klim. i glebowych; na pn. występują pustynie ark. i bezleśna trawiasto-krzewiasta strefa tundry, przechodząca ku pd. w lasotundrę i strefę borów iglastych (tajga) z rozległymi bagnami; jeszcze dalej na pd. występują lasostepy przechodzące w strefę stepów (gł. suchoroślowe trawy i półkrzewy); na zach. i w części środk. stepy przechodzą w półpustynie i pustynie. Wysokie pasma Azji Środkowej są w większej części bezleśne; tylko ich stoki zewn. (np. we wsch. Tybecie i pd. Himalajach) porastają lasy (gł. iglaste). Lasy Dalekiego Wschodu, zrzucające liście na zimę, są b. bogate pod względem liczby gat. drzew (w tym wiele reliktowych, np. miłorząb). Wybrzeża Azji Mniejszej, Syrii i Palestyny porasta roślinność śródziemnomor. zimozielone zarośla makii i frygany oraz śródziemnomor. gat. sosen); Płw. Arabski jest gł. pustynny. Roślinność paleotropik. (pd.-wsch. część Azji) stanowią przeważnie lasy; najbujniejszą ich formacją są wilgotne, wiecznie zielone lasy równikowe Archipelagu Malajskiego, b. bogate gatunkowo (m.in. liany, epifity); do pd. Chin sięgają wiecznie zielone lasy zwrotnikowe; na wyspach i półwyspach występują zrzucające liście lasy monsunowe (z drzewem tekowym); najsuchsze części Indochin pokrywają sawanny. Na błotnistych wybrzeżach mórz są bogato rozwinięte formacje namorzynów (mangrowe). Wielkie obszary Azji zajmują obecnie uprawy rolne; z Azji pochodzi wiele roślin użytkowych, m.in. ryż, soja, herbata, cytryny, pomarańcze, brzoskwinie, banany, palma kokosowa, trzcina cukrowa, żyto, pszenica, owies, jęczmień, ogórek, konopie.
Świat zwierzęcy. Pod względem zoogeogr. obszar Azji w znacznej części (do Himalajów i bez Płw. Arabskiego) należy do krainy paleark., a fauna jest zróżnicowana zależnie od stref klim.-roślinnych. Spośród 28 rodzin ssaków (nie licząc nietoperzy) żyjących w tej części Azji tylko 2 są endemiczne: należące do gryzoni ślepce i selewinki; w tundrze żyją: renifer, niedźwiedź polarny, lemingi, ptactwo, zwł. mor. (np. alki, mewy, nury); w tajdze: bóbr, jeleń, łoś, rosomak, soból, polatucha, cietrzew, głuszec; w stepach: antylopa suhak, bobak, suseł, z ptaków — drop; w pustynnej Azji Środkowej, m.in. gazele, dżejran, kułan, kiang, koń Przewalskiego, wielbłąd dwugarbny; faunę Wyż. Tybetańskiej reprezentuje gł. jak, Azji Wschodniej — gł. tygrys, jenot, bażanty. Obszar na pd. od Himalajów tworzy krainę orientalną, z bogatą i różnorodną fauną; z 30 rodzin ssaków (nie licząc nietoperzy) są tylko 4 endemiczne: latawce, tworzące jednocześnie rząd endemiczny (z lotokotem), tupaje i wyraki spośród naczelnych i jedna rodzina gryzoni; ponadto żyją tu m.in.: liczne małpy (połowa rodzin wszystkich naczelnych) z gibonem, makakiem i orangutanem, oraz słoń ind., tapir ind., nosorożec, bawół ind., gaur i gajal, tygrys, gepard; z ptaków: liczne bażanty, paw, argus, kur bankiwa; wiele gat. gadów: pytony i okularniki, gawial i aligator, liczne jaszczurki; Płw. Arabski należy do krainy etiopskiej i ma powiązania faunistyczne z Afryką.
Regiony fizyczno-geograficzne. Azja dzieli się na 5 wielkich regionów: 1) Azja Północna (Niz. Zachodniosyberyjska, Wyż. Środkowosyberyjska, Syberia Pn.-Wsch., ros. Daleki Wschód, obszary górskie Syberii Pd.); 2) Azja Środkowa (Niz. Turańska, Pogórze Kazaskie, Pamir, Tien-szan, kotliny Dżungarska i Kaszgarska, wyż. Tybetańska i Mongolska); 3) Azja Wschodnia (Chiny Pn.-Wsch., Chiny Wsch., Płw. Koreański, W. Japońskie, Riukiu); 4) Azja Południowa (Płw. Indyjski, Niz. Hindustańska, Himalaje, Płw. Indochiński, Archipelag Malajski z Filipinami); 5) Azja Zachodnia (Azja Mniejsza, Wyż. Armeńska, Kaukaz, Wyż. Irańska, Niz. Mezopotamska, Wyż. Syryjska, Płw. Arabski).
Ludność. Azję zamieszkuje ponad 3,3 mld ludności (1992, ok. 60% ludności świata). Azja jest po Europie najgęściej zaludnioną częścią świata (74 mieszk./km2). Rozmieszczenie ludności jest nierównomierne: w pd.-wschodniej Azji mieszka ok. 90% ludności, a średnia gęstość zaludnienia przekracza 200 mieszk. na km2; pustynie oraz ark. i wysokogórskie regiony Azji są prawie nie zamieszkane. Większość ludności Azji mieszka na wsi (50–75% w krajach roln.), najwyższy stopień urbanizacji występuje w Izraelu, Zjedn. Emiratach Arab., Libanie (ponad 80% ludności mieszka w miastach) oraz Japonii, Arabii Saudyjskiej i Korei Pd. (75–77%). W 1989 w Azji było 117 miast milionowych, największe zespoły miejskie to: Chongqing, Szanghaj, Tokio, Pekin, Seul, Bombaj, Kalkuta. Dla ludności Azji jest charakterystyczny duży przyrost naturalny, ok. 19‰ (wskaźnik urodzeń 28‰, wskaźnik śmiertelności 9‰), młoda struktura wiekowa (roczniki poniżej 20 lat stanowią 47,1% w Indiach, ale tylko 26,4% w Japonii), przewaga mężczyzn (zwł. w krajach pd.-wschodniej Azji). Azję zamieszkuje ludność rasy europeidalnej (pd.-zachodnia Azja), mongoloidalnej (środk., wsch. i pd.-wschodnia Azja) i austroidalnej (pd. Indie i Sri Lanka).
Języki używane w Azji należą do kilkunastu rodzin językowych. Najliczniej jest reprezentowana rodzina języków chiń.-tybet. (ponad 1100 mln mówiących, w tym język chiń. ok. 1000 mln); języki rodziny indoeur. (ponad 900 mln): ind., irańskie, język orm., języki słow., gł. ros. (ok. 47 mln). Języki rodziny austronezyjskiej (austro-thaj) w Indonezji, na Płw. Malajskim, w Filipinach (ok. 145 mln); języki drawidyjskie w Indiach (ok. 50 mln); języki semickie reprezentowane gł. przez arab. (ok. 50 mln). Największe terytorium obejmują języki ałtajskie: tur., mong. i tunguskie (z mandżurskim) — Azja Środkowa, Wsch. i Azja Mniejsza (ok. 92 mln, w tym tur. 85 mln). Odrębnie są klasyfikowane języki — jap. i koreański. Do języków uralskich należą: ugrofiń. i samodyjskie występujące od Uralu po zach. i pn. Syberię (ok. 360 tys. ludzi). Mniej liczne grupy na terenie Azji stanowią języki: kaukaskie — rodzina kilkudziesięciu języków (ok. 4,5 mln); austroazjat. w Indiach i Indochinach; paleoazjat. w pn.-wsch. Syberii (ok. 30 tys. ludzi); języki izolowane: buruszaski w Himalajach oraz wysp Andamanów.
Archeologia. Stanowisko archeol. Ubajdija w dolinie Jordanu (Palestyna) sprzed ok. miliona lat jest najstarszym w Azji. Z przeciwległego krańca kontynentu z jaskini Zhoukoudian k. Pekinu pochodzi wielowarstwowe stanowisko, które zawierało pozostałości obozowisk homo erectus ze szczątkami ok. 40 osobników tej formy człowieka datowane ok. 500–150 tys. lat temu. Podobne znaleziska z...
hardkorowy11