OBJAZD.DOC

Dzień I, 17.05.2004
Wrocław: katedra, kościół św. Krzyża, NMP na Piasku, pomnik św. Jana Nepomucena.

1. Katedra św. Jana Chrzciciela, Ostrów Tumski

wcześniejsze budowle:
obecny kościół jest trzecim lub czwartym posadowionym na tym miejscu. Pierwszy powstał w końcu X w, znajdował się w obszarze obecnej nawy, był kościołem parafialnym, kolejne kościoły były już katedrami (siedzibami biskupa). Katedra wybudowana ok. 1000 r została zniszczona w 1038 (najazd czeski, reakcja pogańska). Potem została odbudowana, jednak waliła się, gdyż całość posadowiona na grząskim gruncie (wyspa na Odrze). Następnie został posadowiony trochę większy kościół. Z tych wszystkich budowli zachowały się tylko relikty, nie znane są ich fasady, dyspozycja wnętrza.
W połowie XII w nastąpiła wielka rozbudowa kościoła przedromańskiego, powstał wielki kościół romański (działalność bp Waltera), było to spowodowane zwiększeniem liczby kleru, dworu książęcego i wiernych.

zewnątrz

prezbiterium - ok. 1270 decyzja o przebudowie i rozbudowie katedry, do ok. 1300 prace, konsekracja w 1272 – czyli prace musiały być już wtedy zaawansowane. Rozbudowę katedry ograniczały stare fosy obronne – zasypano je. Do romańskiej nawy dobudowano w miejsce starego prezbiterium nowy potężny wczesnogotycki chór, szerokością sięgający ramion transeptu (miał obejście). Prezbiterium trójnawowe, z obejściem zamkniętym prostokątnie, pierwotnie bez kaplic, za to z zakrystią i skarbcem. Fasada prezbiterium została pomyślana jako reprezentacyjna, prezbiterium flankują dwie wieże – całość przypomina fasady zachodnie ówczesnych kościołów. Zastosowano nietypowe rozwiązanie – na fasadzie prezbiterium znajdował się balkon, pierwotnie obejmował też wieże.
Prezbiterium wybudowane ok. 1270-1300?, ma układ bazylikowy, wykorzystano w nim łuki przyporowe (po raz I w Polsce), łuki są nietypowe – pełne, brak prześwitu. Datowanie tej części kościoła umożliwia detal i dekoracja – formy maswerków o takim wykroju pojawiły się najwcześniej w III ćw XIII w, funkcjonowały do ok. 1320. Małe kapitele widoczne pod maswerkiem mają formy wczesnogotyckie – kielicha (zaś w gotyku klasycznym formy liściaste, naturalistyczne, głęboko rzeźbione, formy owalne, kuliste).
kaplica Mariacka - dobudowana ok. 1350 na osi prezbiterium, była to ostatnia część gotyckiej budowy w partii wschodniej. Forma małego chóru, dwuczłonowa, wzorowana na kaplicy Batorego na Wawelu.
kaplice barokowe - dopełniają program obejścia katedry, są bardzo ważne dla sztuki barokowej na Śląsku. Obiekty bardzo wysokiej klasy, nie zniszczone podczas wojny. Po lewej (patrząc z zewnątrz) kaplica św. Elżbiety (1680-82), fund. bp wrocławski Friedrich von Hessen-Darmstadt. Dojrzałobarokowa, styl rzymski, autor NN, ale wysoka jakość wskazuje na jednego z lepszych architektów rzymskich. Po prawej kaplica elektorska, o 1,5 pokolenia późniejsza, fund. następnego bp, Franza Ludwiga zu Neuburg (rządził od 1690 do lat 30. XVII w), był bratem cesarzowej Austrii. Proj. Johann Bernhard Fischer von Erlach, twórca barokowego Wiednia, jest to jedno z jego najlepszych dzieł.
nawa (od pd) - postanowiono ją zmodernizować po wybudowaniu nowego chóru, prace do lat 40. XIV w, powstała nowa, gotycka nawa (okres bp Nankera). Na bocznej fasadzie katedry widoczne są zmiany stylistyczne pomiędzy chórem (wczesnogotycki) i nawą (dojrzałogotycka). Zmiana wielkości okien, ilości muru, inne są łuki przyporowe. Maswerki: wczesne mają formy proste, późne – formy ostre, rybie pęcherze. Pomiędzy nawą i prezbiterium zamiast transeptu tylko poszerzone przęsło z dużym oknem, nie wychodzące poza obrys budowli. Pomiędzy przyporami nawy wybudowane rzędy kaplic – II poł XIV w i XV w. Na elewacji bocznej katedry widoczne jest wykorzystanie różnych materiałów: chór – mało zendrówki, wątek wendyjski (boki: krótki-długi-długi-krótki), nawa – dużo zendrówki, wątek polski (in gotycki, boki: krótki-długi-krótki).
Od zachodu wybudowane 2 wieże w miejscu wież katedry romańskiej. Pomiędzy nimi przedsionek (regotycyzowany), wykorzystano w nim elementy z katedry romańskiej.

wnętrze

średniowiecze
prezbiterium - długie, szerokie, sklepienie sześciodzielne (częste w katedrach), żebra wsparte na służkach. Głowice służek liściaste – musiały być wykonane później niż maswerki prezbiterium. Widoczne różnice w wątku, w użyciu zendrówki.
nawa - sklepienie (oryginalne niezachowane) bez konsol, podpór, służek – wchodziło po prostu w mur. Arkady nawy – profile wchodzą w kolumny, redukcja służek, kapiteli filarów i in.
„Galeryjka” nie występująca we Wrocławiu. Zapewne wzory z Włoch, Florencji.
Forma katedry – przyjmuje się, że wysokie nawy są charakterystyczne dla kościołów zakonów mendykanckich, jednak prostokątne zamknięcie prezbiterium jest charakterystyczne dla architektury cysterskiej (np. Krzeszów).
obejście prezbiterium (ok. 1270), sklepienie: półkolumna wiązkowa, służki bardzo plastyczne (3/4 koła). Bardzo profilowe służki biegną do sklepienia, przejmują jego ciężar, profile służek odpowiadają profilom żeber, są organicznie ze sobą związane (charakterystyczne dla wczesnego gotyku). Formy kapiteli: od romanizujących do gotyckich, ażurowych – okres przełomu stylowego. Obejście prostokątne, bez kaplic, choć stosowano je na tych terenach (w klasycznych katedrach francuskich zamknięcia wieloboczne, otoczone wieńcem kaplic).
W klasycznym gotyku wnętrza katedr mają trzy kondygnacje: arkady międzynawowe, galerię triforyjną (rodzaj empory, prześwity otwarte na okna) i ogromne okna. Tutaj brak galerii, dominuje masa muru, ściana nie składa się tylko z żeber i służek oraz okien – zastosowane formy poklasyczne.
kaplica Mariacka - fund. bp Przecław z Pogorzeli, dwuczęściowa, wzory z Wawelu, wewnątrz nagrobek fundatora. Sklepienia dziewięciopolowe, przęsła trójkątne z trójpromieniem (błędna nazwa: s. piastowskie). Równolegle takie formy stosowano w Krakowie, potem ten wzór stosowano w wielu innych kościołach. Rozwiązanie to chętnie stosowano na terenie państwa krzyżackiego.
-nagrobek fundatora - lata 60. XIV w, jedno z lepszych dzieł rzeźby śląskiej XIV w. Relief głęboki, plastyczny, nagrobek porównywalny z Przemyślidami w Pradze.
-płyta bp Jana Rotha (ściana pd) – z pracowni Piotra Vischera (Norymberga, poł XV w).
Zworniki sklepienne – program: symbolizują niebo, pod którym spoczywa bp.

barok
kaplica św. Elżbiety - 1680-82, wykańczana do 1686. Zapowiada to, co będzie się działo w sztuce śląskiej XVIII w, wyprzedza swoją epokę. Wysoka klasa projektu i wykonania. Fund. Friedrich von Hessen-Darmstadt – bp wrocławski, książę heski (b wykształcony, kulturalny, dworzanin papieży). Kaplicę wykonywali Włosi, głównym budowniczym był Giacomo Scianzi – raczej nie był jej projektantem – był głównie malarzem (wykonał freski w kopule), też budował (Wrocław, Niemcy), ale nie były to obiekty wysokiej klasy. Tutaj zastosowano w formie i wyposażeniu najnowsze trendy rzymskie.
-nagrobek fundatora - Domenico Guidi
-figury ołtarza - wykonał b słynny rzeźbiarz Ercole Ferrata, gł postać – św. Elżbieta Turyńska (domniemana krewna fundatora).
-popiersie fundatora - warsztat Berniniego, Fryderyk Heski przywiózł je w 1662 z Rzymu, potem umieścił nad wejściem z zewnątrz. W kaplicy działało wielu artystów włoskich, również Włosi wykonali kamieniarkę – głowice, tafle, rozety zostały sprowadzone z Rzymu. Sztukaterię wykonali artyści z pn Włoch (Komaskowie), szefem Giovanni Rossi – byli zadomowieni na Śląsku, przy tym dobrze zrealizowali włoski projekt.
Główna część kaplicy prostokątna (narożniki wyoblone), od południa wydzielona część sanktuaryjna z ołtarzem – rozgraniczają dwie pary kolumn, tworzą portyk wklęsły. Kaplica przekryta kopułą owalną, poprzeczną w stosunku do wnętrza (z zewnątrz wydaje się okrągła). Ściany boczne (wsch i zach) wklęsłe – a la Borromini, także z Borrominiego poprzeczna kopuła, b nowatorska (San Andrea na Kwirynale). Też stamtąd wzięta koncepcja części ołtarzowej – doświetlają ją dwa boczne okna, niewidoczne dla osoby stojącej na wprost ołtarza. W kaplicy widoczne też nawiązania do innych architektów i realizacji rzymskich.
Świetne wyczucie przestrzeni, przenikanie się elementów, jednostek przestrzennych – bardzo wczesne takie rozwiązanie. Też rzeźba, malarstwo, nagrobek, freski, kamieniarka kaplicy silnie oddziałały na sztukę Śląska. Rzeźby ustawione dopiero w 1700 (Włosi zatrzymali je za niezapłacone podatki). Sama kaplica wybudowana b szybko – mimo sprowadzania b kosztownych materiałów (np. figury z marmuru carraryjskiego).

kaplica elektorska (Bożego Ciała) - plan częściowo zbliżony do kpl Elżbiety, choć od zewnątrz są różne (a powinny być zbliżone, były budowane dla kolejnych bp). Jedyne co z zewnątrz wspólne – ich fasady są bezporządkowe, ramowe. Plan: nawa + sanktuarium, w którym znajduje się Najśw Sakrament – układ kolumn, architektura podkreślają świętość przestrzeni. Na ścianach bocznych (wsch i zach) odcinki wklęsłe, nie mają one odpowiedników na pozostałych. Zupełnie inny nagrobek niż Fryderyka – forma płaskiej ediculi. Różnice też w części górnej – kopuła owalna, ale równoległa do wnętrza, brak przewrotności. B zmyślne łączenie partii ścian i kopuły – poprzez formy pendentywów, prowadzenie podziałów pionowych przez całą wysokość – od ziemi po kopułę. Przestrzeń łączą też wielkie arkady na końcach kaplicy.
Wnętrze świetliste, światła zlane, zacierają podziały. Wielobarwność, ale wykorzystanie dominant kolorystycznych. Na ścianach marmur przeworneński (był też w poprzedniej) – szary, miejscowy, często stosowany na Śląsku. Ilość marmuru maleje ku górze – dół cięższy, góra lżejsza.
-sanktuarium - obramiają je kolumny, powstaje niejako tempietto, całość ma kształt zbliżony do ediculi. Formy mają przywoływać świątynię jerozolimską. Proj ołtarza JB Fischer von Erlach – Mojżesz i Aaron towarzyszą Arce Przymierza. Wykonanie: Czech Ferdinand Maximilián Brokoff, ok 1721, biały marmur (rzadko stosowany w rzeźbie czeskiej).
-cztery portale - też Brokoff, symbolizują rzeczy ostateczne: śmierć, Sąd Ostateczny, niebo, piekło. Powyżej putta – potępieni i grzesznicy, odwołania do męki Chrystusa.
Freski - Diego Francesco Carlone.
Obrazy – styl niderlandzki, autor Ferdynand Franciszek de Backer (działał też w Legnickim Polu).

2. Kościół św. Krzyża, Ostrów Tumski

zewnątrz
1288 fundacja księcia Henryka Probusa jako miejsce jego pochówku, pochowany już w 1290, w 1295 konsekracja prezbiterium. Od początku dwukondygnacyjny (dwa osobne wejścia), pierwotnie był jeszcze wyższy (grunt się podniósł).
prezbiterium - bardzo wydłużone, wieloprzęsłowe, zamknięte wielobocznie (wtedy rzadkie rozwiązanie). Do prezbiterium dodany transept – jedno przęsło zamknięte wielobocznie (układ treflowy).
1320-poł XIV w – zakończenie głównej części budowli – wybudowany korpus halowy, też dwukondygnacyjny.
Rzadkie rozwiązania zastosowane w tym kościele:
- dwukondygnacyjność – związana z pochowaniem w cz dolnej księcia, kondygnacja ta ma analogie z kaplicami książęcymi, piastowskimi.
- układ treflowy – wieloboczne zamknięcie prezbiterium i transeptu, analogie z kościołami w Niemczech
- wydłużenie prezbiterium – rozwiązanie charakterystyczne dla kościołów mendykanckich (wszyscy zakonnicy musieli się zmieścić). Być może kościół od początku był pomyślany jako kolegiata, konieczne więc było pomieszczenie kanoników (dwie wieże, przy jednej z nich powstał kapitularz).
- korpus halowy zamiast pierwotnie planowanego bazylikowego – było to związane z miejscową szkołą architektoniczną – oprócz bazylik budowano też hale (np. NMP na Piasku).

wewnątrz
prezbiterium - 3 przęsła + zamknięcie, żebra osadzone na konsolkach, ściany gładkie. Żebra kamienne, gruszkowate w przekroju, oparte na wspornikach podwieszonych na ścianie. Prezbiterium przestrzenne – wysokie, szerokie, żebra poprowadzone po dość niskich łukach – brak strzelistości.
korpus - pierwotnie tynkowany, filary nie (teraz tak). Pierwotne sklepienia gwiaździste, choć bez jednej przekątnej – jedne z wcześniejszych s. gwiaździstych. W nawach sklepienia dziewięciopolowe (trójkątne, pięciopalczaste, przeskokowe). Rozwiązanie ówcześnie b nowoczesne, pozwalało na sklepienie b wąskich naw o wysokiej strzałce.
Bogaty detal architektoniczny – wsporniki, zworniki z dekoracją roślinną, maski na impostach (zwieńczeniach nad głowicami filarów). Zworniki w kształcie tarcz herbowych.
Tron Pański – przedstawienie nad drzwiami – Probus i Matylda + Trójca Św. (Chrystus na Drzewie życia, trzymany przez Boga Ojca, nad głową ma gołębia).
sakramentarium - w średniowieczu najśw sakrament nie był przechowywany w cyborium, lecz w specjalnej szafie w murze lub wieżyczkowej altanie. Tutaj sakramentarium późnogotyckie, drewniane, forma architektoniczna. Kryształowe bazy kolumienek, na górze wimpergi, kwiatony i grupa deesis – Maria, św. Jan i Chrystus na krzyżu.
kapitularz - sklepienie gwiaździste, część żeber ażurowa (przeprowadzone w powietrzu), przecinają się – rozwiązania b późnogotyckie. Zwornik – popiersie, być może Probusa, może powstało w kręgu Parlera.

kościół NMP na Piasku, Wyspa Piaskowa

średniowiecze
tympanon fundacyjny - romański, jeden z niewielu zachowanych, obecnie umieszczony nad drzwiami w nawie pd, przedstawia kobietę z synem i Marię z Dzieciątkiem. Tradycja jeszcze antyczna, fundatorzy byli ukazywaniu już w sztuce rzymskiej, bizantyjskiej. W Polsce od III ćw XII w – równolegle powstało kilka tympanonów, ale wykonały je różne warsztaty. Wykonany ok. 1150-60, głęboki relief, wokół napis: Matce Łaski... Maria Marii ofiarowuje... [grunt to skromność ;-) ]. Wzory ikonograficzne z pn Niemiec lub pogranicza frankońskiego, jako ofiarodawcy przedstawieni matka i syn - Maria i Świętosław Włostowicowie (brak męża – pełnił wysokie funkcje, ale potem został banitą). Przedstawienie jest jednym z dokładniejszych powtórzeń wzoru z Bizancjum (narteks w Hagia Sophia). Pierwotnie zamykał portal prowadzący do wnętrza, model świątyni – zapewne zbliżony do oryginału.
korpus - kościół gotycki, augustianów, kanoników. Budowany od 1334 do końca XIV w (wykańczany i budowa wież do 1440). Wnętrze halowe, trójnawowe, bez transeptu, prezbiterium w cegle, wszędzie jednakowa wysokość. W nawach bocznych sklepienia dziwięciopolowe, układ naprzemienny 3 lub 5 żeber na ścianę zew, na ścianę wew po 7. W nawie głównej sklepienia z żebrami przekątniowymi, oparte na konsolach. Maswerki o formach rybich pęcherzy, w nawie głównej i bocznych 44 wsporniki – anioły i elementy roślinne. Anioły były polichromowane (rzadkie rozwiązanie). Filary ośmioboczne, o profilach wybranych, od strony nawy gł jakby lizeny z cegły. Arkady spływają wprost na filary, brak podziałów horyzontalnych we wnętrzu.
ołtarz główny – koniec XIV w lub po 1509, przedstawia chwałę Marii. Całość ma klasyczny układ gotycki (skrzydła), ale pojawiają się też elementy zapowiadające renesans – maswerki jak osty, łuk pełny wsparty na późnogotyckich kolumnach. W pachach dekoracja prawie nowożytna – listki. Predella oddzielona ornamentem o formach pomiędzy gotykiem i renesansem. Szaty postostrogotyckie.

barok
kaplica św. Rodziny - 1694, barokowa (cały kościół miał b bogaty wystrój barokowy, spłonął, m.in. ołtarz gł Christopha Königera), układ centralny, wieloboczna, autor NN. Wystrój: stiuki, na ich tle ołtarz marmurowy (te same formy). Portal do kaplicy: też wysokiej klasy, o wklęsłej linii (znów wzory Borrominiego – szybko się rozprzestrzeniały). W ołtarzu motyw berniniowski – koronka z chmur wokół okna, na około putta, anioły – wprzęgnięcie światła. Autor zapewne z pn Włoch, znał formy z drugiej ręki. Ołtarz wykonany z białego marmuru (scena) i przeworneńskiego (obramienie). Ołtarz zapewne flamandzki, rzeźbiarski odpowiednik malarstwa Willmanna – po nim docierały na Śląsk kolejne generacje malarzy i rzeźbiarzy.

3. Pomnik św. Jana Nepomucena, przed kośc św. Krzyża, Ostrów Tumski

Miejsce centralne Ostrowa, wokół domy kanonickie, pałac bp, sierociniec (Orphanotrophaeum, proj. architekt biskupa Johann Blasius Peintner). Pomnik publiczny o dość okazałej oprawie, forma: figura na bogatym, architektonicznym cokole. Fundacja kapituły św. Krzyża, 1730-32, wykonali artyści miejscowi, może główny rzeźbiarz Ostrowa Johann Georg Urbański (pochodził i kształcił się w Pradze). Pierwszego Nepomucena wykonał w Pradze w 1706 Brokoff, powstawały w II okresach: przed kanonizacją w 1721 i po – wtedy lawina takich dzieł – był patronem Czech, Śląska, Habsburgów, chronił przed powodzią, podróżnych, patron dobrej sławy (funkcje prawie tak liczne jak Oleksy).
Obudowę mógł wykonać Christoph Tausch – jezuita, malarz, rzeźbiarz. Tendencja do teatralizacji, widowiskowości, bogactwo architektury i rzeźby, eklektyzm, zapożyczenia rzymskie (wklęsłe ścianki cokołu) i środkowoeuropejskie.
Figura – święty na obłokach, wśród aniołów – przejście od konkretu architektury (cokół) w świat wyobrażony. Rozwiązanie zastosowane po raz pierwszy w Pestsäule w Wiedniu (proj Johann Bernhard Fischer von Erlach, wzory teatralne rzymskie, ewentualnie jezuickie). Putta – alegorie cnót świętego.
Pierwotnie kamień był złocony, a całość oświetlały ażurowe wazony z lampkami – silna teatralizacja, organizacja przestrzeni.

Dzień II, 18.05.2004
Wrocław: kościół bonifratrów, Marii Magdaleny, Elżbiety, Uniwersytet, kościół im Jezus, Doroty, architektura nowoczesna.

4. Kościół bonifratrów Pułaskiego/Traugutta

Jedyny zachowany we Wrocławiu kościół późnobarokowy (niewiele ich powstało, bo Wrocław był nasycony kościołami). Zbudowany tuż za murami miejskimi (brama oławska), wchodził w skład kompleksu zakonnego z klasztorem i szpitalem – bonifratrzy przeważnie budowali się poza miastem, ale w jego pobliżu, by chorzy mieli łatwy dostęp. Zgromadzenie zostało założone przez Jana Bożego w XVI w, od XVII w (po wojnie 30letniej) pojawili się w Europie śr, na Śląsku. Do Wrocławia przybyli w 1682, sprowadził ich wielki podskarbi cesarski Ludwik Maksymilian Coxc von Onssel, ufundował kościół (budowa 1714-22, wyposażany do 1736). Projektant NN, być może Matthias Steinl – był rzeźbiarzem w Lubiążu, potem na dworze cesarskim, działał też jako architekt (częsty rozwój: stolarz-rzeźbiarz-projektant-architekt), zajmował się też projektowaniem – zaprojektował ołtarz gł (1715), wykonany 1728 przez różnych rzeźbiarzy, m.in. Thomasa Weissfeldta (działał też w Kamieńcu Ząbkowickim), modele mógł wykonać jeszcze ktoś inny.
Taka sytuacja jest charakterystyczna dla sztuki XVII w, często przy jednej realizacji działało wielu artystów, podobnie w architekturze – szczególnie przy dużych obiektach, budowanych długo, o zmieniających się fundatorach.
Z kościołem jest wiązany Johann Blasius Peintner (architekt bp) – być może dostosował do lokalnych warunków projekt zewnętrzny (który mógł wykonać Steinl).
nawa - zaoblone naroża, zbliża się do elipsy, po bokach dwa przęsła kaplic. Ściany nawy uwypuklają się (dwie elipsy wpisane). Przestrzeń skomplikowana, pojawiają się zachodzące a siebie jednostki przestrzenne. Sklepienie tradycyjne, bez przeskoków, tworzenia sugestii rozbicia (typowe dla Steinla). U innych architektów złudzenie zachodzenia jednostek jest prowadzone również na sklepieniu – gurty idą po skosie, podkreślają przenikanie się stref. Tutaj inny koncept, widoczna przewrotna gra przestrzenią, wyodrębnienie strefy ziemskiej (ściany) i niebieskiej (sufit).
ołtarz główny - wypełnia zamknięcie, ale nie jest idealnie dopasowany. Nie ma formy architektonicznej – zasłony, baldachim, olbrzymie obramienie obrazu – rozwiązania dość typowe dla Steinla (chętnie stosował kotarę), również rzeźby są dla niego dość charakterystyczne – wychodzą poza przestrzeń ołtarza, wchodzą w przestrzeń pierwszego przęsła.
ambona i chrzcielnica - układ podwójny, również autorstwo Steinla. W ambonie jego ulubione motywy – anioły hermowe (pojawiają się już w Lubiążu).
ołtarze boczne - wyklejają kaplice, jednak nie są ściśle powiązane z ich przestrzenią. Olbrzymie, na pograniczu dekoracji i lekko sugerowanej architektury (pilastry, które nic nie podtrzymują). Charakterystyczne dla Steinla: profuzja rzeźby figuralnej i ornament: taśma przeplata się z suchym akantem - specjalizował się w ornamentach, dobrze rozumiał ten środek wyrazu, stworzył wzornik (1682) – miał duży wpływ na sztukę środkowoeuropejską. Dekoracjonizm, ornament pochłania architekturę, która sama staje się ornamentem – bliskie podejściu rokokowemu.

5. Kościół Marii Magdaleny

zewnątrz
portal romański - pd elewacja, źle zestawiony (pochodzi z innego kościoła), ciekawa ikonografia. Portal schodkowy, dekoracja: ornament roślinny, zoomorficzny, figury ludzkie, kapitele zdobione. Tympanon znajduje się w MNWroc, dwustronny: zaśnięcie Marii oraz ukrzyżowanie z Marią, Janem i Nikodemem, zbliżone do baptysterium w Parmie. Portal pochodzi z końca XII w, pierwotnie znajdował się w kościele św. Wincentego (opactwo cysterskie w Ołbiniu, zniszczone 1545). Jest to jedyny portal z przedstawieniami figuralnymi w archiwolcie (zwykle roślinne lub zoomorficzne), przedstawia 6 scen chwały Marii (m. in. zwiastowanie, narodzenie, pokłon 3 króli, chrzest, obrzezanie). Postaci prawie pełnoplastyczne, wkomponowane w łuk, naginają się.
W głowicach kolumn nawiązania do grzechu pierworodnego i wygnania z raju oraz stworzenia fantastyczne. Węgary (podpory po bokach otworu) zdobione maskami i postaciami (nieznana ikonografia), zewnętrzne kolumny dekorowane geometrycznie. Schemat kolumny romańskiej: wysoka baza attycka, podstawa prostokątna, szeroka poduszka, niewielki wałek, delikatnie profilowane pazurki.
Na ścianach zewnętrznych kościoła wmurowane liczne epitafia (tradycja śląsko-saska). Niewielkie, przeważnie mniej okazałe niż te wewnątrz.
epitafium Margaret von Irmisch (zm 1510) – przykład zmian w sztuce na początku XVI w: kompozycja środkowa silnie gotycka (sposób kształtowania postaci, draperii, zmienna skala figur), za to obramienie zapowiada renesans (łuk koszowy na renesansowych impostach, putta?). Został wykonany wg włoskich wzorników lub przez artystów z pn Włoch, znających wzory z drugiej ręki.. Jest to jedno z najwcześniejszych epitafiów z elementami renesansowymi.
kościół - budowany od ok. 1330, w 1360 zaczęto odprawiać msze, wykańczany do początku XVI w. Trójnawowy, beztranseptowy, prezbiterium zamknięte prostokątnie, nawy boczne sięgają do prezbiterium. Plan prostokąta, zbliżony do kościoła NMP na Piasku (ale tam zamknięcie wieloboczne). Bryła wypiętrzona, fasada zachodnia zamknięta dwiema wieżami, nawiązania do katedry. Był to drugi kościół parafialny, fundacja bogatych mieszczan.
Z boku widoczny system łuków przyporowych, od góry są one jeszcze dociśnięte szkarpą, obecnie łuki zasłaniają późniejsze kaplice.

wnętrze

średniowiecze
Bazylika o charakterze tunelowym, brak pseudotranseptu (był w katedrze). Jedna wysoka, długa przestrzeń nawy głównej i niższych naw bocznych. Pewne rozwiązania zaprzeczają idei gotyku – tutaj także pojawia się masa ściany zamiast samych podpór (służki na kolumnach, sieć żeber) i okien. Ściana nie jest rozczłonkowana, okna są umieszczone wysoko. Między oknami i arkadami jest niczym nie rozbita masa muru (w katedrze przełamywał ją gzyms). Ściany mają tylko dwie kondygnacje ( w gotyku klasycznym trzy). Filary zdają się być wycięte w ścianie, patrząc na wprost z końca nawy otwory w ogóle zanikają. Profile dość skromne, ograniczone, brak kapiteli filarów. Filary są dodatkowo wzmocnione przez nałożone lizeny (jak w NMP na Piasku) o negatywowych narożnikach – jest to jedyny element rozbijający masę ściany. Lizeny są „przyklejone” do ściany, nie podpierają żeber, które też zdają się być przyklejone, wchodzą z boku w lizeny. Sklepienie wydaje się nałożone, jakby było stropem. Nawę od prezbiterium oddziela łuk tęczowy, jest on jednak tylko na sklepieniu, na ścianach nie.
cechy wspólne - w każdym wrocławski kościele gotyckim są zastosowane inne rozwiązania, trudno znaleźć jeden styl (za charakterystyczny dla Śląska uważa się typ NMP na Piasku, gdyż ma on analogie poza Wrocławiem). System przestrzenny jest zmienny (bazyliki, hale), natomiast stałym elementem jest operowanie dużą powierzchnią muru.
Mistrz Pesche (Peszko) – działał w poł XIV, jest wymieniany przy okazji tego kościoła, NPM na Piasku i kaplicy bp Przecława z Pogorzeli.
sakramentarium - forma wieżyczki, b ozdobnej – rozwiązanie częste w średniowieczu. Późnogotyckie, koniec XV w (wskazują na to formy cokołów kolumienek, ośli grzbiet). Takie sakraria b popularne na Śląsku, w Czechach, Niemczech (we Wrocławiu zachowane tylko dwa). Dekoracja: elementy związane z pasją – biczowanie, ukrzyżowanie, zmartwychwstanie. Kamienne, pierwotnie polichromowane.

nowożytne
ambona - jeden z czołowych zabytków sztuki kaznodziejskiej w całej nowożytnej Europie, jedna z najwspanialszych ambon późnorenesansowo-manierystycznych. Ambona jest b ważna w kościele protestanckim, była umieszczana w centralnym punkcie świątyni (ołtarz jest mniej ważny, gdyż wg protestantów eucharystia jest przypomnieniem, a nie powtórzeniem ofiary), wszystkie ławki były nakierowane w jej stronę (więc część tyłem do ołtarza). Tak duża rola, bo wg protestantów „solo scriptura” – liczy się tylko tekst (Pisma) wygłaszany z ambony. Służyła nie tylko do głoszenia treści religijnych, ale była w ogóle centrum życia społeczności, miała funkcje społeczno-polityczne. Stąd wielką wagę przykładano do jej formy.
Wykonana 1579-80, manieryzm niderlandzki, styl Cornelisa Florisa, Vredemana de Vries. Twórcą pochodzący z Saksonii (Drezno) Frederick Gross – krzyżowały się tam wpływy italianizujące i niderlandzkie. Wzory niderlandzkie docierały na Śląsk trzema drogami: przybywanie artystów wprost z Niderlandów, poprzez grafikę, przybywanie artystów znających je z drugiej ręki (dodatkowo czasem następował bezpośredni import gotowych dzieł z Niderlandów). Gross znał styl niderlandzki z Drezna i z grafiki, był jednym z najwybitniejszych rzeźbiarzy śląskich lat 70. i 80 XVI w. Jest to jedno z jego czołowych dzieł, choć niekompletne (brak zaplecka, bramki, schodów). Ważnym elementem jego twórczości jest umiejętność operowania różnym modusem – trzy anioły podtrzymuj...