E L E M E N T Y P R A W A - S K R Y P T
(semestr 1)
(literatura: W. Siuda Elementy prawa dla ekonomistów ,J. Lewandowski Elementy prawa, P. Winczorek Wstęp do prawoznawstwa)
ROZDZIAŁ PIERWSZY
1. Prawo – jest to zespół norm wydanych lub usankcjonowanych przez państwo, których realizacja jest zagwarantowana przymusem państwowym.
Normy wydane są przez państwo, czyli przez odpowiedni organ państwowy (Ustawodawcę). W Polsce - Sejm.
Normy uznane przez państwo, czyli normy zwyczajowe, które uzyskały rangę norm prawnych.
W państwach współczesnych o rozwiniętym systemie prawnym, prawo powstaje niemal wyłącznie w drodze stanowienia norm (prawo stanowione).
2. Wzajemne uwarunkowanie państwa i prawa polega przede wszystkim na tym, że prawo jest wyrazem woli państwa, które poprzez swoje organy tworzy prawo i zabezpiecza jego realizację za pomocą swojego przymusu.
Związki prawa i państwa (zwłaszcza współczesnego) można najkrócej ująć w następujący sposób:
- państwo, działając za pośrednictwem swych kompetentnych organów i w przewidzianych ustawowo formach jest głównym czynnikiem procesu prawotwórstwa;
- tworząc i stosując prawo, państwo realizuje swoje funkcje polityczne (władcze) wobec wszystkich podmiotów, podległych jego władzy suwerennej;
- prawo określa kompetencje, strukturę i tryb działania organów państwa; legitymizuje (uzasadnia) normatywnie władzę państwa;
- prawo określa status obywateli, ich uprawnienia i obowiązki, zwłaszcza w stosunkach z organami władzy państwowej.
3. Świadomość prawna – to ocena obowiązującego prawa przez społeczeństwo i postulaty dotyczące zmiany prawa w pożądanym przez społeczeństwo kierunku.
Prawo i świadomość prawna wywierają na siebie wzajemny wpływ. Niezgodność obowiązującego prawa ze świadomością prawną osłabia działanie prawa. Świadomość prawna społeczeństwa może wpływać na prawo m. in. w ten sposób, że organy państwowe na skutek powszechnej dezaprobaty określonych przepisów, mogą je zmieniać lub uchylać.
4. Kultura prawna
W znaczeniu węższym (sensu stricto) to wiedza społeczeństwa o obowiązującym prawie, stosunek do tego prawa (gotowość przestrzegania prawa lub jej brak), oceny prawa i postulaty co do jego zmian.
W znaczeniu szerszym (sensu largo) to stan prawa (jego treść i forma), doktryny prawne i nauka o prawie, instytucje polityczne zajmujące się tworzeniem i stanowieniem prawa oraz to wszystko, co wchodzi w skład pojęcia kultura prawna sensu stricto.
5. Praworządność – jest to taki stan faktyczny, w którym podstawowe dziedziny stosunków społecznych są uregulowane przepisami prawnymi, a przepisy te są przez organy państwowe ściśle przestrzegane.
Przesłankami praworządności są:
- istnienie stosunkowo szerokiej regulacji prawnej, obejmującej wszystkie istotne dziedziny życia;
- przestrzeganie prawa przez wszystkie organy państwowe.
O jakimś państwie mówimy, że jest praworządne lub niepraworządne w zależności od tego, jak postępują organy państwowe.
Przestrzeganie prawa przez obywateli ma bardzo istotne znaczenie z punktu widzenia ładu społecznego i jest wykładnikiem stopnia świadomości prawnej społeczeństwa, nie należy jednak do omawianego zagadnienia praworządności.
6. Norma prawna – jest to poparta przymusem państwowym ogólna reguła postępowania, skierowana do abstrakcyjnego adresata, określająca jego postępowanie w przewidzianej przez tą normę sytuacji.
Norma prawna może być regułą nakazującą, zakazującą lub upoważniającą (zezwalającą) do określonego postępowania.
Norma prawna ma charakter dwustronny: wynika z niej dla jednej osoby obowiązek a dla drugiej prawo, będące korelatem tego obowiązku. Np. umowa pożyczki, w której dłużnik ma obowiązek zwrócić dług w umówionym terminie, zaś wierzyciel ma prawo domagać się zwrotu długu w tym samym terminie.
Norma prawna ma charakter ogólny: nie indywidualizuje osoby, na której ciąży wynikający z niej obowiązek. Oznacza to, że każdy, kto znajdzie się w sytuacji opisanej przez normę, ma obowiązek zachować się tak, jak norma nakazuje.
7. Konstrukcja normy prawnej
Norma prawna składa się z trzech części: hipotezy, dyspozycji i sankcji.
Hipoteza określa krąg adresatów, do których norma się odnosi oraz okoliczności, w jakich norma ma zastosowanie. Opisuje sytuację, w której norma znajduje zastosowanie.
Dyspozycja wyznacza sposób postępowania w sytuacji, gdy spełnione zostały warunki przewidziane w hipotezie, co należy w danej sytuacji zrobić lub co jest zabronione albo dozwolone.
Sankcja określa następstwa zachowania się w sposób niezgodny z dyspozycją. Sankcja przybiera postać kary w normach prawa karnego. Formy sankcji w innych gałęziach prawa są rozmaite. Np. sankcją za naruszenie zasad sporządzania testamentu jest jego nieważność.
To jest klasyczna, trójczłonowa budowa normy prawnej, która ulega pewnym modyfikacjom.
Np. art. 278 § 1 kk mówi: kto zabiera w celu przywłaszczenia cudzą rzecz ruchomą podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.
Hipoteza jest tu połączona z dyspozycją, kto zabiera w celu przywłaszczenia cudzą rzecz ruchomą”, sankcją jest „podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5”.
Art. 415 kc mówi: kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia.
Mamy tu wyraźnie zaznaczoną hipotezę i dyspozycję, ale nie ma sankcji. Sankcja polega tu na ujemnych konsekwencjach przewidzianych przez prawo (inne przepisy), gdyby adresat normy nie postąpił zgodnie z dyspozycją, np. na zagrożeniu egzekucją majątkową.
8. Rodzaje norm prawnych.
- bezwzględnie obowiązujące (imperatywne)
- względnie obowiązujące (dyspozytywne)
Przepisy bezwzględnie obowiązujące zawierają dyspozycje, których zastosowanie nie może być wolą stron ani wyłączone ani ograniczone.
Np. art. 119 kc mówi, że terminy przedawnienia nie mogą być skracane ani przedłużane przez czynność prawną (np. umowę stron).
Do norm bezwzględnie obowiązujących należą normy prawa karnego.
Przepisy względnie obowiązujące stosuje się tylko wtedy, gdy strony danego stosunku prawnego nie uregulowały tej kwestii inaczej, np. jeżeli spadkodawca nie sporządził testamentu, następuje dziedziczenie ustawowe.
Najwięcej przepisów o charakterze dyspozytywnym zawiera księga trzecia kodeksu cywilnego – zobowiązania.
I tak np. art. 642 § 1 kc stanowi; „ w braku odmiennej umowy przyjmującemu zamówienie należy się wynagrodzenie w chwili oddania dzieła”.
Strony mogą się umówić inaczej, np. że zapłata będzie z góry, lub w określonym terminie po oddaniu dzieła. A zatem norma prawna względnie obowiązująca ma zastosowanie, o ile strony danego stosunku prawnego nie umówiły się inaczej.
9. Przepis prawny
Przepis prawny jest to zawarta w akcie normatywnym wypowiedź, wyodrębniona w pewną zamkniętą całość np. paragraf, artykuł. Jest to elementarna część aktu normatywnego np. ustawy. Przepis może pokrywać się z normą prawną, może obejmować kilka norm prawnych, wreszcie może obejmować tylko niektóre elementy normy prawnej, np. hipotezę i dyspozycję, bez określenia sankcji, o czym była mowa wyżej.
Przepis może wreszcie zawierać tylko sankcję, a w zakresie pozostałych elementów normy odsyłać do innych przepisów; mamy wtedy do czynienia z tzw. przepisem blankietowym.
A zatem nie należy utożsamiać normy prawnej z przepisem prawnym. To, co czytamy w kodeksie, ustawie to przepisy. Normy prawne są niejako zakodowane w przepisach, jedna norma może być zawarta w kilku przepisach. Odkodowywanie norm należy do kategorii wykładni prawa.
Potocznie używa się tych terminów zamiennie, ale nie jest to poprawne.
10. Stosunek prawny
Stosunek prawny jest to stosunek społeczny uregulowany przez normy prawne, którego uczestnicy występują jako podmioty praw i obowiązków.
W każdym stosunku prawnym można wyróżnić następujące elementy:
- podmioty stosunku prawnego (ludzie czyli osoby fizyczne, organy, instytucje, osoby prawne np. spółka akcyjna)
- przedmiot stosunku prawnego (to, o co w danym stosunku chodzi: rzeczy, określone zachowania uczestników stosunku prawnego)
- prawo (uprawnienie) polegające na możności domagania się przez uprawnionego określonego zachowania od drugiej strony stosunku prawnego
- obowiązek drugiej strony, będący odpowiednikiem tego uprawnienia (korelatem).
Np. umowa pożyczki. A pożyczył B 100 zł. Powstał między nimi stosunek prawny. Jego podmiotami są A wierzyciel i B dłużnik. A ma prawo domagać się od B zwrotu pieniędzy a B ma obowiązek zwrócić. A zatem A jest podmiotem prawa a B podmiotem obowiązku. Przedmiotem stosunku prawnego jest to wszystko, do czego odnoszą się prawa i obowiązki, w tym przypadku zwrot kwoty 100 zł.
11. Prawo podmiotowe, uprawnienie i roszczenie
Termin „prawo” używany jest w dwóch znaczeniach: w znaczeniu przedmiotowym i podmiotowym.
Definicja prawa podana na początku, czyli zespołu norm prawnych określa pojęcie prawa przedmiotowego.
Prawo podmiotowe to przyznana i zabezpieczona przez normy prawne, a wynikająca ze stosunku prawnego, możność postępowania w określony sposób. Jest to zespół uprawnień służących podmiotom prawa w ich wzajemnych relacjach.
I tak przepis prawa pracy, który mówi, że pracownikowi po 10 latach pracy przysługuje urlop wypoczynkowy w wymiarze 26 dni, to norma prawa w znaczeniu przedmiotowym. Natomiast to, że takiemu pracownikowi przysługuje taki właśnie urlop to jego prawo podmiotowe. W tym znaczeniu terminem „prawo” posługujemy się wówczas, gdy mówimy: „nabyłem prawo do emerytury”, „prawa obywatelskie”, „prawo własności”.
Wyróżnia się dwa zasadnicze rodzaje praw podmiotowych:
- bezwzględne – skierowane przeciwko każdej osobie (erga omnes). Obowiązek odpowiadający prawu podmiotowemu bezwzględnemu ciąży na wszystkich i polega na powstrzymywaniu się od wszelkich działań, które mogłyby naruszyć prawo podmiotowe uprawnionego. Charakter bezwzględny ma np. prawo własności. Ochrona prawa własności działa przeciwko każdemu, kto je narusza.
Inny przykład: jeżeli do księgi wieczystej nieruchomości została wpisana hipoteka w związku z udzieleniem kredytu, to w przypadku niespłacenia tego kredytu bank może doprowadzić do sprzedaży nieruchomości w postępowaniu egzekucyjnym nawet, gdyby w międzyczasie właściciel sprzedał nieruchomość innej osobie.
- względne – skierowane tylko wobec określonej osoby lub grupy osób (inter partes). Do tej grupy należą prawa o charakterze zobowiązaniowym. Wracając do umowy pożyczki A może żądać zwrotu pieniędzy tylko od B, a nie od każdego. A więc jego prawo jest skuteczne względem B.
W ramach prawa podmiotowego możemy wyróżnić poszczególne uprawnienia. Np. w ramach prawa własności wyróżniamy uprawnienie władania rzeczą, korzystania z niej, rozporządzania nią. Np. właściciel samochodu może nim jeździć, może schować go do garażu, może go sprzedać lub podarować komuś innemu. Ta wiązka uprawnień składa się na prawo podmiotowe. Poszczególnym uprawnieniom towarzyszą określone roszczenia. Tak więc, jeżeli samochód zostanie skradziony lub uszkodzony to właścicielowi będą przysługiwały określone roszczenia do sprawcy: zwrotu samochodu lub jego równowartości, naprawienia samochodu lub zapłatę równowartości szkody.
ROZDZIAŁ DRUGI
1. Przestrzeganie i stosowanie prawa
Przestrzeganie prawa to postępowanie zgodne z prawem, zarówno obywateli jak i organów państwa. Jest to zachowanie adresata normy prawnej zgodne z treścią dyspozycji tej normy.
Nieprzestrzeganie prawa może polegać na:
- zachowaniu sprzecznym z prawem (contra legem) czyli naruszeniem prawa, złamaniem prawa. Zachowania takie polegają na działaniu lub zaniechaniu działania niezgodnym z dyspozycją normy bezwzględnie obowiązującej (imperatywnej).
- zachowaniu obok prawa (praeter legem) czyli omijaniem prawa, obejściem prawa. Omijanie prawa polega na osiągnięciu celu zabronionego przez jedną normę w wyniku takiego zachowania, które pozornie stanowi przypadek zastosowania innej normy, niż norma obchodzona. Np. obywatel polski wchodzi w miejsce cudzoziemca przy nabywaniu przez cudzoziemca nieruchomości na terenie RP, aby uniknąć konieczności uzyskania odpowiedniego zezwolenia.
Dążąc do omijania prawa ludzie sięgają zwykle po zwężającą lub rozszerzającą wykładnię prawa, wykorzystują niejasności języka prawnego, luki w prawie.
Art. 58 § 1 kc: czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba, że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy.
Do tej grupy należy także zachowanie będące nadużyciem prawa podmiotowego. Jest to działanie najczęściej zgodne z brzmieniem przepisu prawa, ale sprzeczne z zasadami współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa. Np. właściciel nieruchomości prowadzący na swej posesji działalność gospodarczą związaną z emisją przykrych zapachów nie może powoływać się na swoje prawo własności w myśl zasady „wolnoć Tomku w swoim domku”. Taki przypadek jest uznawany przez art. 5 kc za naruszenie prawa.
Art. 5 kc: nie można czynić ze swego prawa użytku, który byłby sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony.
Stosowanie prawa jest to sformalizowane działanie kompetentnych organów władzy publicznej polegające na podejmowaniu i realizacji decyzji władczych indywidualnych i konkretnych. Kompetencja organów wynika z przepisów. Procedura postępowania tych organów jest ściśle uregulowana poprzez przepisy tak zwane proceduralne (kpa, kpc, kpk). Decyzje są indywidualne, czyli dotyczą konkretnych podmiotów (osób fizycznych, prawnych itp.).
Zawierają wskazanie (nakaz, zakaz, zezwolenie) określonego zachowania się, czyli są konkretne.
Stosowanie prawa jest procesem decyzyjnym, w którym można wyodrębnić następujące etapy:
- ustalenie stanu faktycznego poprzez udowodnienie
- ustalenie norm obowiązujących – jakie prawo obowiązuje w danym miejscu i czasie
- subsumcja (podciągnięcie faktu pod normę), zwana też kwalifikacją prawną i podjęcie decyzji
- wykonanie decyzji.
2. Wykładnia prawa (interpretacja prawa) oznacza proces ustalania właściwego znaczenia przepisów prawnych.
Przedmiotem wykładni nie są normy prawne lecz przepisy prawne.
Potrzeba przeprowadzania wykładni prawa wynika z:
- naturalnych i nieuniknionych niejednoznaczności języka naturalnego i języka prawnego,
- błędów popełnionych przez ustawodawcę, który nie zawsze w sposób precyzyjny posługuje się językiem prawnym a nawet naturalnym,
- zamierzonych i świadomie wprowadzonych przez ustawodawcę niejednoznaczności i nieostrości sformułowań np. w celu pozostawienia organom stosującym prawo większego luzu decyzyjnego albo obywatelom większej swobody zachowań,
- ze „starzenia” się regulacji prawnych, gdy pojawia się rozbieżność pomiędzy regulacją prawną a rzeczywistością.
Rodzaje wykładni prawa
- wykładnia autentyczna – dokonywana jest przez ten sam podmiot, który ustanowił przepis.
np. w rozporządzeniu Ministra Finansów z 16.12.2000 r. w sprawie prowadzenia podatkowej księgi przychodów i rozchodów zamieszczone w formie załącznika objaśnienia, co należy wpisywać w poszczególnych kolumnach księgi.
- wykładnia legalna – dokonywana jest przez upoważniony do tego organ państwa. W Polsce w latach 1989-1997 takim organem był Trybunał Konstytucyjny. Niektóre uchwały Trybunału zawierające wykładnię miały charakter prawotwórczy, były ostateczne i powszechnie obowiązujące, w odróżnieniu od orzeczeń dotyczących konstytucyjności ustaw. Konstytucja RP z 2.04.1997 r. zniosła instytucje powszechnie obowiązującej, ogólnej, legalnej wykładni ustaw dokonywanej przez Trybunał i nie upoważniła innego organu do dokonywania takiej wykładni, a dawniejsze uchwały wykładnicze TK utraciły moc powszechnie obowiązującą. Obecnie nie ma więc w Polsce organu, który mógłby dokonywać takiej wykładni.
- wykładnia praktyczna (operatywna) dokonywana jest przez organy stosujące prawo. Jest ona wiążąca dla organu, który jej dokonał i podmiotów, których dotyczy. Np. wykładnia sądowa dokonywana jest przez sądy wszystkich instancji, które rozstrzygają konkretne sprawy.
Szczególne znaczenie ma wykładnia Sądu Najwyższego.
Dokonuje jej w formie:
• wyroków wydanych w wyniku uwzględnienia kasacji, zwykle w składzie trzyosobowym. Sąd, któremu sprawa zostanie przekazana do ponownego rozpoznania jest związany ta wykładnią. Natomiast inne sądy nie są związane, jednakże wykładnia taka oddziałuje pośrednio na orzecznictwo sądów, bowiem wyroki SN są publikowane i sądy w praktyce korzystają z interpretacji zawartej w wyrokach SN.
• uchwał SN podejmowanych na wniosek określonego organu np. Rzecznika Praw Obywatelskich, Ministra Sprawiedliwości. Nie są to uchwały dotyczące bezpośrednio konkretnych spraw. Uchwały te zawierają odpowiedzi na pytania prawne tych organów i mają na celu wyjaśnienie przepisów prawnych budzących wątpliwości w praktyce, lub których stosowanie wywołało rozbieżność w orzecznictwie. Uchwały zapadają w składzie siedmiu sędziów (7SN), w składzie całej Izby SN, połączonych Izb SN lub pełnym składzie SN. Uchwały w składzie siedmioosobowym, tzw. „siódemki” nie wiążą bezpośrednio nikogo, ale wpływają pośrednio na orzecznictwo podobnie jak wyroki omówione wyżej.
...
duedhel