2.odt

Witaminy i składniki mineralne w profilaktyce chorób układu krążenia

dr Anna Waśkiewicz

Zakład Epidemiologii, Prewencji Chorób Układu Krążenia i Promocji Zdrowia

kierownik: prof. dr hab. med. Wojciech Drygas

Witaminy i składniki mineralne stanowią grupę związków zaliczanych do niezbędnych, gdyż ustrój człowieka nie potrafi ich syntetyzować i dlatego powinny być w odpowiednich ilościach i proporcjach dostarczane z pożywieniem. Niektóre z nich pełnią ważną rolę w profilaktyce chorób cywilizacyjnych w tym chorób układu krążenia (ChUK). Zaliczamy do nich antyoksydanty czyli witaminy A, C i E oraz selen. Istotne są także witaminy B6, B12 oraz kwas foliowy, ze względu na znaczenie w metabolizmie homocysteiny. Również pierwiastki, takie jak sód, potas, wapń, magnez i żelazo mają związek z czynnikami ryzyka miażdżycy.

Przeprowadzone oceny sposobu żywienia ludności w Polsce, wskazują na niezadowalającą zawartość w przeciętnej racji pokarmowej niektórych witamin i składników mineralnych. W dietach młodzieży i osób dorosłych z różnych regionów kraju stwierdza się znaczne niedobory witamin z grupy B oraz C i E (1-6). Równie niekorzystnie prezentują się wyniki odnośnie zawartości w diecie sodu, wapnia, magnezu i żelaza, przeciętne spożycie tych pierwiastków nie jest zgodne z zalecanymi poziomami (5-8).

Porównanie sposobu żywienia populacji polskiej z zaleceniami ekspertów Unii Europejskiej (9) wskazuje na potrzebę zmian w naszej diecie, polegającej między innymi na zwiększeniu spożycia niektórych witamin i składników mineralnych. Zalecenia dietetyczne mające na celu zmniejszenie ryzyka chorób serca odnoszą się zarówno do ludzi bez klinicznych objawów choroby (tzw. profilaktyka pierwotna), jak i pacjentów z objawami choroby (tzw. profilaktyka wtórna).

Tak więc popularyzacja zasad profilaktyki chorób serca, w tym racjonalizacji sposobu żywienia, powinna znaleźć się w centrum uwagi lekarzy praktyków, zwłaszcza że modyfikacja sposobu żywienia pozwala kontrolować również inne czynniki rozwoju miażdżycy: zaburzenia lipidowe, nadciśnienie tętnicze i otyłość.

Witaminy antyoksydacyjne

Niedobory witamin antyoksydacyjnych, głównie witaminy E, C oraz β-karotenu zwiększają ryzyko powstania chorób układu krążenia i wydłużają okres ich leczenia. Wynika to z faktu, że witaminy te zapobiegają skutkom szkodliwego działania wolnych rodników, które odgrywają istotną rolę w powstawaniu oksydacyjnie zmodyfikowanych LDL. Wolne rodniki są stale wytwarzane w organizmie w wyniku wielu procesów metabolicznych. Ich źródłem są również czynniki związane ze stylem życia i rozwojem cywilizacji: palenie papierosów, picie alkoholu, przyjmowanie różnych leków, zanieczyszczenie środowiska, czy skażenie powietrza. Nadmiar wolnych rodników wynikający z braku równowagi pomiędzy aktywnymi formami tlenu a substancjami o cechach przeciwutleniaczy zwany jest stresem oksydacyjnym. W zwalczaniu stresu oksydacyjnego organizm dysponuje wieloma mechanizmami obronnymi, między innymi przeciwutleniaczami zawartymi w żywności, głównie witaminą E i karotenoidami (β-karoten, likopen, luteina).

W wielu badaniach prowadzonych w Europie i USA wykazano, że wysokie spożycie antyoksydantów z żywnością oraz ich wysokie stężenie w surowicy krwi związane jest z niższym ryzykiem ChUK. I tak np. wyniki badań 16 regionów europejskich wykazały odwrotną zależność pomiędzy stężeniem witaminy E a umieralnością spowodowaną ChUK (10). Także obserwacje przeprowadzone w USA i Finlandii potwierdziły korzystny wpływ diety bogatej w witaminę C, E, β-karoten i selen (11,12). W badaniu ekologicznym Bellizziego (13), uwzględniającym wyniki z 24 krajów, średnia zawartość witamin A, C i E w diecie wykazywała ujemną korelację z umieralnością spowodowaną chorobą niedokrwienną serca (ChNS), natomiast w badaniu Artaud-Wilda (14) obejmującym 40 krajów, niższą umieralność zanotowano tylko w regionach o wyższej średniej zawartości w diecie witaminy E, ale nie dotyczyło to witaminy A oraz C.

Jednak korzyści płynące z przyjmowania witamin antyoksydacyjnych w formie preparatów farmaceutycznych nie okazały się jednoznaczne w profilaktyce ChUK. Randomizowane badania kliniczne (z podwójnie ślepą próbą) nie dostarczyły pewnych dowodów na ochronne działanie witamin antyoksydacyjnych, a w niektórych z nich suplementacja okazała się nawet szkodliwa (15-17). Wynikać to może z kilku przyczyn. Witaminy antyoksydacyjne to składniki odżywcze występujące głównie w warzywach i owocach. Kojarzenie spożycia dużych ilości warzyw i owoców z małą umieralnością z powodu chorób serca, może wynikać nie tylko z dużej w nich zawartości witamin antyoksydacyjnych, ale również z wysokiej zawartości błonnika, flawonoidów, a niskiej nasyconych kwasów tłuszczowych i cholesterolu. Także ilość substancji antyoksydacyjnych przyswajanych z suplementów może być znacznie większa niż spożywana z żywnością i to wysokie stężenie może działać toksycznie.

Dlatego też na obecnym poziomie wiedzy powinno zalecać się taki sposób żywienia, aby składniki odżywcze pochodzące z żywności w pełni pokryły zapotrzebowanie organizmu na antyoksydanty. Zapotrzebowanie na witaminę E kształtuje się w granicach 9-10 mg, witaminę C 70 mg, a witaminę A 800-1000 ųg (18).

Najlepszym źródłem witamin antyoksydacyjnych jest żywność roślinna, głównie warzywa i owoce. Podstawowe żywieniowe źródło witaminy E stanowią oleje roślinne oraz otrzymane na ich bazie margaryny. Znaczący udział mają też warzywa liściaste (kapusta, szpinak, pietruszka, brokuły) i strączkowe oraz produkty zbożowe, zwłaszcza uzyskane z tzw. grubego przemiału tj. pieczywo razowe i grube kasze. Do warzyw i owoców szczególnie bogatych w witaminę C należą wszystkie rodzaje kapusty, kalafiory, kalarepa, papryka oraz większość owoców. Dobrym źródłem witaminy C szczególnie w okresie zimowym, są także soki cytrusowe. Ziemniaki wprawdzie nie obfitują w witaminę C, ale ponieważ są spożywane w stosunkowo dużych ilościach przez cały rok, można je uznać jako źródło tej witaminy na polskim stole, podobnie jak i kwaszoną kapustę.

Najbardziej bogate w witaminę A są wątróbka, jaja, sery, ryby. Najważniejszymi źródłami pokarmowymi β-karotenu są następujące warzywa i owoce: marchew, dynia, cykoria, fasola w strączkach, zielony groszek, sałata, szpinak, szczaw, morele.

Dla zapewnienia organizmowi właściwych ilości omówionych witamin i błonnika powinno się każdego dnia konsumować około 0.5 kg warzyw i owoców, możliwie różnorodnych. Należy pamiętać, że witaminy, szczególnie witamina C są nietrwałe i rozkładają się w czasie przygotowywania posiłków - dlatego też warzywa i owoce powinny być spożywane głównie na surowo i przygotowywane przed samym spożyciem.

Witaminy B6, B12 oraz kwas foliowy

Coraz więcej danych wskazuje, że oprócz wcześniej wymienionych witamin antyoksydacyjnych, rolę ochronną przed chorobami serca pełnią także witaminy z grupy B. Witaminy B6 i B12 oraz kwas foliowy odgrywają istotną rolę w procesie prawidłowej przemiany homocysteiny, aminokwasu powstającego na szlaku metionina – cysteina. Homocysteina uszkadza śródbłonek tętnic, ułatwiając przenikanie LDL, zwiększa skłonność do agregacji płytek krwi oraz powoduje modyfikację LDL. Dlatego też osoby ze zwiększonymi poziomami homocysteiny są bardziej zagrożone miażdżycą, a aminokwas ten został uznany za niezależny czynnik ryzyka tej choroby.

Większość opublikowanych doniesień jest zgodna, że na występowanie podwyższonego poziomu homocystiny w populacji istotny wpływ ma niedobór witamin B6, B12 oraz kwasu foliowego, a opinie te zostały potwierdzone przez duże wieloośrodkowe

badania (19-22). Stosowanie używek oraz spożywanie coraz bardziej przetworzonych produktów powoduje znaczny spadek tych witamin w diecie.

Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego dotyczące profilaktyki ChNS przewidują podawanie kwasu foliowego w ilości 400 ųg łącznie z witaminą B6 - 2 mg i B12 - 6 ųg dziennie u pacjentów ze stężeniem homocysteiny w osoczu powyżej 10 ųmol/l i wysokim ryzykiem ChNS (23).

Selen

Selen jest pierwiastkiem ...