Intelekt.pdf

INTELEKT (gr.  [noús],  [diánoia]; łac. intellectus, od: intelligere

(intellegere) – poznawać, pojmować; intus legere – czytać wewnątrz, w głębi

duszy) – władza poznawcza właściwa bytom osobowym; umysłowa władza

poznawcza duszy, która w treściach zmysłowych odczytuje ogólne, konieczne

struktury (istoty) bytów, co przejawia się w poznaniu pierwszych zasad bytów i

w refleksji nad własnymi aktami.

D ZIEJE ZAGADNIENIA INTELEKTU . Starożytność. Świadomość różnicy

między porządkiem zmysłowym, zależnym od organów cielesnych, a znacznie

od niego doskonalszym porządkiem psychiczno-duchowym pojawiła się w

myśli gr. stosunkowo wcześnie. W początkowym okresie filozofii, gdy

dominowała refleksja kosmologiczna, problem i. zwiastowała dyskusja nad

naturą rzeczywistości. Heraklit głosił, iż rzeczywistość jest zmienna, zaś jej

zasadą jest ogień. Tej pierwszej zasadzie przypisał określoną racjonalność,

polegającą na tym, iż kierowana jest ona przez Logos (  ) – rozumne prawo

przenikające całą rzeczywistość, również duszę człowieka, której przypisywał

charakter odmienny od ciała. Wyraźniej kwestia i. i rozumności zarysowała się

u eleatów, zwł. u Parmenidesa, który jako pierwszy odkrył prawa myślenia –

niesprzeczności i tożsamości – oraz dokonał ich konfrontacji z rzeczywistością.

Dostrzegając niezgodność zabsolutyzowanych przez siebie praw myślenia i

empirycznie dostrzeganej rzeczywistości przeciwstawił te porządki: poznanie

intelektualne uznał za drogę prawdy, na której poznać można rzeczywistość

taką, jaka ona jest, zaś poznanie zmysłowe – za drogę głupców.

Termin „  ” [noús] pojawił się po raz pierwszy u Anaksagorasa na

oznaczenie działającej w kosmosie siły sprawczej, która jest nieograniczona,

niezależna i niezmieszana z żadną rzeczą. Ta inteligentna siła, powodująca

ruch we wszechświecie i porządkująca go, ma naturę doskonałej materii.

Istotnym etapem w krystalizowaniu się koncepcji i. i intelektualnego

poznania była filozofia Sokratesa. W sporze z sofistami, głoszącymi

sensualizm oraz relatywizm epistemologiczny i etyczny, odwoływał się

Sokrates do wiedzy ogólnej, koniecznej i stałej, zawartej w pojęciach

odnoszących się do moralności. Platon, nawiązując do Sokratesa, stwierdził, iż

sensy wszystkich wyrażeń ogólnych mają cechy takie same, jak pojęcia

moralne, tzn. ogólność, konieczność i stałość. Zaistniał więc problem ich

relacji do konkretnych, zmiennych i niekoniecznych bytów ujmowanych

Intelekt PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

zmysłami. Różnym typom poznania przypisał Platon proporcjonalne do ich

charakteru stopnie rzeczywistości. I., a więc dusza sama w sobie, poznawać

miała bezpośrednio doskonałe idee przed znalezieniem się w ciele. Tego

rodzaju akt intuicyjnego oglądu nazywał Platon intelekcją (  [nóesis]).

Nawet w stanie złączenia z ciałem może dusza zwracać się ku sobie i w ten

sposób, przy okazji percepcji zmysłowej dokonywać czysto umysłowego

procesu przypominania (anamnezy) idei należących do rzeczywistej

rzeczywistości (    [to ontos on]). Formą pośredniego poznania

umysłowego jest wiedza o rzeczywistości matematyczno-geometrycznej ( 

 [diánoia]). Z kolei poznanie zmysłowe – doksalne (  [doksa]) – odnosi się

do duszy poznającej za pośrednictwem zmysłów świat materialny, jako cień

prawdziwej rzeczywistości. Percepcja tego rodzaju z natury swojej jest

niedoskonała. Dla późniejszej refleksji nad zagadnieniem i. ważne wydaje się

wyodrębnienie przez Platona duszy rozumnej lub tej jej części, która

obdarzona jest rozumnością. W przeciwieństwie do innych dusz znajdujących

się w człowieku, dusza rozumna jest nieśmiertelna.

Rewolucji w podejściu do problematyki i. dokonał Arystoteles, traktując

i. nie jak duszę, lecz jako jej władzę, możność (  [dýnamis]), a więc

zdolność do dokonywania działań poznawczych. Arystoteles odrzucił istnienie

świata idei odrębnego od świata realnego. Przyjął natomiast dla wyjaśnienia

faktów podawanych przez Platona, iż istnieją różne typy poznania oraz

jakościowa różnica między poznaniem intelektualnym a poznaniem

zmysłowym. Zaistniała więc potrzeba zbudowania bardziej złożonej teorii

dotyczącej sposobu ludzkiego poznawania; nazwał ją abstrakcją. Podstawą

wszelkiego poznania są zmysły, które – dostarczając właściwych ich naturze

danych poznawczych – niosą ze sobą znacznie bogatszą treść (ogólną,

niezmienną, konieczną) niż ta, która może być przez nie ujęta. Właściwą

percepcję i. możnościowego (   [noús pathetikós]), który jest

bierną władzą duszy ludzkiej, zdolną do poznania wszystkiego, poprzedza

działanie jakiegoś istotnie z nią związanego czynnika czynnego, który

aktualizuje, „prześwietla” treść wrażeń zmysłowych, wydobywając ogólne

sensy, podobnie jak światło czyni widzialnymi kolory. Siłę tę nazwał

Arystoteles ( De an. , 430 a) i. czynnym (   [noús poietikós]), który

jest oddzielony (  [choristós]), odporny na wpływy zewnętrzne ( 

Intelekt PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

[apathés]) i niezmieszany (  [amigés]). Rozum czynny, w odróżnieniu od

biernego, może istnieć w stanie odłączonym od ciała i jako taki jest

nieśmiertelny i wieczny (  [aídios]). Stwierdzenie to miało poważne

konsekwencje w Arystotelesowej antropologii. Człowiek zdaniem Stagiryty

jest jednością psychofizyczną, gdzie dusza jest aktem pierwszym ciała

fizycznego, a zarazem formą tego ciała. Jako forma substancjalna

współkonstytuująca byt ludzki ulega zniszczeniu w momencie rozkładu

materii. W tej sytuacji powstaje trudność w określeniu relacji nieśmiertelnego

i. czynnego do śmiertelnej duszy. Arystotelesowa teoria dwóch i., wyjaśniająca

strukturę i sposób ludzkiego poznania, nie mieściła się w horyzoncie jego

metafizyki i antropologii, stąd u komentatorów zarysowały się różnice w

sposobie traktowania i. czynnego. Następca Arystotelesa w Likejonie, Teofrast,

uznawał teorię dwóch i., ale nie potrafił jej dostatecznie wyjaśnić. Podobnie,

kilka wieków później, Temistiusz potraktował obydwa i. jako władze

jednostkowej duszy ludzkiej. Na przeciwnym biegunie stanął Aleksander z

Afrodyzji, który odwołując się do stwierdzeń Arystotelesa o oddzieloności i

wieczności i. czynnego nie zgodził się, iż jest on zapodmiotowany w duszy.

Rozum bierny, pełniący funkcję formy ciała, uznał za materialny ( 

[hylikós]) i zarazem śmiertelny. Natomiast i. czynny utożsamił z

Arystotelesową Pierwszą Przyczyną – Bogiem, stwierdzając, że pochodzi on z

zewnątrz jednostkowego podmiotu (   [noús thýrathen] – intelekt

będący na zewnątrz lub pochodzący z zewnątrz). W emanacyjnym systemie

Plotyna – kontynuatora tradycji platońskiej – i. jest pierwszą hipostazą

absolutnej Jedni, „materią inteligibilną”, „pierwszym ruchem”, który uzyskuje

swoją treść zwracając się do Jedni. Gdy kontempluje Jednię, staje się z jednej

strony i., z drugiej zaś bytem, odpowiadającym platońskiemu światu idei.

Średniowiecze. Myśl podobna jak u Aleksandra z Afrodyzji i

Plotyna pojawiła się u filozofów arab. w okresie średniowiecza. Problematykę

i. podejmowali m.in.: Al-Kindi, Al-Farabi oraz Awicenna i Awerroes. Awicenna

utożsamił i. z jedną z kolejnych emanacji Boga. Jako Dziesiąta Inteligencja jest

on zarazem „dawcą form” (dator formarum) dla materii pierwszej, która jest

czystą potencjalnością, jak również pełni funkcję i. czynnego. I. ten jest

nieśmiertelny i ponadjednostkowy. W akcie poznania umysłowego oświeca on

i. bierny, obdarzając go ogólnymi ujęciami istot rzeczy. Połączenie to ma

Intelekt PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

jednak charakter czasowy i dopiero w momencie śmierci staje się trwałe. I.

bierny jest u niego władzą duszy, która z kolei pochodzi od i. czynnego. Wg

Awerroesa i. czynny jako wieczny i nieprzemijający jest wspólny wszystkim

ludziom. Także i. bierny, z racji swojej potencjalności wobec umysłowych

form poznawczych zw. materialnym, jest wspólny dla całej ludzkości. W akcie

umysłowego poznania człowieka oba i. współdziałają. Wtedy nazywa się je i.

nabytym. Odrzucenie jednostkowego i. możnościowego spowodowało

konieczność odrzucenia nieśmiertelności jednostkowej. Istnieje tylko

nieśmiertelność ponadjednostkowa – przez współuczestnictwo w i. czynnym

jako powszechnej i wspólnej inteligencji gatunku ludzkiego.

W myśli chrześcijańskiego średniowiecza, do XII w. zdominowanej

przez augustynizm, podstawowym problemem była relacja wiary do rozumu,

który zasadniczo miał stanowić pomoc w wyjaśnianiu prawd objawionych.

Formuła Anzelma z Canterbury „fides quaerens intellectum” aż do czasu

Tomasza z Akwinu była uznawana za obowiązującą. W nurcie mistycznym

(św. Bernard z Clairvaux) akcentowano głównie rolę intuicji i kontemplacji,

które są owocem nadprzyrodzonej łaski, a nie wynikiem abstrakcyjnego

poznania rozumu. Piotr Abelard natomiast podkreślał rolę rozumu, który

zdolny jest przeniknąć tajemnice wiary. Z zagadnieniem intelektualnego

poznania związany był spór o uniwersalia, a więc odziedziczony po

starożytności problem przedmiotu pojęć ogólnych. Pod wpływem filozofii

arab. arystotelesowska koncepcja dwóch i. ze względu na swoje

antropologiczne konsekwencje stała się przedmiotem ożywionej dyskusji.

Podejmowano próbę łączenia tej teorii z rozwiązaniami proponowanymi przez

św. Augustyna. Takie propozycje wysunęli D. Gundisalvi, R. Bacon, R.

Grosseteste, Aleksander z Hales, Jan z La Rochelle. Zasadniczo próbowano

utożsamić i. czynny z Bogiem lub z jakąś formą iluminacji. Barierą w

przyjęciu teorii dwóch i., nawet gdy posługiwano się terminologią

Arystotelesa, było nieodróżnianie duszy od jej władz. Z kolei reprezentujący

nurt awerroistyczny Siger z Brabantu uznał i. możnościowy za najniższą

spośród substancji oddzielonych, wspólną dla całej ludzkości, zaś i. czynny

utożsamił z Bogiem. Materialistyczna interpretacja systemu Arystotelesa

doprowadziła Dawida z Dinant do utożsamienia całej rzeczywistości, w tym

również Boga i rozumu ludzkiego, z materią.

Kontrowersje wywołane przez filozofów arab. oraz przedstawicieli

arystotelizmu heterodoksyjnego z jednej strony oraz rozwiązania przyjęte w

tradycji augustyńskiej ze strony drugiej, zdominowały dyskusję na temat i. w

szkole dominikańskiej. Uwidoczniła się potrzeba innego odczytania struktury i.

oraz procesu poznania umysłowego. Najpełniejsze ujęcie zagadnienia wraz z

pogłębieniem jego treści przedstawili Albert Wielki i Tomasz z Akwinu.

Utrzymywali oni, wbrew filozofom arab., że zarówno rozum bierny, jak i

czynny są władzami duszy. Zbudowany na podstawach arystotelesowskich

system św. Tomasza pozwolił na uniknięcie trudności, które wystąpiły u

Stagiryty. Wychodząc od terminologii i podobnych metod dowodzenia

Akwinata zreinterpretował cały sytem Arystotelesa. Człowiek jest jednością

psychofizyczną, gdzie dusza jest formą – pierwszym aktem udzielającym

istnienia całemu bytowi złożonemu z formy i materii. Obdarzona własnym

aktem istnienia dusza, przez działania intelektualne i wolitywne ujawnia swoją

transcendencję nad przyrodą, a więc także nieśmiertelność. I. czynny oraz i.

bierny to władze duszy bezpośrednio dokonujące aktu umysłowego poznania.

Podobnie jak Stagiryta, Akwinata podkreśla, że wszelkie poznanie ma swój

początek w zmysłach, ale do nich się nie ogranicza, gdyż człowiek poznaje

rzeczywistość również w sposób umysłowy. I. bierny ma charakter receptywny,

zadaniem i. czynnego jest natomiast wydobycie z materiału wrażeniowego tych

obecnych w nim treści, które zaktualizują do poznania i. możnościowy. Treści

owe nazywa Tomasz umysłowymi formami poznawczymi (species

intelligibiles). Obydwa i., jako formy przypadłościowe w swoim istnieniu i

działaniu, są przyporządkowane formie substancjalnej – duszy ludzkiej i, jak

ona, są niematerialne i niezniszczalne. Tak właśnie interpretował Akwinata

własności i. podane przez Arystotelesa. Sam i. spełnia 3 podstawowe funkcje:

tworzy pojęcia, tworzy sądy oraz przeprowadza rozumowania. Z racji

spełnianych przez i. wielorakich funkcji przysługują mu różne nazwy.

Nowożytność. W filozofii nowożytnej i współczesnej nastąpiło

radykalne zerwanie z metafizycznym podejściem do rzeczywistości, a w

konsekwencji odstąpienie od refleksji nad strukturą i. jako podmiotu działań

umysłowych człowieka. Uwaga filozofów skupiła się na sposobie poznania.

Już u Kartezjusza w centrum poznania znalazł się nie byt, lecz poznający

podmiot. Zdeterminowało to podejście do kwestii i. Choć Kartezjusz posługuje

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: