Habitus.pdf

HABITUS (rzeczownik łac. utworzony od czasownika habere; gr.  [éche

in] – mieć, posiadać) – mienie, posiadanie jakiegoś stanu, uwarunkowania,

sposobu bycia, istnienia, nawyku, przyzwyczajenia, zdolności, sprawności, po

stawy, zachowania, trwałej właściwości, w odróżnieniu od przejściowo po

siadanej własności, zw. dyspozycją (łac. dispositio, gr.  [diáthesis]).

Termin „habitus” pojawił się w literaturze antycznej na określenie stanu

ciała, jego kondycji (zdrowia lub choroby, wyglądu) u Ezopa ( Fabulae , 194, 1,

2), u Hipokratesa (np. Epistulae , 23, 8) i Ksenofonta (np. Memorabilia , 3, 12,

3, 4), a także stanu wewnętrznego związanego z kondycja moralną u Ezopa

( Fabulae , 278, 1, 13), na oznaczenie nabytej sprawności retorycznej czy geo

metrycznej u Isokratesa ( Panathenaicus , 29, 9) czy Hipokratesa Matematyka

( Testimonia , 2, 7), stanu bytu czy sposobu istnienia u Heraklita ( Fragmenta ,

91, 3), Anaksagorasa ( Testimonia , 59, 6), Ocellusa ( De universi natura , 4, 13,

10), Empedoklesa ( Fragmenta , 106, 4). Jako termin techniczny został użyty

dopiero przez Platona, a następnie przez Arystotelesa.

P LATOŃSKIE ROZUMIENIA HABITUS . W tekstach Platona można wyróżnić kilka

odcieni znaczeniowych lub kontekstów, w których pojawia się termin „habitus”

(gr.  [heksis]); do tych funkcjonujących wcześniej, Platon dodał swoje spe

cyficzne, pogłębione rozumienie.

1) Oznaczenie stanu zdrowia, stanów psychicznych i sprawności intelek

tualnych; stany te cechują się pewną trwałością, nie podlegając szybkim prze

mianom, aczkolwiek są podatne na wpływy.

Dusza i ciało mogą mieć swe dobre stany ( Gor. , 464 A 1), dlatego należy

unikać tego, co może je szkodliwie zmienić ( Phaedr. , 241 C 3), a gimnastyka

dotyczy stanów dobrych i złych ( Gor. , 450 A 5:  [eueksía] – 

[kacheksía]). Picie alkoholu niweluje właściwy stan duszy u młodzieńców,

sprawiając, że człowiek przestaje nad sobą panować ( Leg. , 645 E 5), jako że

sama z siebie młodzież znajduje się w niezrównoważonej kondycji (tamże, 666

A 7).

Nawet po rozdzieleniu duszy i ciała po śmierci, posiadają one swoje h.,

które miały za życia, swą naturę, doznania i troski ( Gor. , 524 B 2 n.). Od

powiedni tryb życia wpływa na stan ciała. Zdolność do wykonywania pewnych

czynności intelektualnych opiera się na posiadaniu odpowiednich h. Myślenie

Bacon

PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

dianoetyczne to h. geometrów i im podobnych, który to h. jest czymś pomiędzy

(   [hos metaksý]) doksą i rozumem ( Resp. , 511 D 2).

Sztuka to h. rozumu ( Cra. , 414 B 6: ‘  ’ [...]  „   ” 

[techne [...] ge heksin noú semáinei]). Niewiedza jest złem i stanem głupoty

( Phil. , 48 C 2), wiedza zaś jest h., ale Platon zwracał uwagę, że lepiej jest w

tym przypadku mówić o „nabytku, pozysku” ( Theaet. , 197 B 1:   

  [kai éipomen epistemes ktesin]). Posiadanie (w wyniku nabycia) i

mienie nie są tym samym (np. jak można posiadać płaszcz, ale aktualnie nie

mieć go na sobie – tamże, 197 B 8 n.).

2) Znaczenie kosmoontyczne – świat i rzeczy istniejące mają swoje h.

Twórca świata, składając świat z poszczególnych elementów, utworzył

wszystko piękne, a co zdarza się złego, to pochodzi z poprzedniego stanu mate

rialnego i chaosu, braku posiadanego uporządkowania, które dokonało się po

wejściu elementu materialnego w skład tego świata ( Pol. , 273 B 6 n.). W dialo

gu Parmenides h. oznacza najogólniejszy termin w rozważaniach ontologicz

nych, oznaczający różne stany bytowe czy sposoby bytowania (np. Parm. , 162

B 9, 163 A 7).

3) Moralne konteksty występowania terminu h. – postępowanie i życie

człowieka w odniesieniu do dobra i zła związane jest z nabyciem, posiadaniem

czy byciem w odpowiednich stanach duszy. Jednym z głównych zagadnień

praktycznych jest pytanie o szczęście, a mianowicie jaki stan duszy i jaka dys

pozycja może w tym dopomóc ( Phil. , 11 D 4). Odpowiedzią jest wskazanie na

stan najbardziej podobny do boskiego, polegający na braku pogoni za przyjem

nościami i ucieczki przed przykrościami ( Leg. , 792 C 8). Podstawowe z dóbr

boskich to roztropność, drugim jest (wraz z rozumem) powściągliwy stan

duszy, a z tych, wraz z domieszką męstwa, jest trzecie dobro – sprawiedliwość

(tamże, 631 C 5). H. pojawia się więc przy określeniu cnót, a ogólnie ro

zumiana cnota (  [areté]) to łatwość poruszania się, przechodzenia, swo

bodny i wieczny (trwały) strumień dobrej duszy –  [aeiréite], gdyż taki

h. jest wiecznie najgodniejszy wyboru, dlatego nazywa się ją „  ” ( Cra. , 415

C 10). Podstawową tezę swej etyki, że nikt nie jest zły dobrowolnie ( Tim ., 86 D

7:      [kakós men gar hekón oudéis]), Platon uzupełniał,

Bacon

PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

że często dzieje się to z tylko z powodu jakiegoś złego stanu ciała i niewłaści

wej edukacji czy wychowania (tamże, 86 E 1).

W tekstach Platona koncepcja sprawiedliwości wyjaśnia niejako przy

okazji naturę h. Podstawą tych koncepcji jest rozumienie człowieka jako po

siadającego 3 centra funkcjonowania, które nazywał „postaciami” lub

„częściami” duszy. W Państwie przedstawił słynną analogię funkcjonowania 

 [polis] (miasta-państwa) i duszy ludzkiej: tak jak w  sprawiedliwość

polega na harmonii i współdziałaniu trzech klas ludzi odpowiadającym trzem

„częściom” duszy (rządzący – rozumnej, strażnicy – bojowej, rzemieślnicy i

rolnicy – pożądliwej), tak analogiczny stan musi występować we wnętrzu czło

wieka. Kiedy każdy zachowuje swój stan i czyni to, co do niego należy, można

mówić o właściwym funkcjonowaniu całości – wówczas ma miejsce spra

wiedliwość ( Resp. , 433 E 12 n.).

Możliwe zatem wydaje się do osiągnięcia pewne uporządkowanie, har

monia, a nawet jedność wewnętrzna podmiotu. Cnota polegałaby na zdrowiu

duszy, jej pięknie i dobrym stanie (tamże, 444 D 13). Gdyby w duszy znajdo

wały się jeszcze jakieś inne jej „składniki” pomiędzy tymi określonymi, to

człowiek sprawiedliwy połączy je w całość (tamże, 443 D 7), zachowując swój

zrównoważony h. (tamże, 443 E 5), i będzie unikać wszystkiego, co mogłoby

zniszczyć taką jego konstytucję wewnętrzną (tamże, 592 A 3).

H. polega więc na odpowiednim porządku i właściwej relacji sił, działań,

składników i czynników występujących w życiu psychofizycznym i duchowym

człowieka, a także nabyciu niektórych z nich i trwałym utrzymywaniu tego po

rządku, unikaniu czynników niszczących oraz odbudowywaniu stanów pozy

tywnych, gdyby ta harmonia wewnętrzna uległa zachwianiu czy rozbiciu.

Od posiadania h. zależy nie tylko życie moralne człowieka, ale całe jego

życie, bowiem każda ludzka czynność dobrze wykonywana zakłada posiadanie

odpowiedniego h., czy w ogóle utrzymywania siebie w dobrym stanie psycho

fizycznym. Dlatego sprawą kluczową jest pytanie o sposoby nabywania i utrzy

mania odnośnych h. Istnieją pewne naturalne determinacje, mogące uniemożli

wić powstanie h.: może się zdarzyć, że h. powstanie zły z natury, co Platon

ilustrował stanem duszy u większości w stosunku do nauki i obyczajów.

Bacon

PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

Skoro zatem dobry h. polega na harmonii i proporcji elementów oraz

składników czy sił w duszy, a stany duszy u większości są pozbawione tej har

monii, to konieczna dla ludzi staje się pomoc Muz w ich porządkowaniu, toteż

Muzy dały w darze rytm i harmonię ( Tim. , 47 D 7). W ogóle ruch ma własności

powodowania i podtrzymywania dobrego stanu ciała – zdrowia, dlatego ruchu

nie może brakować ( Leg. , 789 A n.); odpowiednie ruchy z zewnątrz potrafią

przezwyciężyć strach i lęk, które są skutkiem złych h. w duszy (tamże, 790 E

8). Szczególna rola w utrzymaniu zdrowia przypada gimnastyce, ponieważ spo

kój i lenistwo rozkłada h. ciała. Ruchem dla duszy jest uczenie się i różnego

rodzaju ćwiczenia duchowe (  [melete]); dzięki nim nabywa się nauk i

utrzymuje już zdobytą wiedzę, a z powodu ich braku traci się ją i popada w

głupotę. Ponieważ są to swego rodzaju ruchy, w ten sposób dobro dla ciała i

duszy okazuje się rodzajem ruchu, aktywności ( Theaet. , 153 B 5); np. męstwo

polega na śmiałym podejmowaniu od młodości różnych przedsięwzięć, by

zwyciężyć napadające nas strachy i lęki ( Leg. , 791 B 10).

Leczenie i wychowanie (  [paidéia]) to przejście od jednego h. do

innego, lepszego; lekarz sprawia to za pomocą leków, a sofista za pomocą słów

( Theaet. , 167 A 4). Natomiast wymierzenie odpowiedniej kary powoduje swego

rodzaju „przycinanie” pierwiastka zwierzęcego u przestępcy, co w efekcie daje

wyzwolenie łagodniejszego i powoduje zmianę na lepsze w naturze duszy i po

prawia jej stan przez pozyskanie umiarkowania i sprawiedliwości wespół z roz

sądkiem ( Resp. , 591 B 3).

Platon podkreślał wpływ różnych okoliczności zewnętrznych na kszta

łtowanie się h. u ludzi: np. niewłaściwy stan w duszy wytwarzają mury u

mieszkańców miasta – schowani za nimi nie czuwają i nie dają ocalenia swemu

miastu; ufając w potęgę fortyfikacji popadają w bezczynność obronną, podczas

gdy prawdziwa beztroska rodzi się z trudów ( Leg. , 778 E 7), trudniejsze

bowiem wydaje się pokonanie ducha bojowego mieszkańców niż zniszczenie li

tylko środków obronnych.

A RYSTOTELESA ROZUMIENIA HABITUS . Arystoteles często używał terminu „ha

bitus”; w jego pismach pojawia się on we wszystkich tych kontekstach, których

używał Platon, jednak Arystoteles usystematyzował wiedzę swego mistrza,

umieszczając h. wśród dziewięciu kategorii związanych z przypadłościami sub

Bacon

stancji. H. ma związek z relacją, gdyż jest posiadaniem czegoś ( Cat. , 6 b 5:  

     [he gar heksis tinós heksis légetai]), jest także rodzajem

jakości (tzn. czegoś, dzięki czemu daną rzecz określa się jako właśnie jakąś),

przy czym postawił h. obok  [diáthesis] – dyspozycji, która jest chwiej

na, zmienna i łatwo przechodząca w swoje przeciwieństwo, zaś h. jest stabilny,

długotrwały i trudno podlega zmianom. Dyspozycjami są np. ciepło, zimno,

zdrowie, choroba, zaś h. jest wiedza czy cnota. Stany są też dyspozycjami, ale

nie odwrotnie, chyba że dyspozycja zostanie w jakiś sposób utrwalona (tamże,

8 b 25 n.). Dyspozycja to swoisty układ (porządek –  [taksis]) przedmiotu

złożonego z części, wg miejsca, możności czy formy ( Met. , 1022 b 1).

H. w jednym znaczeniu jest aktem (czynnością, działaniem) posiadające

go i czegoś posiadanego (podobnie jak między twórcą i dziełem jest wytwarza

nie), w drugim znaczeniu h. jest dyspozycją, dzięki której coś ma się dobrze

lub źle samo w sobie lub w relacji do czegoś innego, jak np. zdrowie (tzn. wła

ściwe uporządkowanie w strukturze i funkcjach podmiotu); w trzecim

znaczeniu h. oznacza część takiej dyspozycji, np. dobroć (  ) jakichś części

czegoś jest h. całości (tamże, 1022 b 4 n.).

Filozof zestawił też h. (w znaczeniu: „posiadanie”) z brakiem – 

[stéresis] ( Cat. , 11 b 18), wskazując, że razem tworzą jedną z czterech par

opozycji, obok relacji, przeciwieństwa oraz twierdzenia i przeczenia. Posiada

nie i brak odnoszą się do tej samej rzeczy, jak np. ślepota i wzrok do oczu.

Istotny jest fakt posiadania czegoś z natury; o braku mówi się w przypadku

czegoś, co z natury powinno być posiadane.

F un k cje h . Arystoteles wyraźnie wskazał na związek różnych funkcji

i działań spełnianych przez podmiot, z odpowiadającymi im dyspozycjami.

Lepsze h. odpowiadają lepszym działaniom. Najlepsza z możliwych dyspozy

cja, h. lub możność jest cnotą (  – czymś najlepszym) danego podmiotu,

który je posiada (tamże, 1218 b 37:   ,       

    [perí aretés, hoti estín he beltiste diáthesis e heksis e

dýnamis hekaston]). Tak samo jest z duszą, która również spełnia swe charakte

rystyczne funkcje, stanowiące o życiu. Istotne zatem jest posiadanie najlep

szych dyspozycji, bo umożliwi to spełnianie w sposób najlepszy tych czynno

ści, a na spełnianiu najlepszych z nich (tj. czysto ludzkich) polega szczęście

Bacon

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: