Fronesis.pdf

(108 KB) Pobierz
Powszechna Encyklopedia Filozofii (wersja dla WWW)
PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu
• Platonarozumieniefronesis
– F.jakofilozofiaczysta
– Praktycznerozumienief.
• Arystotelesowerozumieniefronesis
– F.jakopoznanieteoretyczne
– Fronesisjakopoznaniepraktyczne
FRONESIS (fr “ nhsic[phrónesis],łac.prudentia)—terminoznaczaj¡cycnot¦
roztropno±ci,zdolno±¢praktycznegopoznanialubrozumowania,umiej¦tno±¢
wgl¡duwnatur¦rzeczy,rozumienie,m¡dro±¢(zarównopraktyczn¡,jakiteo-
retyczn¡),wiedz¦,cało±¢czystej(teoretycznej)filozofii.
Termin„fronesis”porazpierwszypojawiłsi¦wVIIw.przedChr.wza-
chowanychfrg.PittakosaiBiasazPriene(zaliczanychdosiedmium¦drców).
Pittakosw Apophthegmata (5,8)zach¦całdodbało±ciopobo»no±¢,wychowanie,
umiarkowanie,roztropno±¢,prawd¦,wiar¦,trosk¦,do±wiadczenie,zr¦czno±¢,
towarzysko±¢,staranno±¢,ekonomi¦isztuk¦.WVIw.przedChr.pojawiłsi¦
wbajkachEzopa(dwukrotniewmorałachbajek,tak»ejakojednazcnót)iufi-
lozofów:Ksenofanesawkontek±ciepoznaniaprzysługuj¡cegoBogu( Testimonia ,
1,17)orazHeraklita—jakowłasnerozumienie±wiata,przeciwstawionepo-
wszechnemulogosowi,zaktórymnale»ypod¡»a¢,cho¢wgruncierzeczyto
ówlogos,b¦d¡cpowszechny,wydajesi¦tylkoludziomichwłasnymrozumie-
niem(czylif.)( Fragmenta ,2,1,w:SextusEmpiryk, Adversusmathematicos ,VII
133).Pocz¡wszyodVw.przedChr.słowo„fronesis”natrwalezakorzeniłosi¦
w±wiadomo±ciij¦zykuantycznychGreków;pojawiłosi¦m.in.uHipokrate-
sa,Ksenofonta,Sofoklesa,Isokratesa,EurypidesaiTukidydesa,za±uPlatona
iArystotelesajestjednymzkluczowych,oczym±wiadczycz¦stotliwo±¢jego
wyst¦powaniawpismach(ponad200razy).
Wg±wiadectwArystotelesa( E.eud. ,1246b32n.)Sokratesuwa»ałf.za
najsilniejszyczynnikwewn¦trznego»yciaczłowieka;f.jestwiedz¡( ‰ pist ’ mh
[episteme]),tote»uto»samiłzni¡wszystkiecnoty(tam»e,1216b6n.).
Komentuj¡cstanowiskoSokratesaStagirytazgadzałsi¦znimcodomocy
f.,jednakodmawiałjejstatusuwiedzynaukowej( ‰ pist ’ mh),twierdz¡c,»e
wprawdziejestjedn¡zcnót( ˆ ret ’ [areté]),jednakjestinnymrodzajempoznania
(gn — sic[gnosis]).Cnotynieuto»samiaj¡si¦zf.,jednakbezniejnieistniej¡ijako
takajestonawarunkiemdobrociinnychtrwałychdyspozycji( ™ xeic[hékseis]),
naktórychposiadaniuopieraj¡si¦cnotyetyczne(moralne).
Platonarozumieniefronesis. F.jakofilozofiaczysta.Stanowisko
SokratesawielokrotniepodejmowałwswychdialogachPlaton,jednaktermin
„fronesis”,poprzezwyst¦powaniewwielorakichkontekstach,nabrałuniego
ró»nychkonotacjiiodcieniznaczeniowych.F.pojawiasi¦jakojednazrzeczy
wartychzdobycia,przeciwstawiona(ł¡czniezinnymi,jaksława,cze±¢,prawda
itroskaodusz¦)staraniomonabyciejaknajwi¦kszejilo±cipieni¦dzy( Apol.
Socr. ,29D8)iwogóleciałuijegosprawomutrudniaj¡cymjejosi¡gni¦cie,
jakte»prawdy.Jestonacelemcałego»yciafilozofa,jegomiło±ci¡itym,czego
onpragnie,osi¡galnajednakwpełnidopieropo±mierci,pooderwaniusi¦
odciałaijegospraw,dzi¦kiogl¡daniurzeczysamychwsobie(idei)„sam¡
fronesis
1
PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu
dusz¡”.Wtymsensief.jestpewnegorodzajuoczyszczeniem.Prawdziwy
filozof,jakomiło±nikm¡dro±ci,pragniejejprzezcałe»ycie,zatemf.uto»samia
si¦znajwy»sz¡m¡dro±ci¡ludzk¡lubm¡dro±ci¡„czyst¡”( Phaed. ,65A—
68B),którawespółzrozumem(no§c[noús])dotyczytego,corzeczywi±cie
istnieje,czegoogl¡daniedajeniezwykł¡,prawdziwieludzk¡przyjemno±ci¡
( Resp. ,582C7n.).Platonporównywałf.dowarto±ciowejwaluty,naktór¡
godzisi¦wymieni¢wszystko.Onadopieropozwolinaby¢prawdziwedobro,
abezniejwszystkob¦dzieułud¡niegodn¡człowiekawolnego.Zgodniezteori¡
anamnezyipreegzystencji,duszaposiadałaf.ju»przedprzyj¦ciemludzkiej
postaci.Mimo»ef.wpełnib¦dzieosi¡galnapo±mierci,tj.ostatecznym
wyzwoleniusi¦zwi¦zówciała—toju»terazmo»liwedoosi¡gni¦cias¡
podobnestany,je±liduszaskupisi¦samawsobiei,nieposługuj¡csi¦ciałem,
przezsam¡siebieogl¡dato,coczysteiwieczne,boostatecznietemujest
pokrewna(współrodna— Phaed. ,69A—79D).Wtedystajesi¦pokrewna
bogom,którzywpełniprowadz¡takie»ycie,azłoobecnewtym±wiecie
zkonieczno±cidonichniemaprzyst¦pu.Dlategonieodzownastajesi¦ucieczka
donich,doich±wiata,itakaucieczkajestupodobnieniemsi¦doboga( ƒ mo • wsic
je í [homóiosistheó]),apolegatonastawaniusi¦sprawiedliwymipobo»nym
zudziałemf.( Theaet. ,176B1).Jakotakaf.jestcnot¡( ˆ ret ’ , Leg. ,963C8)iwraz
zinnymicnotamipowstajewduszy,b¦d¡ctamczym±najbardziejboskim( Alcib.
I ,133C5),alePlaton±wiadomieodró»niałj¡odnich( Conv. ,184D7,209A2
n.).
Jestwi¦cf.niewidzialnadlazmysłówijestprzeciwie«stwemniewiedzy,
za±czym±po±rednimmi¦dzynimijestsłusznemniemanie( ‹ rj“d “ xa[orthé
doksa] Conv. ,202A8).Czasamiu»ywanabyłazamienniezwiedz¡(por.np.
Men. ,97C,99A,atak»edialog Fileb )iwrazzdo±wiadczeniem( ‰ mpeir • a
[empeiría])imy±l¡,rozumowaniem(l “ goc[logos]),stanowikryteriumdobrego
rozs¡dzaniawkwestiachpraktycznych—otymcogorszeczylepsze,pi¦kne
czyszpetnemoralnie( Resp. ,582A4n.).Czasemoznaczałate»cało±¢ludzkiej
wiedzyiumiej¦tno±ci( Tim. ,24B7n.)lubcało±¢sprawno±cirozumnych
wporównaniudocielesnychwkontek±cieogólnegorozwojuczłowieka( Resp. ,
461A1).Dostrzeganiejakich±nowychró»nicwprocesiepoznawanianatury
dzi¦kiposiadaniuindywidualnychzdolno±cipowodujeprzyrostf.( Pol. ,272C
2).Przypomnieniejestnapływemutraconejf.( Leg. ,732B8),za±sennaturalnie
ograniczajejmoc( Tim. ,71B71E),powoduj¡cuaktywnieniesi¦innychdusz
(czycz¦±ciduszy).
F.przysługujete»wszech±wiatowi,poniewa»jesto»ywionyizostałwypo-
sa»onywni¡przezsamegoBoga,którynimkierujeiporusza( Pol. ,269C4;
Phil. ,28D5).
Praktycznerozumienief.Wopozycjidopoznaniatego,cowieczne,
niezmienne,czysteiniecielesnepojawiasi¦wtekstachPlatonapoj¦cief.jako
poznaniatego,codotyczyruchu.Tobardziejpraktycznerozumienief.ujawnia
si¦wstwierdzeniu,»ejestonaczym±wytwarzaj¡cym„te[rzeczy]pi¦kne”,które
kochamyidlategosamajestczym±pi¦knym( Cra. ,411D4,416D8).Najbardziej
praktycznafunkcjaf.objawiasi¦wtym,i»jestonapodstaw¡rz¡dzeniadlakróla
(władcy)czy(wrazzm¦stwem)s¦dziego;takasytuacjajestlepszani»rz¡dy
prawa,jako»eprawoniejestwstanieobj¡¢inakaza¢wszystkimrównocze±nie
fronesis
2
PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu
tego,codlaka»degojestnajsprawiedliwszeinajlepsze,poniewa»ludzies¡
niepodobniiró»nes¡ichczyny,asprawyludzkiesi¦zmieniaj¡.Dlategonie
mo»naustanawia¢czegokolwiekwewszystkichprzypadkachraznazawsze,
poniewa»zabiłobytomo»liwo±¢rozwojujednostekispołecze«stw.Zadaniem
prawodawcyjestzatemwszczepia¢f.wpa«stwaiusuwa¢znichgłupot¦( Leg. ,
659A1,688E5n.; Pol. ,294A7n.).
F.uPlatonajawisi¦jakopodstawowacnota»yciapraktycznegoizdolno±¢
prawidłowegoorientowaniasi¦wsprawachludzkich,przewodzeniadobremu
działaniuipomagaj¡caczłowiekowidziała¢zgodnieznakazamiwiedzy;Platon
(zaSokratesem)dopuszczałnawetmo»liwo±¢uto»samieniazni¡lubjejcz¦±ci¡
cnoty( ˆ ret ’ )wogóle,leczt¦hipotez¦wko«cuodrzucił( Men. ,97C1,88
C—98E).Jednak»eu»ywaj¡cwtekstachsłowa„fronesis”wliczbiemnogiej
izzaimkamiwskazuj¡cyminaró»nejejrodzaje,zaznaczył,»enajwy»szy
inajpi¦kniejszyjejrodzajdotyczywprowadzaniaporz¡dkuwpa«stwie(p “ lic
[polis])idomostwie( Conv. ,209A5n.).
Tenpraktycznyaspektf.staniesi¦osi¡rozwa»a«etycznychdlaArystote-
lesa.Wwymiarzekosmologicznymf.jestwarunkiempi¦knegoidobregodzia-
łaniaprzyczyn,bowiembezniejdziałaj¡onechaotycznieiprzypadkowo( Tim. ,
46E3n.).
Jeszczedobitniejpraktycznyaspektf.zaznaczasi¦wdialogu Fileb ,gdzie
podstawowymzagadnieniemjestwła±ciwystanidyspozycjaduszy,jakiemaj¡
prowadzi¢ludzidoszcz¦±cia:f.postawionazostałanaprzeciwrado±ci(qa • rein
[cháirein])irozkoszy( ‚ don ’ [hedoné])ipozostajedorozstrzygni¦cia,czyzwy-
ci¦»y»yciepoddanef.,czyrozkoszy,innymisłowy—czydobremprowadz¡-
cymdoszcz¦±ciajestf.,czyte»rozkosz(lubco±innego).Poniewa»dobrojest
wystarczaj¡ceijegonaturajestdoskonała(czegodowodemjestpragnieniena-
byciaiposzukiwaniegoprzezludzi— Phil. ,20D1n.),wystarczyporówna¢te
2rodzaje»yciawoddzieleniuodsiebie.Je±liskładnikami(czynnikami)spra-
wiaj¡cymif.jestintuicjaintelektualna(no§c),pami¦¢(mn ’ mh[mneme]),wiedza
naukowa(ewentualniezdolno±¢rozumowania— ‰ pist ’ mh)isłusznys¡d(czy
mniemanie—d “ xa ˆ lhj ’ c[doksaalethés]—tam»e,21B6),toprze»ywanaroz-
koszpozbawionatychczystoludzkichczynno±ciumysłowychniebyłabyludzk¡,
leczczystozwierz¦c¡,awi¦c»ycieniebyłobyju»ludzkim.Podobnie»yciepod-
danesamejf.ipozbawionewszelkiejprzyjemno±ciniebyłobywystarczaj¡cym
anigodnymwyboru.Dobre»ycietozatemtakie,którezawieraobateskładniki;
obokf.wtek±ciePlatonapojawiasi¦czynniktrzeci—rozum(no§c),jakoprzy-
czynawła±ciwegoichzmieszania,któryjestkrólemniebaiziemiiwszystkim
rz¡dzi.Dowodemtegojestrozumnyporz¡dekobserwowanywewszech±wiecie
(tam»e,28C—30D).Jednakzgodniezkoncepcj¡dobrajakoporz¡dku,miary
iproporcji,wi¦kszyudziałwnimposiadaf.ni»rozkosz(tam»e,60B3n.).
Powtarzaj¡ct¦my±lw Politei dodałPlaton,»echodzituotenrodzajf.,który
dotyczydobra,okazujesi¦onazatemjakim±rodzajempoznaniadobra.
F.jest¹ródłemrado±ci,kiedynabywasi¦j¡dzi¦kimy±leniu(di � noia
[diánoia]— Prot. ,337C2n.)lubnauczaniu( Men. ,98D12),wodró»nieniuod
rozkoszypochodz¡cychzdozna«ciała.Jejudziałjestnieodzownywzaistnieniu
innychcnót(np. Resp. ,591B5),jaki(wrazzm¡dro±ci¡)wkorzystno±ci
wszelkichdóbrczynawetpowi¦kszeniasi¦ichdobroci( Euthyd. ,281B–D).
F.jestczym±pierwszymzboskichdóbriprowadz¡cyminne,jestpodstaw¡
fronesis
3
PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu
wła±ciwegowychowania,awespółzesprawiedliwo±ci¡warunkujezarówno
szcz¦±ciejednostkiipa«stwa,jakiprzyja¹«zsamymsob¡ibogami;posiadanie
f.,wrazzdo±wiadczeniems¦dziwegowieku,charakteryzujeludzinajlepszych
wspołecze«stwie.Stosowniedowieku,ka»dymasw¡własn¡f.( Leg. ,631C5,
652B3,665D1,672C2; Epin. ,335D4; Resp. ,621C4).
Arystotelesowerozumieniefronesis. WswejteoriiduszyArystotelesza-
znaczał,»enajpełniejokre±lasi¦dusz¦(ludzk¡)zapomoc¡dwóchró»nicwsto-
sunkudoinnychbytów:duszajestzdolnadowywoływaniaruchówzwi¡za-
nychzezmian¡miejsca,apodrugieobdarzonajestzdolno±ci¡my±lenia(noe Ÿ n
[noéin]),os¡dzania(frone Ÿ n[phronéin])idoznawaniazmysłowego(a � sj � nesjai
[aisthánesthai]— Dean. ,427a17n.).Czynno±ciintelektualneró»ni¡si¦odspo-
strze»e«:wmy±leniuios¡dzaniumo»liwyjestbł¡difałsz,spostrze»enianato-
miasts¡zawszeprawdziweiprzysługuj¡wszystkimzwierz¦tom,podczasgdy
os¡dzanienielicznym,amy±lenietylkorozumnym(tam»e,427B).Arystotelesja-
k¡±niedoskonał¡posta¢os¡du,polegaj¡c¡nazdolno±ciprzewidywaniawspra-
wachichwłasnego»ycia( E.nic. ,1141a26),przyznawałrównie»zwierz¦tom
wy»szym( Gen.an. ,744a30).Wrazzcnot¡f.stanowijakbybro«,któr¡człowiek
otrzymujeodnatury( Polit. ,1253a34).Jednakjakowynikos¡duf.jestuczło-
wieka—obokwiedzy( ‰ pist ’ mh)iprawdziwegomniemania(d “ xa ˆ lhj ’ c)—
rodzajemmy±lenia(noe Ÿ n),wktórymjestsłuszno±¢(poprawno±¢,prawda)inie-
słuszno±¢( Dean. ,427b8n.).
F.jakopoznanieteoretyczne.UArystotelesa,podobniejakuPla-
tona,mo»nadostrzecdwojakierozumienief.:Stagirytabardziejdogł¦bnieopra-
cowałjejpraktycznyaspekt,niepomijałjednakw¡tkówteoretycznych.Ju»
wpierwszejksi¦dze Metafizyki ,wyja±niaj¡cpochodzeniefilozofii,wskazywał
nafaktzdziwieniajako¹ródłof.Podkre±lał,»ewiedzatakaniemacharakteru
praktycznegoaniwytwórczego,poniewa»historycznieujmuj¡c,zainteresowa-
nieni¡pojawiłosi¦dopieropozaspokojeniupodstawowychpotrzebwzakresie
wygodnego»yciaiprzyjemnegosp¦dzaniaczasu.Zdziwieniepocz¡tkowodo-
tyczyłosprawdrobnychicodziennych,zczasemdopierowi¦kszych,jakruchy
Ksi¦»yca,własno±cigwiazdczypowstawaniewszech±wiata.Wtymkontek±cie
Arystotelesu»yłterminuf.( Met. ,982b24)naokre±lenietakiegorodzajupozna-
nia.Podobneznaczenie(jakonajogólniejszegookre±lenialudzkiejzdolno±cido
my±leniaczywogólepoznania)mo»naznale¹¢winnychmiejscach(np.tam»e,
1009b13),któremo»eulega¢zaw¦»eniunaskutekdodaniaró»nychokre±le«:
bezbł¦dnaf.zalecaj¡ca,teoretycznaf.( ‚ jewrhtik“fr “ nhsic[hetheoretiképhró-
nesis]— Prot. ,9,46).
Wwielufrg. Protreptyka f.zostałau»ytajakosynonimm¡dro±ciiteorii:je±li
f.okazujesi¦czym±,copojawiasi¦wduszynako«cu,tojestnaszymcelem
ipowodem,dlajakiegopowstali±my,iczym±najwy»szym,tak»ew±róddóbr
inajkorzystniejszym,czym±najlepszym,najsilniejszymznaturyorazprawem
iwładc¡.Po»ytekza±wdziałaniuwynikazrozwa»aniaiprzeprowadzeniago
zgodniezf.(tam»e,57,17,21,38,41).
Arystotelesu±ci±lił,»espo±ródwszystkichrodzajówmy±leniaczystateoria
(yil«nt«jewre Ÿ n[psilóntotheoréin]—tam»e,27,1)jestczcigodniejszaibar-
dziejgodnawyboruzpowodum¡dro±ci,ni»teprzyporz¡dkowanekorzy±ci,
czylidziałaniukierowanemuprzezf.,bowiemzgodniezkoncepcj¡szcz¦±cia
fronesis
4
PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu
(e Ž daimon • a[eudaimonía]),najwy»szedobrodlaczłowiekapoleganamy±leniu
teoretycznym,realizuj¡cymsi¦wm¡dro±ci(tam»e,27,2n.).
Pozornasprzeczno±¢teoriiipraktykirozwi¡zujesi¦wstwierdzeniu,»e
wszystko,cokorzystne,maswójcelwczym±,cosamojestju»nieprzydatne
doniczegoinnego,bowiemjegocelemjestspełnianiegosamodlasiebie.
Dlategonazywasi¦todobrym,nieza±korzystnym.F.teoretyczna( ‚ jewrhtik“
fr “ nhsic),dotycz¡canatury,cz¦stookazujesi¦przydatnawpraktyce,jak
np.lekarzomczytrenerom,szczególnieza±prawodawcomzajmuj¡cymsi¦
cnotamiduszyiszcz¦±liwo±ci¡czyte»niegodziwo±ci¡pa«stw.Podobniejak
wsztukachnajlepszenarz¦dziapochodz¡zobserwacjinatury,takte»wiedza
of.ioprawdziestanowiwdziałaniumiar¦iokre±lenie(horyzont)tego,co
sprawiedliwe,pi¦kneikorzystne(tam»e,43,9n.,47,1n.).
W Protrepticus niewyst¦pujerozró»nieniecz¦±ciwobr¦bieduszyrozumnej,
lecztylkocz¦±cipoznaj¡cejduszy(t«gnwstik«nm ‘ roc[tognostikónmeros]),
st¡dArystotelesokre±liłf.jakozdolno±¢(d – namic[dýnamis])tegonajwy»szego
pierwiastkawnas,za±jegocnot¡(czym±najlepszym,optymalnymstanemlub
czynno±ci¡— ˆ ret ’ —jestwiedza ‰ pist ’ mh).Zkoleif.jestcz¦±ci¡cnotywogóle
( ˆ ret ’ )iszcz¦±cia(e Ž daimon • a),któreuto»samiasi¦zf.lubodniejpochodzi.
Tote»jestzewszystkiegonajbardziejgodnawyboru,anawetodsamego»ycia,
bowiemwszyscyludzienajbardziejpo»¡daj¡my±lenia(t«frone Ÿ n[tophronéin]);
b¦d¡cnajwa»niejsz¡funkcj¡duszy,je±lijestdobrzewykonywana,czyni»ycie
doskonałym(tam»e,67,1n.,68,5n.,77,3n.)inajprzyjemniejszymzarazem,
poniewa»doskonałaczynno±¢,b¦d¡casamadlasiebiecelem(teoretyczna),
zawierawsobieprzyjemno±¢.St¡d»yciebezf.niebyłobyczym±godnym
po»¡dania,boisamoniebyłobykorzystne,ani»adnezinnychdóbr,nawet
gdybymie¢wszystko.Filozofniewahałsi¦nazwa¢f.(wrazzrozumem)czym±
boskiminie±miertelnymwnas.Zako«czeniedziełasugerujejednak,»etakjak
zwykłe»ycieró»nisi¦od»yciaszcz¦±liwego,podobnieif.:tapotrzebna,aby
tylko»y¢ita,aby»y¢pi¦knie.F.zwykłegoczłowiekaró»nisi¦zatemodf.
filozoficznej,któradajepoznanieprawdy.Rozró»nienietostałosi¦podstaw¡
dokładniejszegoopracowaniaprzezStagiryt¦koncepcjipoznaniapraktycznego
(tam»e,85n.,99,103,108,2n.).
Fronesisjakopoznaniepraktyczne.Chocia»Arystotelesumie-
±ciłf.wcentrumswojejkoncepcjipoznaniapraktycznego,jednaksugerował,»e
dotyczyonatego,coogólne,jednakmate»poznawa¢to,coszczegółowe,bo
jestczym±praktycznym.Ró»nisi¦wi¦cf.odwiedzyteoretycznej,którazajmuje
si¦tym,cowieczne,niezmienne,ogólneikonieczne.Natomiastpodstawow¡
zdolno±ci¡człowiekaposiadaj¡cegof.jesttrafnynamysłnadwłasnymdobrem
ikorzy±ci¡,jednakniewjakich±dziedzinachszczegółowych,alewodniesieniu
docało±ci»ycia.Namysłza±dotyczyrzeczykonkretnych,którychzasadys¡
zmienneiktóremog¡wypa±¢taklubinaczejisłu»ydoprawidłowegoprze-
prowadzeniadziałania—osi¡gni¦cianajlepszegodlaczłowiekadobrazgodnie
zwynikamirozumowania.Jestzatemsłuszno±ci¡±rodkówprowadz¡cychdo
celu,któregoprawdziwymuj¦ciemjestf.( E.nic. ,1140a24—1142b31).
Poznaniepraktyczneiteoretycznejestfunkcj¡dwóchodpowiadaj¡cychim
cz¦±ciduszy,f.jestwi¦csprawno±ci¡tej,którawytwarzamniemania,których
przedmiotemjestto,como»eby¢taklubinaczej(tam»e,1140b25n.),
fronesis
5

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika:

Zgłoś jeśli naruszono regulamin