Element.pdf

(71 KB) Pobierz
Powszechna Encyklopedia Filozofii (wersja dla WWW)
PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu
• Fizykalnerozumienieelementu
• Matematyczno-logicznerozumienieelementu
• Scjentystycznainterpretacjaelementu
• Abstrakcjonistycznerozumienieelementu
• Fenomenologicznerozumienieelementu
• Metafizycznerozumienieelementu
ELEMENT (gr.stoiqe Ÿ on[stoichéion];łac.elementum—głoska,pierwiastek,
cz¡stka)—wj¦zykupotocznym:składnikwi¦kszejcało±ci,najprostszacz¦±¢
składowarzeczy,składnikteoriilubsystemu,co±zczegoskładasi¦jakakolwiek
rzecz;wfilozofii:to,cojestpierwszeipodstawowewstrukturzeka»dej
istniej¡cejrzeczy,zarównomaterialnej,jakiniematerialnej.
Termin„element”wyst¦pujeufilozofuj¡cychfizykówgr.,spotykamygo
tak»euPlatona( Soph. ,252B),jednakpierwszedefinicjee.podajeArystoteles
wVksi¦dze Metafizyki ,gdziewsensie±cisłyme.to„pierwszypodstawowy
składnikczego±,niepodzielnydalejnacz¦±ciodr¦bnegogatunku;naprzykład
elementymowytos¡takiecz¦±cisłowa,naktórerozpadasi¦onoostatecznie
bezmo»liwo±cidalszegopodziałunaodr¦bnegatunki,bowtedycz¦±cibyłyby
tegosamegogatunku,podobniejakporcjewody,którepozostaj¡wod¡,gdy
natomiastcz¦±¢składowasylabyniejestsylab¡.Taksamoci,którzymówi¡
oelementachciał,nazywaj¡takteichskładniki,najakiedziel¡si¦one
ostatecznieijakieniedziel¡si¦ju»dalejnaodr¦bnegatunki.Inazywaj¡
elementemco±takiegoniezale»nieodtego,czyjestjedno,czywi¦cejni»jedno.
Podobnierozumiesi¦elementydowodówmatematycznychiwogóledowodów”
( Met. ,1014a26–36).Okre±leniee.wznaczeniuprzeno±nymznajdujesi¦
wdrugiejdefinicjiArystotelesa(tam»e,1014b4–6):„wprzeno±nymznaczeniu
elementemnazywasi¦to,cob¦d¡cjednoimałe,mawielezastosowa«.Dlatego
elementemnazywasi¦małe,proste,niepodzielne”.Arystotelespodajetak»e
trzeci¡definicj¦e.,zgodniezktór¡„elementemczegokolwiekjestto,cojest
pierwszeipodstawowew[strukturze]ka»dego”(tam»e,1014b14–15).
Definicjetedodzi±nietrac¡swejaktualno±ci,ci¡glebowiempozostaje
aktualnerozró»nieniepomi¦dzyrozumienieme.wsensie±cisłym,czylijako
czynnikakonstytuuj¡cegobyt,arozumienieme.wsensieprzeno±nym,jako
czynnikawchodz¡cegowskładjakiegokolwiekbytu.Ponadto,wzale»no±ci
odokre±lenianaturye.,pełnionejprzezniegofunkcjiwwi¦kszejcało±cioraz
sposobujegobytowaniamo»emywyró»ni¢nast¦puj¡cerozumieniae.:fizykalne,
matematyczno-logiczne,scjentystyczne,abstrakcjonistyczne,fenomenologiczne
imetafizyczne.
Fizykalnerozumienieelementu. Zfizykalnymrozumienieme.jakopra-
cz¡stkiczypratworzywawszechrzeczyspotykamysi¦ju»ufilozofuj¡cychfizy-
kówgr.(tzw.filosof ’ santec[philosophésantes])—nadawalionie.statussamo-
dzielniebytuj¡cychcz¦±ci,zktórychwszystkopowstaje,któres¡wewszystkim
idoktórychwszystkoporozpadziepowraca;przypisywalie.posta¢materii,
któramo»eprzybiera¢ró»neformy.WgTalesa,jesttylkojeden(pra)element,
zktóregowszystkopowstaje;maonposta¢wody.Anaksymenestwierdził,»e
ówe.maposta¢powietrza,Heraklit—ognia,aAnaksymander,»eczego±nie-
okre±lonego(   peiron[ápeiron]).Empedoklesutrzymywał,»etakiche.jestco
element
1
PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu
najmniejcztery(woda,powietrze,ogie«iziemia),aAnaksagoras,»eniesko«-
czonailo±¢,zró»nymikształtamiibarwami,za±LeukipposiDemokryt,»e
e.wszechrzeczys¡niepodzielneatomy(Diels-KranzA9).Upodstawtakiego
rozumieniae.stoiprzekonanie,zerzeczys¡agregatamie.,cało±¢natomiast
jestsum¡e.
Współczesnefizykalnerozumieniee.zdeterminowanejestprzyjmowan¡
koncepcj¡fizyki(klasycznej,nowo»ytnej,współczesnej)orazprzyjmowan¡
wniejkoncepcj¡materii(np.korpuskularna,falowa,kwantowa,kwarkowa),
atak»echemiczno-biologicznymrozumienieme.jakopierwiastka,korpuskuły
czydrobiny,którepojawiłosi¦wXVIIIw.wrazzrozwojemchemiiibiologii
(A.Lavoisier,J.Dalton,D.Mendelejewiin.).
Cech¡charakterystyczn¡fizykalnegorozumieniae.,tak»ewspółcze±nie,jest
pogl¡d,»ee.istniej¡jakosamodzielniebytuj¡cecało±ci,któremo»nailo±ciowo
ijako±ciowoopisa¢izdefiniowa¢.
Matematyczno-logicznerozumienieelementu. Wmatematyceupowszech-
niłosi¦,zaspraw¡ Elementów Euklidesa,rozumieniee.jakozasady,aksjomatu
ipodstawowegotwierdzeniadanejnauki.Oboktegowyst¦pujerozumieniee.
jakoskładnikaliczb.Wlogicee.to:przedmiot,którynale»ydodanegozbio-
ru;cecha,któraprzysługujeprzedmiotowi;składnikzdania,twierdzeniaczy
dowodu.Wka»dymztychprzypadkówe.totyle,copodstawowyskładnik
wydzielonyzcało±ci,lubskładnikdowodu,twierdzeniaczysytemu.
Scjentystycznainterpretacjaelementu. Zgodniezt¡interpretacj¡wszyst-
ko,coistnieje,matak¡sam¡natur¦imo»eby¢uj¦tewramachtegosamego
typupoznana.Zarównoe.,jakizło»onaznichcało±¢,s¡tejsamejnatury.Po-
zna¢rzecz,topozna¢jeje.składowe.E.,cz¦±ciczyskładnikitraktowanes¡jako
przedmiotymaj¡ceswesubstraty,któremo»emywskaza¢iempiryczniezwe-
ryfikowa¢.Je±liniemo»emywskaza¢nasubstratnaszychuj¦¢poznawczych,to
poj¦ciatakiemusimyodrzuci¢jakonienaukowe.
Abstrakcjonistycznerozumienieelementu. E.pojmowanyjestwtejkon-
cepcjijakotwórpoj¦ciowy(my±lny),słu»¡cydoopisywaniawła±ciwo±cirzeczy
lubsamychrzeczy.Abstrakcjonizmzakłada,»epoznaniezarównorzeczy,jakijej
e.,dokonujesi¦wramachutworzonegowpierwpoj¦cia(abstraktu).Zarówno
e.,jakicało±¢,maj¡t¦sam¡natur¦.Wynikast¡d,»ewramachabstrakcjonizmu
rozró»nienienae.icało±¢jestzabiegiemczystoj¦zykowym.Wszystko,cojest,
bytujenasposóbcało±ci,st¡dterminytakiejak„element”,„cz¦±¢”,„składnik”
totylkoabstrakty,któreniemaj¡przedmiotowegoodniesienia,apełni¡jedynie
funkcj¦mediówpoznawczychwpoznawaniurzeczy.
Fenomenologicznerozumienieelementu. Upodstawrozumieniae.wfe-
nomenologiile»ymetodapoznaniafenomenologicznego,którejcelemjestdo-
tarciedoistotyrzeczy.Uj¦cieistotye.,cz¦±ciczyskładnika,atak»erzeczy,
zjawiskaczywła±ciwo±cijestopartenaanaliziedanychnaocznych.Odkrytye.
musiby¢przedmiotemnaocznegoogl¡duiprzeztenogl¡dpotwierdzony.E.
wfenomenologiizostałpodniesionydorangisamodzielnejcało±ci,naskutek
czegozostałazatartaró»nicapomi¦dzye.acało±ci¡.
Metafizycznerozumienieelementu. Wmetafizyceprzeze.rozumiesi¦
niesamodzielnyczynnikzło»eniowybytu.Rozró»niasi¦e.konstytutywne,czyli
element
2
PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu
takie,bezktórychdanarzeczniemo»ebytowa¢(np.materiaiforma):e.
konstytutywnemog¡by¢kategorialne,czylikoniecznedladanegobytulubdla
danejgrupybytów(np.duszaiciało),lubtranscendentalne,czylikoniecznedla
ka»degobytu(np.istotaiistnienie).Ponadtowyró»niasi¦e.integruj¡ce,czyli
takie,którewchodz¡wstruktur¦bytu,cho¢bytmo»eistnie¢bezktórego±znich,
lecz»adenznichniemo»eistnie¢bezbytu(np.nogi,r¦cewczłowieku),oraz
e.doskonało±ciowe,którymis¡wszelkiegorodzajuwła±ciwo±ciisprawno±ci
doskonal¡cebyt(kolor,sprawno±cimoralne,fizyczneitp.).
Cech¡wyró»niaj¡c¡e.wrozumieniumetafizycznymjestto,»eniemo»eon
istnie¢samodzielniepozacało±ci¡,»eracj¦swegobytowaniauzyskujewcało±ci
(co±jestpalcemwr¦ce,apozar¦k¡,bezprzyporz¡dkowaniador¦ki,jestbli»ej
nieokre±lonymciałem);usamodzielnionee.tworz¡now¡cało±¢,uposa»on¡
wnowee.E.istniej¡istnieniemcało±ci,anieodwrotnie.
Pomi¦dzye.rozumianymiwsensiemetafizycznymwyst¦pujeró»nica
realna,alenietaka,jakawyst¦pujepomi¦dzyjednymprzedmiotemadrugim,
lecztaka,jakawyst¦pujepomi¦dzycało±ci¡ajejcz¦±ci¡(awi¦ctaka,jakaistnieje
np.pomi¦dzyJanemajegogłow¡).Tegotypuró»nica,jakawyst¦pujepomi¦dzy
jedn¡rzecz¡adrug¡(np.Janemadrzewem),nazywasi¦wterminologiifilozofii
klasycznejró»nic¡realn¡(pozytywn¡)nieadekwatn¡,wprzeciwie«stwiedo
ró»nicymy±lnej,jakazachodzipomi¦dzynaszymipoj¦ciami.Takierozumienie
e.wskazujenietylenawzajemn¡nieto»samo±¢izró»nicowaniee.pomi¦dzy
sob¡,ilenaichzró»nicowaniewstosunkudocało±cibytu.Metafizyczne
rozumieniee.zapobiegaredukcjicz¦±cidocało±ciicało±cidosumycz¦±ci,
atak»epozwalalepiejzrozumie¢istot¦cało±ci,wkontek±ciektórejodkrywamy
celdlae.,dzi¦kiktóremue.zyskuj¡wła±ciwezrozumienie.
Bibliografia: E.Sitting, AbecedariumundE. ,w: Satura.FrüchteausderantikenWelt ,Bad
1952,131n.;W.Burkert, Stoicheion ,Philologus103(1959),167n.;G.A.Seeck, ÜberdieE.inder
KosmologiedesAristoteles ,Mn1964;Kr¡piecDzVII185–202;L.Borkowski, Logikaformalna ,Wwa
1970,1977 2 ,146–251;A.Lumpe,HWPII439–441;RealeI.
AndrzejMaryniarczyk
element
3

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika:

Zgłoś jeśli naruszono regulamin