Citta.pdf

• Cittaizagadnienie±wiadomo±ciwszkoleyogi

– C.-vr . tti

• Cittaizagadnienie±wiadomo±ciwszkołachved¯anty

– Cit,czysta±wiadomo±¢absolutna

• Cittaizagadnienie±wiadomo±ciwbuddyzmie

– C.jakoelementosobowo±ci

– C.jakopodło»e±wiata

– Bodhi-c.—±wiadomo±¢o±wiecenia

• Cittaizagadnienie±wiadomo±ciwd»inizmie

• Cittai±wiadomo±¢wmy±limaterialistów—lok¯ayaty,c¯arv¯aków

CITTA (to,cou±wiadomione,pomy±lane;odsanskr.cit—u±wiadamia¢sobie,

my±le¢,odktóregopochodziwielewyra»e«synonimicznych,np.caitanya,ce-

tan ¯ a,cetas,cit)—wﬁlozoﬁiipsychologiiind.terminwskazuj¡cynawielorakie

zjawiskapsychicznelubsam¡±wiadomo±¢ró»norakorozumian¡.

C.jakozjawiskopsychiczneokre±laró»norakiezjawiskawewn¦trzne,po-

strzeganeintrospektywnie,tj.niezale»nieoddozna«zmysłowych.Wyró»niasi¦

zazwyczaj3aspekty:my±li,uczuciaiwol¦.C.jakotre±¢±wiadomo±cirozu-

mianabywadwojako:albojakoodbicie±wiatazewn¦trznegowumy±le,albo

jako±wiadomo±ciowyprocesocharakterzeintrospekcyjnym,nakierowanyna

przedmiot(swegorodzaju±wiadomo±¢przedmiotowa).Wznaczeniuzbli»onym

termin„citta”bywapotocznieu»ywanytak»enaoznaczeniepojedynczejmy-

±li,konkretnego,jednostkowegoprzedstawienia.Jedyniesporadycznieu»ywany

jestwliczbiemnogiej.

C.zasadniczoniejestanisamymo±rodkiem±wiadomo±ci,tj.±wiadomym

podmiotem,aniczyst¡±wiadomo±ci¡.Zawszemaodniesieniedoprzedmiotu

iwtymsensiemacharakterintencjonalny.Termin„citta”zatemodnosisi¦

tak»edo±wiadomo±ciprzedmiotowej,tj.do±wiadomo±ciztre±ci¡,jakodo

o±rodkakognitywnego,emocjonalnegoiwolitywnego,odpowiedzialnegoza

wszelkieaktypoznawcze,uczuciaidecyzjelubintencje.C.jako±wiadomo±¢

przedmiotowaalbobywauznawanazaproduktmaterii,np.wgmaterialistów

(głosicielilok¯ayaty),przedstawicieliyogiis¯a˙mkhyi,albostanowiwyró»nik

istoto»ywionych,któryodró»niajeodnie±wiadomejmaterii.Poj¦ciu„o±rodek

±wiadomo±ci”odpowiadaraczejtermin„cetas”.

C.konotujeprzedewszystkimaspektwolitywno-afektywny±wiadomo±ci

iwi¡»esi¦zregułyzdoznaniami,odczuciami,nastrojami,afektami,decyzjami,

zamierzeniami,stanamipsychicznymi,pragnieniami.Stanowiprzedmiotpsy-

chologii,anieepistemologii.Wszelkieaspektyteoriopoznawcze,racjonalne,

analityczne,prawdziwo±ciowewi¡»¡si¦główniezterminami„jñ¯ana”(pozna-

nie),„vijñ¯ana”(rozpoznanie),„adhyavas¯aya”(rozeznanie),„pratyaya”(przed-

stawienie).

wiadomo±¢jestniekiedytraktowanajakokompleksskładaj¡cysi¦zwar-

stwybezpo±redniou±wiadamianejiztzw.ukrytychdyspozycjipsychicznych

(sa˙msk¯ara,v¯asana),któreprzechowuj¡nieu±wiadomioneprze»yciazprzeszło-

±ciiwsposóbnieu±wiadamianywarunkuj¡ludzkiedziałaniaorazlosy.

Wznaczeniuafektywnymc.bywaczasemuto»samianazsercem(hr . daya).

Niejesttojednaksiedzibauczu¢jakotakich,leczo±rodek,wktórymmy±liza-

citta PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu 1

barwiaj¡si¦konkretnymireakcjamiemocjonalnyminakonkretnebod¹ceipo-

d¡»aj¡wkierunkuwskazanymprzezdaneuczucie,np.po»¡danie(k¯ama)czy

niech¦¢(dves . a).Dlategomówisi¦np.o„wzburzeniu±wiadomo±ci”(cittasy-

onnati)dan¡emocj¡,atak»eo±wiadomo±ci—podwpływemafektuczydys-

pozycjipsychicznej—„przepełnionejwspółczuciem”(maitra-c.),„uspokojonej”

(upa± ¯ anta-c.),„skupionej”(ek ¯ agra-c.),„rozproszonej”(ks . ipta-c.),„przebudzo-

nej”(bodhi-c.).

Cittaizagadnienie±wiadomo±ciws¯a˙mkhyi. Wdualistycznymsystemie

s¯a˙mkhyi-yogiwyró»niasi¦dwiezasadyw±wiecie.Pierwszatobezosobowy

icałkowicienieaktywnybyt(purus . a—„pram¡»”).Jegonatur¡jestczysta,wiecz-

nainiezm¡cona±wiadomo±¢(caitanya,cetan¯a),trwaj¡cawbezruchuipozba-

wionajakiejkolwiektre±ci,nawetaspektusamo±wiadomo±ci.Purus . ajestzatem

wrzeczywisto±ciabstrakcyjn¡±wiadomo±ci¡pozbawion¡najbardziejcharak-

terystycznych—wrozumieniuzachodnim—cech±wiadomo±ci,takichjaktre-

±ci,przedstawienia,introspekcja.Ichbrakwynikazbiernegocharakterubytu

(purus . a).Mentalnaobróbkadanych,tworzenieprzedstawie«,odczuwanieemo-

cjipojmowanes¡jakoswegorodzajuaktywno±¢.Tennieaktywnybyt(purus . a,

¯atman)okre±lasi¦jakopodło»eczyzasad¦±wiadomo±ci(cetan¯adhikaran . a)oraz

jakopodmiot±wiadomo±ci(caitanya-kartr . ).wiadomo±¢za±jestjegopodstawo-

wymprzymiotem(¯atma-dharma).

Drug¡zasad¦tejdualistycznejontologiistanowicałkowicienie±wiadoma,

aleaktywnazasadatwórcza(prakr . ti—pramateria),„czystaaktywno±¢”,zktórej

wyłaniasi¦wdrodzeewolucjicałypostrzegalny±wiat.Mimo,»ezniejwyła-

niasi¦cały±wiatmaterialny,samaprakr . tiniejestwrzeczywisto±cimaterialna,

gdy»zniejtak»ewyłaniaj¡si¦wszelkiezjawiska±wiadomo±ciprzedmiotowej.

Wwynikuzwi¡zkumi¦dzyzasad¡czystej±wiadomo±ci(purus . a)izasad¡czy-

stejaktywno±ci(prakr . ti)powstaj¡wpierwszymrz¦dziezjawiska±wiadomo±ci

wła±ciwej.

Jakopierwszapojawiasi¦bezosobowa±wiadomo±¢ocharakterzeprzed-

miotowym(buddhi—u±wiadomienie),któramacharakterprzedstawieniowy.

Wnieju±wiadamianes¡wewn¦trzneprocesy±wiadomo±ciowe(impulsywoli,

doznaniabóluczyprzyjemno±ci).Wniejuaktywniaj¡si¦tre±¢pami¦ci,wnio-

skowanie,tworzeniepoj¦¢.Wniejpowstaj¡tak»eprzedstawienia,obrazyrze-

czyzewn¦trznychwzgl¦dempodmiotupoznawczego.wiadomo±¢przedmio-

towa(buddhi)stanowipodło»e±wiadomo±cini»szegorz¦du,mniejabstrakcyj-

nej:±wiadomo±ciautoidentyﬁkacji(aha˙mk¯ara),tj.o±rodkawłasnejto»samo±ci,

zindywidualizowanej±wiadomo±ciwłasnejodr¦bno±ciipoczuciaindywidual-

no±ci.Zaha˙mk¯ary,tj.zsamo±wiadomo±ci,wyrastatrzecielement±wiadomo±ci

przedmiotowej:umysł(manas).Jesttowewn¦trznyorgankoordynuj¡cyimpulsy

dochodz¡cezezmysłów,dlategote»napoziomieumysłudochodzidopierwsze-

gou±wiadomienia±wiatazewn¦trznegoidonajpierwotniejszegoprzetworze-

niadanych,którenast¦pniezostan¡przyporz¡dkowanedosfery±wiataprzed-

miotowegoiuznanezanienale»¡cedopoznaj¡cegopodmiotu(napoziomie

aka˙mk¯ary),byostateczniezosta¢wpełniu±wiadomione(napoziomiebuddhi).

„Umysł”realizujezdolno±¢dokonceptualizacji(sa˙mkalpaka)ibywaokre±lany

dodatkowymzmysłem:zmysłemwewn¦trznym,gdy»—analogiczniedoorga-

citta PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu 2

nówzmysłowychujmuj¡cychdanezewn¦trzne—ujmujedanewewn¦trzne,tj.

poj¦cia,idee,przypomnienia.

Te3elementy—buddhi,aha˙mk¯araimanas—nosz¡wspólnemiano„or-

ganuwewn¦trznego”(antah . -karan . a).Odpowiadałbyonpoj¦ciu±wiadomo±ci

przedmiotowej,cho¢cało±¢zjawisk±wiadomo±ciowychopisujedopierokom-

plekszło»onyzantah . -karan . yiczystegobytu±wiadomego(purus . a).

Podstawow¡tre±ci¡±wiadomo±ciwwypadkuistoty»ywejuwikłanej

w±wiatdoczesnyipodlegaj¡cejkołowrotowiwciele«(sa˙ms¯ara)jestcierpienie

(duh . kha)—tensampunktwyj±cia,cowyodzeibuddyzmie.

Istnienie±wiadomo±cistanowipodstaw¦kilkudowodównaistnienieduszy

(purus . a,¯atman),formułowanychws¯a˙mkhyiiwyodze.Sprowadzaj¡si¦one

dodwóch(logiczniebł¦dnych)schematów:purus . a(niezale»nybyt±wiadomy,

dusza)istnieje,gdy»istnieje±wiadomo±¢wsensieontologicznym(jakozjawisko

jednostkowe,odr¦bneinieredukowalnedoinnychbytów)iepistemicznym

(jakozasadarozpoznaj¡cainnebyty);purus . a(niezale»nybyt±wiadomy,dusza)

istnieje,gdy»byt±wiadomymusiby¢odr¦bnyiwolny,nieskr¦powanyprzez

materi¦.

Samtermin„citta”zasadniczoniepojawiasi¦ws¯a˙mkhyi.Zamiastniego,

u»ywanyjesttermin„cetan¯a”wodmiennymznaczeniu:„potencjał±wiadomo-

±ci”(cetan¯a-±akti)—naturaczystegopodmiotubezprzedmiotowej±wiadomo±ci

(purus . a).Sampurus . ajest„obdarzony±wiadomo±ci¡”(cetan¯avat).Cetan¯a-±akti

tostanczystegotrwaniawewłasnejnaturze,niezm¡conejjakimkolwiekprzed-

miotem,którycharakteryzujestanwyzwolenia(kaivalya).

Cittaizagadnienie±wiadomo±ciwszkoleyogi. C.zajmujewyodzemiej-

sce„organuwewn¦trznego”(antah . -karan . a),októrymmówiszkołas¯a˙mkhyi.

Przedmiotoweu±wiadomienie(buddhi),±wiadomo±¢autoidentyﬁkacji(aha˙m-

k¯ara)iumysł(manas)s¡tutraktowaneł¡czniejakojednozło»onezjawisko

±wiadomo±ci(c.).Czasemtermin„citta”zast¦powanyjestterminem„manas”

(umysł),como»eprowadzi¢donieporozumie«terminologicznych.C.(manas)

jestzatemnarz¡dempsychicznym,o±rodkieminosicielemwszystkichprocesów

psychicznychorazpoznawczychocharakterzeintencjonalnym,tj.odnosz¡cych

si¦dojakiegokolwiekprzedmiotu(np.poznania,odczuwania,pragnienia).

C.totak»e±wiadomo±¢przedmiotowa,zwi¡zanaze±wiatemzewn¦trznym

idoczesno±ci¡.Jestonauaktywnionympotencjałem±wiadomo±ci(citi-±akti),

którystanowinatur¦purus . y(¯atman),irealizujesi¦poprzezkonkretneformy

±wiadomejaktywno±cinakierowanejnaprzedmioty.wiadomo±¢matrojak¡na-

tur¦zwi¡zan¡ztzw.trzemaprzymiotami(gun . a),któres¡podło»emnie±wiado-

mejzasadytwórczej(prakr . ti):zdolno±¢„rozja±niania”(prakhy¯a),czylirozumie-

niezwi¡zanezprzymiotemdobroci-spokoju(sattva),„ruchliwo±¢”(pravr . tti)—

aktywno±¢czynadpobudliwo±¢zwi¡zanazprzymiotemnami¦tno±ci(rajas),

oraz„spoczynek”(sthiti),tj.oci¦»ało±¢umysłowazwi¡zanazprzymiotemot¦-

pienia(tamas).

Podło»emwszystkichzjawisk±wiadomo±ciowychocharakterzeprzedmio-

towymjestciti-±akti,„potencjał±wiadomo±ci”,podstawowazdolno±¢dou±wia-

damianiasobiezjawisk,jakoprzejawnaturypodmiotu±wiadomego(puruša).

Wtymostatnimznaczeniuodpowiadaonapoj¦ciu„cetan¯a-±akti”ws¯a˙mkhyi,

tj.ju»wyzwolonej,czystejnaturzebezprzedmiotowej±wiadomo±ci,aniekie-

citta PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu 3

dywr¦czjestsynonimempurus . y.Wpierwszymznaczeniuwskazujenazdol-

no±¢dou±wiadamiania,czystepodło»eprzemiannie±wiadomejzasadytwórczej

(prakr . ti).Nabieraj¡onepozoruprzemian±wiadomo±ciowych,wskutekczego

prakr . tijawisi¦jakobyt±wiadomyiu±wiadamiasobie±wiatrzeczy(stajesi¦

±wiadomo±ci¡przedmiotow¡).

C.-vr . tti.Wyró»niasi¦5typówaktywno±ci±wiadomo±ci(c.-vr . tti).Pierw-

szyms¡trojakieprocedurykryteriopoznawcze(pram¯an . y—kryteriapoznaw-

cze):percepcja,wnioskowanieiprzekazsłowny.Zapewniaj¡oneuzyskanie

poznaniaprawdziwego.Drugietobł¦dnyaktpoznawczy(viparyaya—prze-

ciwie«stwo),ukazuj¡cyrzeczywisto±¢wsposóbnietrafny,zafałszowany—zna-

turys¡domformułowanymnaichpodstawieprzysługujefałsz.Trzeci¡kate-

gori¦stanowi¡konceptualizacje(vikalpa).S¡topoj¦ciaabstrakcyjne,oderwane,

formułowanejakohipostazywyra»e«j¦zykowych.Wwypadkuprocedurkryte-

riopoznawczych(pram¯an . a)ibł¦dnychaktówpoznawczych(viparya)mamydo

czynieniazrelacj¡poznanie-rzeczywisto±¢,wobecczegomo»namówi¢owa-

runkachprawdziwo±ci.Poniewa»wwypadkukonceptualizacjirelacjawi¡»ej¡

zwyra»eniemj¦zykowym,wobectegos¡domformułowanymnatakiejpod-

stawieniemo»eprzysługiwa¢wsposóbbezpo±rednianiprawda,anifałsz,

gdy»podmiotemkonceptualizacjis¡poj¦ciapuste(±¯unya),niemaj¡cedesy-

gnatu.Czwartymtypemaktywno±ci±wiadomo±cijestsengł¦boki(nidr¯a),bez

marze«sennych,aostatnimprzypomnienie(smr . ti),tj.przywołaniezpami¦ci

zjawiskdo±wiadczonych.

Wymienionetypy±wiadomo±ciwi¡»¡si¦zdziałaniemzasadytwórczej

(prakr . ti)iwspieraj¡po±redniolubbezpo±redniopodstawow¡iluzj¦egzysten-

cjaln¡,polegaj¡c¡nauto»samianiu±wiadomejnaturypurus . yznie±wiadom¡za-

sad¡twórcz¡(prakr . ti)wyłaniaj¡c¡±wiatmaterii.Sposóbdziałania±wiadomo±ci

przedmiotowej(c.),naktór¡składasi¦jej5podstawowychtypów,przedstawia

si¦nast¦puj¡co:jakiekolwiekdziałanie(karman)powodujezjednejstronyokre-

±loneskutkimoralne,zdrugiejza±pozostawianiezatarty±ladwc.,podpostaci¡

tzw.ukrytychdyspozycjipsychicznych(sa˙msk¯ara,v¯asana).Onezkoleipozosta-

j¡wstanieu±pieniaa»domomentuichaktywacji,kiedyzostaj¡wjakie±formie

u±wiadomione,tj.staj¡si¦przedmiotem±wiadomo±ci(c.)—jakoodruchwoli-

cjonalny,uczucie,wspomnienie,aktpoznawczy.Wtensposóbwarunkuj¡przy-

szłeokre±lonedziałanie(karman).Dlategowszystkietezjawiska±wiadomo±ci

zostaj¡uznanezanegatywne,gdy»utrzymuj¡jednostk¦w±wieciedoczesnym,

wkołowrociewciele«(sa˙ms¯ara),is¡odpowiedzialnezacierpienie,jakopod-

stawowedoznanieegzystencjalne.Systemyogipostulujezatem,byunicestwi¢

wszystkieprzejawyprzedmiotowej±wiadomo±ci(c.),asam¡praktyk¦yogide-

ﬁniujesi¦w Yoga-s¯utrach jako„pow±ci¡gni¦cieaktywno±cizjawisk±wiadomo±ci

przedmiotowej”(c.-vr . tti-nirodha).Procesunieruchomienia±wiadomo±ciprzed-

miotowejznajdujespełnieniewwyzwoleniu.

Klasycznayogawyró»nia5stopni±wiadomo±ci(c.-bh¯umi).Wstaniezaafe-

rowanym(ks . ipta,dosłownie„rzuconym[wprzedmiot]”),zwi¡zanymzgun . ¡

nami¦tno±ci(rajas),±wiadomo±¢jestcałkowicierozproszonaipod¡»azachwi-

lowymibod¹cami,całkowiciesi¦znimiuto»samiaj¡c.Jedynymstałymelemen-

temjestprzypisywaniesobiecałejrolisprawczejzdarze«.Wstaniezamroczo-

nym(m¯ud . ha),zwi¡zanymzgun . ¡ot¦pienia(tamas),±wiadomo±¢nierozró»-

niazjawisk,np.wstaniegł¦bokiegosnu.Stan±wiadomo±cizdekoncentrowa-

nej(viks . ipta)tymró»nisi¦odstanu±wiadomo±cizaaferowanej,»egun . yraja-

suitamasuzostaj¡chwilowozdominowaneprzymiotemdobroci-spokoju(sat-

tva)i±wiadomo±ciudajesi¦przezmomentskoncentrowa¢.Charakteryzujeon

momentyskupieniamy±linadanymzagadnieniuczyprzedmiocie.Takistan

cz¦±ciowejkoncentracjimo»nakultywowa¢dzi¦ki¢wiczeniommedytacyjnym.

Pierwsze3stanyznanes¡zcodziennegodo±wiadczenia,podczasgdy2pozo-

stałedost¦pnes¡tylkoadeptomyogi.Wstaniecałkowitegoskupienia(ek¯agra;

dosłownie„zjednympunktem”)±wiadomo±¢niejeststymulowanabod¹cami

zwi¡zanymizgun . aminami¦tno±ciiot¦pienia,leczobecnyjestjedynieprzy-

miotsattvy.Charakteryzujej¡zrównowa»ony,spokojnyci¡gskoncentrowanej

my±li—typowystandlazaawansowanych¢wicze«medytacyjnych.Wstanie

ujarzmionym(niruddha)±wiadomo±¢jestpodcałkowit¡kontrol¡iuwalniasi¦

całkowicieodprzedstawie«(pratyaya)ikonceptualizacji(vikalpa,kalpana),ajej

tre±ci¡s¡ju»jedynietzw.ukrytedyspozycjepsychiczne(sa ˙ msk ¯ ara).Jesttostan

charakterystycznydlanajgł¦bszegoskupieniamedytacyjnego(sam¯adhi).

Zgodniezarchaicznymiwierzeniami,yoginwwynikupraktykascetycz-

nych,medytacyjnychlubmagicznychuzyskujenadludzkiezdolno±ci(siddha),

wtymzdolno±¢tworzeniainnychciał,któreo»ywiaemanacj¡własnej±wiado-

mo±ci.Taka„±wiadomo±¢wytwórcza”(nirm¯an . a-c.)wnowostworzonymdodat-

kowymciele(alter-ego)yoginawyłaniasi¦zjegoprze»yciaintrospektywnego

(asmit¯a—±wiadomo±¢„jajestem”,którajestjedn¡zpi¦ciutzw.skazpsychicz-

nych,kle±a)istosunkowoniezale»nieprzejmujefunkcjesprawczewnowym

ciele,b¦d¡cjednaknastałezale»naodpierwotnej±wiadomo±ciyogina.

Cittaizagadnienie±wiadomo±ciwszkołachved¯anty. C.to±wiadomo±¢

indywidualna,którawyemanowałazbezosobowej±wiadomo±cinajwy»szej(cit),

uto»samionejzabsolutem(brahman,purus . a),dzi¦kitchnieniom»ywotnym

(pr¯an . a),b¦d¡cymno±nikiem»ycia.C.zwi¡zanajestzindywidualnymiprze-

jawami»ycia(j¯ıv¯atman),którewrzeczywisto±ciniemaj¡istnieniaodr¦bnego

odabsolutu(brahman),amimotowsposóbiluzorycznypostrzegaj¡si¦same

jakobytyindywidualneiniezale»ne.wiadomo±¢indywidualna(c.)niewcho-

dziwkontaktzbytami,tylkojetworzy.St¡drzeczynieró»ni¡si¦odswej

manifestacjiwc.Takjakpłon¡cagłowniabardzoszybkoporuszanar¦k¡po

okr¦gutworzypozórci¡głejliniiskładaj¡cejsi¦na„ognistekoło”(¯al¯ata-cakra),

podobnieporuszenia±wiadomo±citworz¡pozórci¡gło±cirzeczy.Poziom,na

którymporuszasi¦±wiadomo±¢indywidualna,topoziomkonwencjicodzienne-

godo±wiadczenia(sa˙mvr . ta),pozapoziomemprawdynajwy»szej(param¯artha).

Ujrzenieprawdynajwy»szejiuzyskaniepełnipoznaniawyzwalaj¡cego(vidya)

uwarunkowanejeststanemoczyszczenia±wiadomo±ciindywidualnej(±uddha-

-c.),corównoznacznejestzosi¡gni¦ciemwyzwoleniaiu±wiadomieniemsobie

swejrzeczywistejnatury.C.—traktowanajakopodło»eprocesówpsychicznych,

procesu±wiadamianiazjawiskwewn¦trznych(cintana)ijakoczynnikkontem-

placyjno-spajaj¡cy(anusa˙mdh¯ana)—bywauznawanazajedenzczterechkom-

ponentówtzw.organuwewn¦trznego(antah . -karan . a),któryodpowiadazaca-

ło±¢funkcji±wiadomo±ciowychiskładasi¦zumysłu(manas),koordynuj¡cego

danezmysłoweoraztworz¡cegoprzedstawienia(sa˙mkalpy),zprocesówpo-

znawczych(buddhi),polegaj¡cychnaostatecznymrozpoznawaniuiokre±laniu

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: