Chartres.pdf

(85 KB) Pobierz
Powszechna Encyklopedia Filozofii (wersja dla WWW)
• Powstanieirozwójszkoły
• ZłotywiekszkoływChartres
• ródłachartryjskiegohumanizmu
• Charakterystykanauczaniachartryjskiego
• Ocenachartryjskiegonauczania
• WpływszkoływChartres
• WydaniapismfilozofówzCh.
CHARTRES —szkołakatedralnapoło»onawmie±ciebiskupimChartres,nale-
»¡cymdometropoliiBourges,obecniedometropoliiparyskiej.
Powstanieirozwójszkoły. HistorykszkoływCh.,A.Clervaluwa»a,»e
pocz¡tkiszkołysi¦gaj¡przełomuViVIw.,ajejpoprzedniczkamibyłyszkoły
druidyczne.Wczasachkaroli«skichnamocydekretuzostałautworzonaprzy
katedrzewCh.szkoła,wktórejuczono±piewu,rachunkówigramatyki;wpoł.
w.IXwCh.nauczanomedycyny,poezji,gramatykiorazegzegezybiblijnej,
wspartejlektur¡pismojcówKo±cioła.Wtymczasieszkołautrzymywała»ywe
kontaktyzinnymiwa»nymio±rodkaminaukowymi,np.zeszkołamiweFleury
czyReims.IntensywnyrozwójszkołyijejpromieniowanienacałyniemalZa-
chódprzypadanaXIw.,gdyjejkierownictwoobj¡łFulbert.Wtymte»czasie
najprawdopodobniejzostałaustalonaokre±lonaorganizacjaszkoły:najejczele
stałkanclerzdysponuj¡cypiecz¦ci¡kapituln¡ibiskupi¡,maj¡cyzazadaniedo-
gl¡daniearchiwówinekrologu.Podlegalimunauczaj¡cywszkolemistrzowie,
którymprzewodziłkierownikszkoły(magisterscholae).WczasachFulberta
utrwaliłosi¦wCh.nast¦puj¡cecurriculum:nauk¦rozpoczynałostudium„logi-
kistarej”(obejmuj¡cej Isagog¦,Kategorie,Topiki wrazzichwykłademdokonanym
przezBoecjuszaorazBoecjuszowedzieła Osylogizmachhipotetycznychikatego-
rycznych i Opodziale )orazpismCycerona;nast¦pniestudiowanopoezj¦(Juwe-
nalisa,Wergiliusza,Stacjusza,Horacego)orazretoryk¦,którazamykałatrivium;
wdalszejkolejno±ciwykładanopodstawynaukwchodz¡cychwskładquadri-
vium,zwł.astronomiiimuzyki.SławaFulbertajakoznawcyró»nychtechnicz-
nychaspektówprawaorazjegozastosowa«przyci¡gaładoCh.wieluuczniów,
cho¢nieistniałotam»adneformalnestudiumprawne.UczniemFulbertabył
uczestnikgło±nejkontrowersjieucharystycznej—BerengariuszzTours.
ZłotywiekszkoływChartres —wtensposóbszkoł¦wCh.zpocz¡tku
XIIw.prezentuj¡dwajtwórcy„legendyszkoływCh.”,R.PooleiA.Clerval.
Szczególnyrozkwitszkołydokonałsi¦,wgnich,dzi¦kipatronatowilokalnych
bpów:IwonazChartresorazGodfrydaIIdeLèves,którzywpierwszejpoł.
XIIw.kierowalidiecezj¡chartryjsk¡.Wlatach1115–1119IwozChartrespowołał
nastanowiskokierownikaszkołyBernardazChartres,któregouczniamibyli
wówczasGilbertdelaPorrée,WilhelmzConchesorazRyszardBiskup.
W1124Bernardzostałmianowanykanclerzemszkoły,ajejkierownikiem
byłwówczasGilbertdelaPorrée.Wlatach30.XIIw.Gilbertpiastował
urz¡dkanclerzaszkoły,aod1141dolat50.funkcj¦t¦sprawowałTeodoryk
zChartres.Najwi¦cejinformacjinatematczołowychpostacizwi¡zanychzCh.
znajdujemyuJanazSalisbury,którywlatach1136–1148pobierałnauk¦
uTeodorykazChartres,WilhelmazConches,GilbertadelaPorréeoraz
Chartres PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu 1
Abelarda,awlatach1176–1180byłbpemchartryjskim.Wswoim Metalogiconie
(I24,854c)JanzSalisburyprzedstawiłBernardazChartres,otwieraj¡cego
seri¦znakomitychkanclerzy,jakowybitnegoplatonika,jednegoznajbardziej
wykształconychludzitamtegoczasu,„studni¦m¡dro±ci”,zktórejczerpano
rzeczystareinowe.WyrazemogromnegoszacunkuBernardadlatradycjijest
przytoczoneprzezJanapowiedzenie,wktórymBernardporównywałswoich
współczesnychdokarłówsiedz¡cychnabarkacholbrzymówminionychepok
(tam»e,III4,900c).Janwychwalatak»eBernardow¡metod¦nauczania,
stosowan¡przedewszystkimprzywykładziegramatyki,przej¦t¡pó¹niejprzez
WilhelmazConches(tam»e,I24,856a).Gruntowneisystematyczneogólne
wykształcenieJanprzeciwstawiaówczesnymtendencjompanuj¡cymw±ród
paryskichstudentów,nastawionychnauczeniesi¦wył¡cznietego,coprzynosi
bezpo±redni¡korzy±¢(tam»e,I1,827c).
WXIIw.,opróczrozwojuorganizacyjnegoszkoływCh.,dokonałsi¦jej
dalszyrozwójdoktrynalny,cozaowocowałoutrwaleniemspecyficznejformy
nauczania,okre±lanejmianemhumanizmulubplatonizmuchartryjskiego.Istot-
nymjegorysembyłzwrotkuliteraturzeantycznejikuponownejlekturzePla-
to«skiego Timajosa .WXIXw.,analizuj¡cplatonizmszkoływCh.izasługiBer-
nardazChartresjakoinicjatorategoplatonizmu,omyłkowoprzypisywanomu
dziełaBernardazTours,którybyłzwi¡zanyzCh.tylkopo±rednio,przezosob¦
brataBernarda,TeodorykazChartres.Odczasu,gdyodró»nionoobuBernar-
dów,wydawałosi¦,»esławaBernardazChartresjakowybitnegoplatonika
niejestpoparta»adnymjegotekstem.W1991P.E.Duttonopublikował Glos-
sy doPlato«skiego Timajosa ,którezdu»ymprawdopodobie«stwemprzypisuje
BernardowizChartres.Pozaargumentamiocharakterzerpsu,zaautorstwem
Bernardaprzemawiawyło»onaw Glossach doktryna„formaenativae”,któr¡Jan
zSalisburyuznałzatypowyelementnauczaniaBernarda.
ródłachartryjskiegohumanizmu. Fundamentemchartryjskiegonaucza-
niabyłosiedemsztukwyzwolonych.Tradycjastudium„septemartesliberales”
reprezentowanaprzezWarrona,Pliniusza,azwł.przezdziełoMarcjanaCapelli
Oza±lubinachFilologiiiMerkurego zostaławCh.nanowoprzemy±lanaiuporz¡d-
kowana.Wyrazemtegomo»eby¢dziełoTeodorykazChartrespt. Heptateuchon ,
zw.bibli¡sztukwyzwolonych,którebyłozbiorempodstawowychtekstówdo
nauczaniasztuktriviumiquadrivium.ZdaniemTeodorykasztukiwyzwolo-
ne,któres¡narz¦dziemfilozofowania,maj¡—podobniejakfilozofia—dwie
podstawowefunkcje:pierwsz¡znichjestzrozumienie(intellectus)inspirowa-
neprzezsztukiquadrivium,drug¡—wyja±nienie(interpretatio)wracjonalnej
ipi¦knejformietego,cozostałozrozumiane,doczegoprzyczyniaj¡si¦niew¡t-
pliwiesztukitrivium.Tylkowtensposóbmo»ezosta¢osi¡gni¦tycelfilozofo-
wania,którymjestm¡dro±¢,czylicało±ciowezrozumienieprawdywszystkiego,
coistnieje.
Wykładsztuktriviumopierałsi¦nagramatyceDonataiPryscjana,reto-
ryceCyceronaorazna„logicestarej”Arystotelesa.TeodorykzChartresbył
pierwszymczytelnikiem„logikinowej”,wprowadziłdochartryjskiegocurricu-
lumArystotelesowskie Topiki,Odowodachsofistycznych oraz Analitykipierwsze.
WykładsztukquadriviumbyłopartynaBoecjuszowym Wprowadzeniudoaryt-
metyki ,dzieleCapellioraznauczaniuGerbertazAurillac.Teodorykzamie±cił
Chartres PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu 2
równie»wswoim Heptateuchonie tabliceastronomicznezXIw.,tzw.Praecepta
CanonisPtolemei,oraztabliceastronomiczneal-Khwarizmiego,tłum.napo-
cz¡tkuXIIw.przezPiotraAlfonsiegoiAdelardazBath.Szczególnemiejsce
w Heptateuchonie zajmujedokonaneprzezAdelardazBathnowetłum. Elemen-
tówgeometrii Euklidesa,którewywarłoogromnywpływnarozwójmatematyki
oraznawypracowaniewła±ciwejmatematyceformydowodu.
WXIw.Ch.słyn¦łozestudiówmedycznych,icho¢wXIIw.pozycjaszkoły
wtejdziedzinieuległaosłabieniu,tojednakszkolnabibliotekazawierałapar¦
wa»nychdziełmedycznych.Jednymznichbyłtekst Articelli ,odzwierciedlaj¡cy
wczesn¡faz¦ewolucjitegozbioru,obejmuj¡cego: Isagog¦ Johanniciusa ,Wpro-
wadzeniedoArsParvaGalena pióraHunainaibn-Ishaqa, Aforyzmy oraz Progno-
styk Hipokratesa ,Liberdeurinis Teofila, Liberdepulsibus Filaretaoraz Pantegni
KonstantegoAfryka«czyka(zast¦powanepó¹niejprzez ArsParva Galena).T¦
wła±niewersj¦ Articelli znaliBernardSilvestrisorazHermannzKaryntii.
Podstawowym¹ródłemówczesnejwiedzyonaturzebyłtekstPlato«skiego
Timajosa wtłum.izkomentarzemChalcydiusza.Tekst Timajosa ,wskazuj¡cna
pi¦knoiporz¡dekdost¦pnegozmysłom±wiataorazpodkre±laj¡c,»eka»de
zdarzeniew±wieciemaswoj¡przyczyn¦,któr¡rozumludzkimo»eodkry¢,
stanowiłdoskonał¡podbudow¦dlachartryjskiegonaturalizmuiracjonalizmu.
Glossy dotekstu Timajosa pisaliBernardzChartresorazWilhelmzConches.
Wiedz¦onaturzeczerpanotak»ez Historiinaturalnej Pliniusza,z Problemów
przyrody ( Quaestionesnaturales )Seneki,czyMakrobiuszowego Komentarzado
SnuScypiona orazzKsi¦giRodzaju.TeodorykzChartresjestautoremtraktatu
Desexdierumoperibus ,któryjestswegorodzajukomentarzemdopierwszych
wersówKsi¦giRodzaju.Natymdzielewzorowałsi¦KlarembaldzArras,
pisz¡cswój Tractatulus. Uwa»ano,»eabyKsi¦gaRodzajumogłasta¢si¦¹ródłem
wiedzynaukowej,nale»ałoj¡zinterpretowa¢wodpowiednisposób,tj.wsposób
literalnyorazzgodnyzwymaganiaminaukionaturze(adlitterametsecundum
physicam).SzczególnemiejscewnauczaniuszkoływCh.zajmowałyteksty
Boecjusza(M.-D.Chenuztegowła±niepowoduXIIstulecienazwał—„aetas
Boethiana”),dostarczaj¡cmateriałudonauczaniasztukwyzwolonych,natomiast
jegopismateologiczne(opusculasacra)były¹ródłemchartryjskiejmetodologii.
NajbardziejoryginalnekomentarzedoBoecja«skichtraktatówteologicznych
napisałGilbertdelaPorre,TeodorykzChartres(lubjego„szkoła”)oraz
KlarembaldzArras.
Charakterystykanauczaniachartryjskiego. Filozofiajestmiło±ci¡m¡dro-
±ci,am¡dro±¢jestnakierowananazrozumienieprawdyrzeczyniezmiennych—
takuwa»ałTeodorykzChartres.Filozofiadzielisi¦na3cz¦±ci:etyk¦,czylifi-
lozofi¦praktyczn¡,filozofi¦spekulatywn¡(teoretyczn¡)orazlogik¦.Post¦puj¡c
zaBoecjuszem,wyró»nianowfilozofiispekulatywnej3cz¦±ci,zró»nicowane
wzale»no±ciodprzedmiotu,aspektuorazwładzypoznawczej,którejdziała-
nietworzydan¡nauk¦.Pierwsz¡znaukteoretycznychjestfizykarozwa»aj¡ca
formyciałwichpowi¡zaniuzmateri¡,azatemwruchu.Matematykabada
form¦woderwaniuodmaterii,azatembezruchu,niemniejtegotypuformy
niemog¡istnie¢pozamateri¡.Najwy»szaznaukteoretycznych,teologia,bada
to,cojestbezruchu,cojestczyst¡form¡bezmaterii.Teologiazatem,drog¡
intuicjiintelektualnej(intellectus,intelligentia),nieodwołuj¡csi¦dopoznania
Chartres PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu 3
zmysłowego,zmierzadouj¦ciaFormyabsolutnej,tj.Boga.Teologiajestnajbar-
dziejwewn¦trzn¡cz¦±ci¡poznaniafilozoficznego(intimaparsphilosophiae),
anajlepszymprzygotowaniemdoniejjest,wgTeodoryka,matematyka,awg
GilbertadelaPorrée—logikaidialektyka.
Chartryjczycybyli±wiadomispecyfikiiodr¦bno±ci„fizykalnejspekulacji”,
aleniemieli»adnegowzoru,jaknale»yj¡praktykowa¢.Wzwi¡zkuztym
próbowanokonstruowa¢wiedz¦onaturzenapodobie«stwometodyaksjoma-
tycznej.Funkcj¦matematycznychaksjomatówpełniłykonstytutywneczynniki
rzeczy,tj.elementylubostateczneprzyczynyrzeczywisto±ci,spełniaj¡cwten
sposóbfunkcj¦przesłanekfizykalnegodyskursu.Strukturamaterii,podstawo-
weelementyorazichwzajemnerelacjeiostateczneprzyczynyrzeczywisto±ci
stanowiłyuprzywilejowanyprzedmiotbada«fizyki,oczym±wiadcz¡dzieła
WilhelmazConches,TeodorykazChartresczyKlarembaldazArras.My±licie-
lecicał¡swoj¡wiedz¦onaturzeczerpalijednakztekstów,aniezobserwacji
±wiata(zapisyobserwacjipełni¡tamjedynieilustracyjn¡funkcj¦),tote»mu-
sielistan¡¢wobecproblemustosownejinterpretacjitakfundamentalnychdla
nichtekstów,jakKsi¦gaRodzajui Timajos .Kluczemdorozwi¡zaniategoza-
gadnieniabyłakoncepcja„integumentum”,którejestform¡alegoriistosowanej
wtekstachfilozoficznychlubwogólewliteraturze.Podzasłon¡słówiobrazów
opowiadaniazostałaukrytaprawdazporz¡dkufilozoficznegoczynaukowe-
go,któr¡nale»ywydoby¢najaw.Metoda„integumenalna”pełniłazwł.funkcj¦
konkordystyczn¡:miałapokazywa¢,»enp.wmy±liPlatonanietylkoniema
»adnejherezji,ale»ejesttamgł¦bokafilozofiautkanaz„integumentum”słów
(WilhelmzConches, GlosaesuperPlatonem ,119).Dzi¦kipoznaniuintegumental-
nemuzostałwyodr¦bnionyobszarfilozofiinaturalnejjakoodr¦bnejnauki,której
przedmiotembyłaNatura,traktowanajakotekstzadanydoodczytania.Poci¡-
gałotozasob¡przekonanieoracjonalno±ciprocesówzachodz¡cychw±wiecie.
SkoroKsi¦gaNaturyjestdziełemm¡dro±ciStwórcy,tomo»eby¢zrozumiana
przezczłowiekaprzynajmniejcz¦±ciowo.
W±ródmy±licieliszkoływCh.panowałotak»eprzekonanieoautonomii
procesówzachodz¡cychw±wiecie.TeodorykzChartresstwierdził,»eBógstwo-
rzyłmateri¦,naktór¡składaj¡si¦4elementy;dalszaaktywno±¢przyczynowa
zostałaprzekazananajbardziejaktywnemuelementowi,tj.elementowiognia,
zw.dlatego„twórc¡”(artifex).T¦moc,którajest¹ródłemaktywno±cielemen-
tów,aktórazostałaimwszczepionaprzezBoga,Teodoryknazywaprzyczyn¡
zarodkow¡(causaseminalis).Tentypprzyczynowo±ciskładasi¦nato,como»na
nazwa¢„prawaminatury”czy„naturalnymbiegiemrzeczy”(cursusnaturalis).
Dzi¦kiichdziałaniumieszaj¡si¦zesob¡—wokre±lonymmiejscuiczasie—ele-
menty,wefekcieczegopowstaj¡ró»nebytymaterialne.Chartryjskinaturalizm
jestjednakpodszytysupranaturalizmem:naturaijejprawas¡instrumentem
Bo»egodziałaniaw±wiecie,apoznanienaturymanasprowadzi¢,jakzar¦k¦
(physicamanuductio),kupoznaniuStwórcyispowodowa¢wzrostpobo»no±ci
(TeodorykzChartres, Desexdierum ,1).Natur¦niejednokrotnieuto»samiano
wCh.zPlato«sk¡„dusz¡±wiata”,atak»ezDuchemwi¦tym,cho¢tegotypu
nauczaniewwersjiAbélardazostałoostateczniepot¦pionenasynodziewSens
w1141.
Chartres PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu 4
Ocenachartryjskiegonauczania. Niektórzyhistorycy,id¡czaB.Hauréau,
dopatrywalisi¦wnauczaniuchartryjskim,azwł.wspekulacjachTeodoryka
zChartresnatematBo»ejFormyjako¹ródławszystkichrzeczy,±ladówpante-
izmu.Współcze±niehistorycy(É.Jeauneau,P.E.Dutton,N.Häring,T.Grego-
ry)odcinaj¡si¦odtegostanowiska,podkre±laj¡c,»echartryjskiplatonizmjest
wpełnischrystianizowany.Badaczezajmuj¡cysi¦szkoł¡wCh.ró»ni¡si¦jednak
woceniecharakteruiwarto±cichartryjskiegohumanizmu.Przełomoweznacze-
niemiałotuwyst¡pienieR.Southernaw1965,opublikowanew1970wzbiorze
esejów MedievalHumanismandOtherStudies .Southernwyst¦pujetamprzeciw
twórcom„romantycznegonieporozumienia”(takokre±latwórcówwizerunku
szkołykatedralnejwCh.zpierwszejpoł.XIIw.,jakopromieniuj¡cegonaEu-
rop¦centrumkulturalno-naukowego).Uwa»aon,»e:pozycjaszkoływCh.nie
ró»niłasi¦wowymczasieniczymodstatusuinnychszkółkatedralnych;bł¦-
demjestprzypisywanieo±rodkowichartryjskiemuspecyficznej,jemuwła±ciwej
formyhumanizmu,gdy»reprezentatywnedlategohumanizmuutworypowsta-
wałypozaCh.;twórczo±citakichmy±licieli,jakWilhelmzConches,Teodoryk
zChartres,anawetGilbertdelaPorréenienale»ywi¡za¢wył¡czniezCh.;
poł¡czeniechartryjskiegohumanizmuzplatonizmemopierałosi¦nabł¦dnej
identyfikacjiBernardazChartreszBernardemzTours.Je±liwe¹miesi¦topod
uwag¦,tomo»esi¦okaza¢,»eopiniaoBernardziejakonajwybitniejszymów-
czesnymplatonikuniejestniczympoparta;niejestwła±ciwekontrastowanie
owegohumanizmuzrzekomymantyhumanizmem,panuj¡cymzwł.wPary»u,
anastawionymgłównienato,cou»yteczne.
NazarzutySouthernaodpowiadaliprzedewszystkimN.Häring,É.Jeaune-
auorazP.Dronke.Wskazywalioni,»emimoi»o±rodekchartryjskibyłniewielki,
tonienale»ynatejpodstawiebagatelizowa¢jegonauczania,któreprezento-
wałowy»szyibardziejzaawansowanypoziomni»np.wPary»u.Opoziomie
nauczaniawCh.mo»e±wiadczy¢doskonalezaopatrzonachartryjskabiblioteka,
którejTeodorykpodarowałswojezbiory.Mimo»eTeodorykzChartres,Gilbert
delaPorréeczyWilhelmzConchesnauczalitak»epozaCh.,niepodwa»ato
jednakichzwi¡zkuzchartryjsk¡szkoł¡katedraln¡.OdkrycieglossdoPlato«-
skiego Timajosa przypisywanychBernardowizChartrespozwalatak»erzuci¢
nowe±wiatłonazagadnieniechartryjskiegoplatonizmu.NatomiastTeodoryko-
wy Heptateuchon jestdoskonałym±wiadectwemtego,jakwielk¡wag¦przywi¡-
zywanowCh.dostudiumsztukwyzwolonych.Mo»nawnimodnale¹¢±lady
wczesnejrecepcjinaukowejmy±liarab.oraz„logikinowej”Arystotelesa.
WpływszkoływChartres. Wkr¦guwpływówmy±licielizaliczanychdo
szkoływCh.,zwł.worbiciewpływówTeodorykazChartres,pozostawał
BernardzTours,któryzadedykowałTeodorykowiswojedziełopt. Cosmographia ,
orazHermannzKaryntii,któryofiarowałmuswojetłum. Planisfery .My±lCh.
oddziałałatak»enaAlainazLille(AlanusabInsulis),aby¢mo»erównie»na
AmalrykazBèneiDawidazDinant.Niektórzyhistorycyuwa»aj¡,»enaukowe
tradycjeCh.zostałyprzej¦teirozwini¦teprzezUniwersytetOksfordzki.Do
Teodorykowejmetodyteologicznejnawi¡zywaliWilhelmzOwerniiiMikołaj
Kuza«czyk.
WydaniapismfilozofówzCh. :BernardzChartres, The„Glosaesuper
Platonem”ofBernardofChartres ,wyd.P.E.Dutton(Tor1991);Gilbertdela
Chartres PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu 5

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika:

Zgłoś jeśli naruszono regulamin