Bioetyka.pdf

(94 KB) Pobierz
Powszechna Encyklopedia Filozofii (wersja dla WWW)
• Dziejeb.
• Wyodr¦bnieniesi¦b.ipowstaniecentrówbada«bioetycznych
• Definicjeipodstawowerozumieniab.
• Problematykab.
• Koncepcje,kryteriaizasadypomocniczeb.
BIOETYKA (gr.b • oc[bíos]—»ycie,˚joc[ethos]—obyczaj)—wyspecjalizowa-
nacz¦±¢filozoficznejetykiszczegółowej,któraustalaocenyinormymoralne
wzwi¡zkuzingerencj¡w»ycieludzkiewgranicznychsytuacjachjegopowsta-
wania(biogeneza),trwania(bioterapia)i±mierci(tanatologia).
Wrazzustawicznymrozwojemnaukmedycznych,biologicznychitechnicz-
nychpojawiaj¡si¦coraznowemo»liwo±ciingerencjiw»ycieludzkie,któreb.
winnaoceni¢podk¡temichgodziwo±ci(niegodziwo±ci)moralnej.
Dziejeb. Umiejscowionawkontek±cierozwojuetykib.si¦gaczasówsta-
ro»ytnych,powi¡zanazrozwojemmedycynyizawodulekarzasi¦gaprzysi¦-
giHipokratesa,wodniesieniudorefleksjireligijnejwi¡»esi¦m.in.zpowsta-
niemirozwojemmy±limoralnejnaddekalogiem,azwł.nadprzykazaniem:
Niezabijaj.
w.Tomaszkwestietakie,jakokaleczenia,biczowanie,uwi¦zienie,zabój-
stwo,samobójstwoczykar¦±mierciporuszałwkontek±cierozwa»a«ocno-
ciesprawiedliwo±ci( S.th. ,II–II,q.64n.).Wczasieodrodzeniatomistycznego
wXVI–XVIIw.zagadnieniatebyłypodejmowaneprzeztakichautorów,jak
D.F.Soto,D.Báñez,L.deMolina.Nauwag¦zasługujem.in.traktatopataFran-
cescoCangiamila EmbriologiaSacra z1747,wktórymporuszakwesti¦zapłodnie-
nia,implantacjii,zgodnieztomistyczn¡tradycj¡,opowiadasi¦zaszacunkiem
iobron¡»ycialudzkiegoodchwilijegopocz¦cia.
W1803zostałaopublikowanapracaT.Percivalazatytułowana Medical
Ethics ,wktórejposzukiwałonwła±ciwegorozwi¡zaniarelacjimi¦dzylekarzem
apacjentem.Domagałsi¦,abylekarzprzestrzegałtrzechzasad:»yłgodziwie
(zasada»yciacnotliwego),nieszkodziłdrugiemu(zasadanieszkodzenia)iodda-
wałka»demu,comusi¦nale»y(zasadasprawiedliwo±ci).Zauwa»ył,»ewwielu
sytuacjachtrudnadopogodzeniajestzasadaautonomiipacjentazautorytetem
lekarza,któregowiedzauprawniagodopodejmowaniadziała«odpowiednich
dlazdrowiachorego.Odrzucałzarównoprzesadnypaternalizmstaro»ytnych,
wgktóregochoregonale»ałotraktowa¢jakdzieckopotrzebuj¡cepomocy,jak
równie»przesadnyautonomizmpacjenta,któryjakodorosłymiałybywiedzie¢
idecydowa¢owszystkim,codotyczychorobyileczenia.Zamiastpaternalizmu
dzieci¦cegoiprzeciwstawnegomuautonomizmudorosłychproponujepater-
nalizmmłodzie«czy.Chorytraktowanyjestodpowiedniodosytuacji,wjakiej
si¦znajduje—jestodpowiedzialnyzasiebieotyle,oiletojestmo»liwewjego
stanie.Wtensposóbpacjentniejesttraktowanyprzezlekarzajakdzieckoani
jakoten,ktodecydujelubpodwa»auzasadnionedecyzjeiautorytetlekarza.
Potrzeb¦przeprowadzeniafilozoficzno-moralnejrefleksjinadnowymimo»-
liwo±ciaminaukbiologicznychimedycznychu±wiadomionowcałejpełnipoII
wojnie±wiatowej,wtrakciektórejwludobójstwiemilionówludziwykorzysta-
nonajnowszeosi¡gni¦ciamedyczne;wramachrodz¡cejsi¦genetykizacz¦to,ze
bioetyka PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu 1
wzgl¦dunawyposa»eniegenetyczneczłowieka,segregowa¢ludzinalepszych
igorszych;wimi¦„higienyrasowej”dokonywanosterylizacji,aborcjiieutanazji
osóbupo±ledzonych,psychiczniechorych,nale»¡cychdoinnejrasy.Argumen-
tamigenetykówposługiwanosi¦wceluwyniszczaniainnychnarodów.Stoso-
wanonamasow¡skal¦eksperymentymedycznenawi¦¹niach.ProceswNo-
rymberdze,ujawniaj¡cinformacjenatentemat,inspirowałposzukiwaniazasad
etycznychiprawnych,którewprzyszło±cimogłybyuchroni¢ludzko±¢przed
podobnymbarbarzy«stwem.Pierwsz¡doniosł¡reakcj¡moraln¡natezbrod-
niebyłoogłoszenie10XII1948przezZgromadzenieOgólneONZPowszechnej
DeklaracjiPrawCzłowieka.
B.jakonowadyscyplinapojawiłasi¦niecopó¹niej.Wlatachsze±¢dziesi¡-
tychXXw.nast¡piłszybkirozwójnaukbiologicznychorazniezwykłypost¦p
technicznyopartynatychodkryciach.Dzi¦kitemustałasi¦mo»liwadializane-
rek,transplantacjaorganów,prenatalnadiagnostyka,stosowanierespiratorów
iurz¡dze«dointensywnejterapii.Rozwójnauko»yciupozwalałskuteczniej
zwalcza¢epidemieichorobyorazprzesuwa¢granic¦±mierci.Zacz¦łasi¦wyła-
nia¢iformowa¢in»ynieriagenetyczna.
Post¦pekonomicznywzmacniałdominacj¦człowiekanadprzyrod¡,jednak
nieumiarkowanyirabunkowyjejpodbójzacz¡łzagra»a¢naturalnemu±rodowi-
skuczłowieka.Spełzłanadzieja,»eczłowiekprzezpost¦ptechnicznyprzekroczy
swenaturalneograniczeniaizapewnisobiepełn¡kontrol¦nadsw¡natur¡.
Wyodr¦bnieniesi¦b.ipowstaniecentrówbada«bioetycznych. W1970
vanRensselaerPotter,onkologzUniversityofWisconsinwMadison(USA),
u»yłporazpierwszywswejrefleksjimoralnejnadnaukamibiologicznymi
imedycznymiterminu„bioetyka”(wartykule Bioethics:TheScienceofSurvival )
iprzeprowadziłrefleksj¦nadmetodologicznymipodstawamiwyodr¦bnionej
dyscypliny(wksi¡»ce Bioethics:BridgetotheFuture ).
WtymsamymczasiewUSAistniałyju»dwao±rodki,wktórychrozpocz¦-
tonaukoweopracowanienowejdyscyplinyipopularyzacj¦jejosi¡gni¦¢.W1969
filozofwychowania—D.CallahanzakładawHastings(wstanieNewYork)In-
stituteofSocietyEthicsandTheLifeSciences,znanyjakoTheHastingsCenter;
od1971instytuttenwydajepismo„HastingsCenterReport”.Nieprowadzion
działalno±ciakademickiej,aleumo»liwiaspotkanieetykówzekspertamiwdzie-
dziniemedycyny,obserwujeibadapodwzgl¦demetycznym,prawnymispo-
łecznymnajwa»niejszeproblemywyrastaj¡cezrozwojumedycynyibiologii,
pomagawy»szymuczelniomwtworzeniuprogramównauczaniab.,organizuje
kursywprowadzaj¡cewproblematyk¦bioetyczn¡.
Rozwójb.jakodyscyplinynaukowejnast¦pujewszybkimtempiewInsty-
tucieKennedy’ego(TheJosephandRoseKennedyInstitutefortheStudyof
HumanReproductionandBioethics),zało»onymprzezholenderskiegofizjolo-
gaiembriologa—AndreHellegersa.JakoczłonekpowołanejprzezJanaXXIII
(w1963)irozszerzonejprzezPawłaVIPapieskiejKomisjidoSprawRodziny,
ZaludnieniaiRozrodczo±ciprzenosisi¦HellegerszJohnHopkinsUniversity
wBaltimoredoprowadzonegoprzezjezuitówUniwersytetuGeorgetownwWa-
szyngtonie.Od1962istniałatamplacówkanaukowa(CenterforPopulation
Research)zajmuj¡casi¦badaniemproblemówdemograficznych.Odpocz¡tku
nadajezało»onemuw1971instytutowicharaktero±rodkaakademickiego.Wra-
bioetyka PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu 2
machWydziałuFilozoficznegoiMedycznegoUniwersytetuGeorgetownzostał
wypracowanyprogramstudiówakademickichzb.Uniwersytetnadajestuden-
tomstopnienaukoweztejdyscypliny.Instytutposiadacentrumbioetyczne,cen-
trumbada«demograficznychilaboratoriabada«nadbiologi¡reproduktywn¡.
Podejmujetak»ebadania,wykładyorazusługidlainstytucjipublicznychdoty-
cz¡ceb.,reprodukcjiludzkiejizaludnienia.
W1978KennedyInstytutjakopierwszywydajeEncyclopediaofBioethics
(wczterechtomach,podred.W.T.Reich),anast¦pniepublikujeroczniki
BibliographyofBioethics ,zawieraj¡cepełn¡literatur¦zbioetyki.
Pierwszecentrumb.wEuropiepowstałow1975wBarcelonie.NaWydziale
TeologicznymtamtejszegouniwersytetujezuitaO.M.CuyasstworzyłInstituto
BorjadeBioetica.Zainteresowanieb.przeniosłosi¦zHiszpaniidoFrancji,
apó¹niejdoWłoch.Wlatachosiemdziesi¡tychpowstałycentrab.wLille,
LyonieiPary»u;rozgłoszdobyłaComiteConsultatifNationald’Éthiquepod
przewodnictwemJ.Bernard.
WAngliidyskusjenadbioetyk¡rozpocz¦łysi¦w1962wLondonMedical
Group.O±rodektenprzekształciłsi¦wInstituteofMedicalEthics.Od1975
instytutwydaje„JournalofMedicalEthics”,aod1985„BulletinofMedical
Ethics”.ZinicjatywybpówpowstaławAngliiTheCatholicBioethicsCentrein
London,zw.TheLinacreCentre.
Zkatolickichcentrówbioetycznychnale»ywymieni¢ThePopeJohnCenter,
którew1972rozpocz¦łodziałalno±¢wSt.Louis(Missouri)jakoThePopeJohn
XXIIIMedical-MoralResearchandEducationCenter.W1985centrumprzenosi
si¦doSt.Elizabeth’sMedicalCenterwBostonie,apó¹niejzmienianazw¦na
TheNationalCatholicBioethicalCenter.
WMediolaniepowstałaLaScuoladiMedicinaeScienzeUmanedell’
IstitutodiSanRaaele,IstitutoeCentrodiBioeticadell’UniversitàCattolica
delSacroCuorewRzymie,IstitutoSicilianodiBioeticawPalermoiAcireale.
WPolsceutworzonoKatedr¦BioetykinaATKwWarszawie,InstytutBioetyki
iKatedr¦BioetykinaPATwKrakowie.
Wzrastanieustannieliczbao±rodkówzajmuj¡cychsi¦b.,organizacji,ko-
mitetów,komisjitworzonychprzyparlamentachpa«stwowychorazprzyParla-
mencieEuropejskim.Ogłaszanes¡licznedeklaracje,konwencje,rekomendacje,
rezolucjeorazkodeksyetyczneiprawneobejmuj¡ceproblemyb.Europejska
KonwencjaBioetycznaz4IV1997zatytułowana: KonwencjaoOchroniePraw
CzłowiekaiGodno±ciIstotyLudzkiejwkontek±cieZastosowa«BiologiiiMedycyny
(wrazzdodatkowymprotokołem),mo»euchodzi¢zasyntez¦wieludokumen-
tówpo±wi¦conychproblemombioetyki.Podejmowanes¡próbysformułowa-
niakanonuprawczłowiekawtejdziedzinie.Instytutyb.umiejscowioneprzy
szpitalachprzejmuj¡rol¦rozstrzyganiakwestiimoralnychwposzczególnych
przypadkach.Ichrozstrzygni¦ciawpływaj¡naocenyprawnedecyzjilekarza
isposobówleczenia;odwołuj¡si¦donichzarównopacjenci,jakilekarze.Du-
»eznaczeniemaj¡równie»wyrokis¡dówdotycz¡cesytuacjikontrowersyjnych,
kształtuj¡onebowiemokre±lon¡praktyk¦wtymzakresie.
Definicjeipodstawowerozumieniab. Pierwszeuj¦cia(V.R.Pottera
iA.Hellgersa)b.jakonowejdyscyplinyró»niłysi¦mi¦dzysob¡.Potteruj-
mowałb.zperspektywyochrony±rodowiskaprzyrodniczego;problematyka
bioetyka PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu 3
biomedycznaniebyławniejczym±centralnym.Wjegouj¦ciub.to„wysiłek
wykorzystanianaukbiologicznychdlapoprawyjako±ci»ycia”.Rozumiałon
b.jakowiedz¦zajmuj¡c¡si¦globalnymprzetrwaniem»ycianaziemi,głównie
gatunkuludzkiego,orazpopraw¡jako±citego»ycia(humansurvivalandanim-
provedqualityoflife).Wb.akcentowałetyk¦ziemi(landethics),etyk¦przyrody
(wildlifeethics),etyk¦populacji(populationethics)ietyk¦wykorzystaniaza-
sobównaturalnych(consumptionethics).Sugerowałsi¦onbadaniamim.in.Th.
Dobzhansky’ego,prof.zoologiinaUniwersytecieColumbia,któryw1958wy-
pracowałzasadniczeideenaukioprzetrwaniu.Twierdziłm.in.,»e»adneprawo
biologiczneniezapewnigatunkowiludzkiemurozwojuiprzetrwania,idlatego
naukaowarunkachprzetrwaniawinnawypracowa¢odpowiednieprogramy,
którychsamaprzyrodaniedostarcza.Naukataka,zdaniemPottera,poznaj¡c
iujawniaj¡cprzyczynykryzysuekologicznego,maprzeciwdziała¢takimpro-
cesom,któremog¡doprowadzi¢docałkowitegozałamaniasi¦ziemskiegoeko-
systemu.B.traktowanajesttujakowiedzadotycz¡caglobalnegoprzetrwania
ibliskajestetyce±rodowiskowej,etyceekologicznej;mazajmowa¢si¦nietyle
zagadnieniamimedycznymi,leczgłównieprzeciwdziałaniemniszczeniu±rodo-
wiska,czyliochron¡biosferyiekosystemów.
A.Hellegerszacz¡łrozwija¢b.ww¦»szymznaczeniu,wychodz¡codrelacji
mi¦dzymedycyn¡,lekarzemapacjentem;dostrzegłonkonieczno±¢rozwoju
wiedzydotycz¡cejrespektowaniaiochronyprawpacjentów.
B.wpierwszym,szerszymznaczeniu—rozwijanowHastingsCenter
(Callahan),awdrugim,w¦»szymwKennedyInstitute(A.Hellegers).Wg
D.Callahana,b.ww¦»szymznaczeniuzbytekskluzywnieakcentujezwi¡zki
mi¦dzylekarzemapacjentem;takieuj¦cienieogarniajednakszerokiego
obszarumoralnychaspektówzwi¡zanychznaukamio»yciu(lifesciences),
któreobejmuj¡medycyn¦,biologi¦,naukio±rodowisku,populacjiinauki
społeczne.Mo»nawi¦cpowiedzie¢,»eb.ww¦»szymznaczeniuuto»samia
si¦zetyk¡medycyny,wzbogacon¡onoweszczegółoweproblemy,natomiast
wszerszymjestetyk¡±rodowiskaprzyrodniczego;wtymprzypadkuuprawiana
jestzpozycjietykiekologicznej.
B.jestwtrakcieokre±laniaswegoprzedmiotumaterialnego,formalnego
imetod,st¡dpojawiaj¡si¦ró»nejejdefinicje.„Bioetyka—piszewpierwszym
wyd.EncyclopediaofBioethicsW.Reich—jestsystematycznymstudiumpo-
st¦powanialudzkiegowobszarzenauko»yciuitroskiozdrowie,któreto
post¦powaniewinnoby¢ocenianew±wietlewarto±ciizasadmoralnych”.B.wg
E.Sgreccia,jednegozpierwszychteoretykówtejdyscyplinyweWłoszech,to
cz¦±¢filozofiimoralnej,którarozwa»agodziwo±¢lubniegodziwo±¢interwen-
cjiw»ycieludzkie,szczególnietych,któres¡zwi¡zanezpraktyk¡irozwojem
naukmedycznychibiologicznych.B.wgT.lipkistanowidziałfilozoficznej
etykiszczegółowej,któramaustali¢ocenyinormy(reguły)moralnewa»ne
wdziedziniedziała«(aktów)ludzkich,polegaj¡cychnaingerencjiwgranicz-
nychsytuacjachpowstawania»ycia,jegotrwaniai±mierci.
Autorostatniejdefinicjipróbujeunikn¡¢zarównozbytw¡skiego,jakizbyt
szerokiegopotraktowaniaprzedmiotubada«bioetyki.Zgodniezt¡definicj¡b.
niezajmujesi¦wszystkimisytuacjamiw»yciuludzkim,lecztylkosytuacjami
wyj¡tkowymi,krytycznymiijednocze±niegranicznymi.B.madostarcza¢ocen
inormdotycz¡cychgranicingerencjiwtakiesytuacje.Poniewa»sytuacjetakie
bioetyka PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu 4
powstaj¡podczaspowstawania»ycia,jegotrwaniai±mierci,st¡db.mo»na
podzieli¢natrzydziały:biogenez¦,bioterapi¦itanatologi¦.Etyka±rodowiska
naturalnegomogłabypoprzedza¢innedziałyb.(T.lipko)alboby¢uprawiana
wramachochronyipromocji»yciaizdrowia(W.Bołoz).
B.potraktowanajakodyscyplinafilozoficzna,czyliautonomicznawzgl¦-
demnauk±cisłych,niejestte»filozofi¡nauki,np.filozofi¡biologii,medycyny
czytechniki,gdy»niechodziwniejorozwójtychnaukwpowi¡zaniuzroz-
wojemmy±lifilozoficznej,leczoocenyinormymoralnewytyczaj¡cewła±ciwe
wykorzystaniemo»liwo±citychnauk.B.niejestte»etyk¡zawodow¡,np.ety-
k¡medyczn¡,gdy»jejprzedmiotjestszerszyni»etykabadawczawogóleczy
etykalekarska.
Problematykab. B.mo»naokre±la¢przezwyliczeniezagadnie«,którymi
si¦zajmuje.B.ekologiczna(inaczejetyka±rodowiskanaturalnego)mo»epo-
przedza¢innezagadnieniab.,gdy»zajmujesi¦onazewn¦trznymiwarunkami
narodzini»yciaczłowieka.Rodzisi¦onajakoreakcjanatechnokratyzmikon-
sumpcjonizmwspółczesnejcywilizacji,degradacj¦±rodowiskaprzyrodniczego,
załamaniesi¦równowagiekologicznejiwywoływanetymdeformacjebiologicz-
neigenetyczneorazró»norodnechorobycywilizacyjne.Degradacja±rodowiska
naturalnegozakłócacyklebiogeochemiczne,eliminujefunkcjonowaniemecha-
nizmówutrzymuj¡cychrównowag¦ekosystemów,cogrozizanikiem»yciana
Ziemi.Wa»nadlaetykijestwiedzaozale»no±ciachmi¦dzy±rodowiskiemprzy-
rodniczymaorganizmemludzkim,oskutkachbiologicznychimedycznychde-
gradacjitego±rodowiska.Odwołuj¡csi¦m.in.dotejwiedzy,formułujesi¦wnio-
skinormatywnedotycz¡cezachowa«człowiekawzgl¦demprzyrodymartwej,
ro±linizwierz¡t.Wewnioskachtychzakładasi¦okre±lonerozumieniebytów
nieo»ywionychio»ywionych,orazczłowieka,atak»eodpowiednierelacjemi¦-
dzynimi.Formułujesi¦normyszczegółoweprzeciwdziałaj¡cet¦pieniucennych
gatunkówzwierz¡t,dotycz¡ceeksperymentównazwierz¦tach,zadawaniaim
cierpie«,niektórychmetodhodowli,łowiectwaitp.
B.genetyczna,wodró»nieniuodekologicznej,zajmujesi¦wprosttym,co
dotyczygenezyczłowiekawjegonajwcze±niejszychstadiach.Przeprowadza
refleksj¦moraln¡nadproblemami,którepojawiłysi¦wzwi¡zkuzrozwojem
współczesnejgenetykiizastosowaniemwgenetyce,embriologiiieugenice
osi¡gni¦¢technicznych,któreju»wokresieprenatalnympozwalaj¡wykrywa¢
defektyischorzeniagenetyczne.In»ynieragenetycznaumo»liwianapodstawie
posiadanejwiedzyingerowaniewkodgenetycznyczłowieka;rozpoznanie
genówprzenosz¡cychchorobydziedzicznestwarzamo»liwo±¢terapiigenowej
zarównowokresieprenatalnym,jakiponarodzeniu.B.genetycznazakre±la
graniceingerencjiwkodgenetycznyczłowieka,analizujeaspektymoralne
ochronypłoduludzkiego.
B.oceniate»mo»liwo±cieugeniki;wypowiadasi¦m.in.wsprawieeuge-
niczniezorientowanejsztucznejprokreacji,pozaustrojowegozapłodnieniaho-
mogenicznego,heterogenicznego,klonowania,macierzy«stwazast¦pczego(kie-
dyinn¡osob¡jestmatkagenetycznadziecka,ainn¡matkabiologiczna).
Wymienionedziałyb.dotyczyłybiogenezyczłowieka,za±kolejnydział
zwi¡zanyjestzbioterapi¡.Przeprowadzasi¦wnimetyczn¡refleksj¦nadeks-
perymentamimedycznymi(np.naje«cach,wi¦¹niach,ochotnikach),nadme-
bioetyka PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu 5

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika:

Zgłoś jeśli naruszono regulamin