FILM.doc

HISTORIA FILMU  POLSKIEGO

Okres 1896 –1918.

Pierwsze pokazy wynalazku braci A. i L. Lumière'ów na ziemiach pol. odbywały się 1896 w Warszawie i Krakowie. Pierwszymi pol. realizatorami film. na przeł. XIX i XX w. byli: konstruktor i wynalazca pleografu K. Prószyński, filmujący krótkie scenki rodzajowe z życia codziennego Warszawy ( Ślizgawka w Łazienkach ), oraz B. Matuszewski, który jako operator firmy Lumière realizował krótkie filmy dokumentalne (m.in. z wizyty cesarza Wilhelma II w Peterhofie 1897); wielkie zasługi dla rozwoju techniki film. położyli m.in. J. Szczepaniak (fotografia i kinematografia barwna) i J. Popławski (nowatorskie rozwiązania konstrukcyjne kamery zdjęciowej oraz aparatu projekcyjnego); jednym z pionierów pol. kina był W. Krzemiński, współzałożyciel (wraz z bratem, Antonim) pierwszego stałego kina w Polsce (1899 w Łodzi). Na przeł. 1901 i 1902 utworzono pierwszą pol. wytwórnię filmów i aparatów Prószyńskiego p.n. Tow. Udziałowe Pleograf; łączy się z nią powstanie pierwszego filmu fabularnego Powrót birbanta (1902, z udziałem K. Junoszy-Stępowskiego). Od 1907 systematycznie rosła sieć kin stałych (m.in. w Warszawie, Krakowie, Lwowie); dzięki kontaktom z biurami wynajmu filmów w Moskwie, Petersburgu, Rydze oraz Francji i Włoszech przedsiębiorcy krajowi mogli systematycznie zaopatrywać pol. kina w najnowsze filmy zagraniczne. W 1908 zaczęła się rozwijać produkcja film.; pierwszą komedię film. zrealizował operator franc. firmy Path é J. Meyer ( Antoś pierwszy raz w Warszawie 1908, z A. Fertnerem). Realizatorzy film. (m.in. M. Fuks, S. Sebel, J. Skarbek-Malczewski) wykorzystywali rodzajową tematykę warsz. przedmieść, filmowali sensacje dnia, a także pogrzeby znanych osób (m.in. E. Orzeszkowej 1910, B. Prusa 1912) oraz obchody i rocznice narodowe. Adaptowano popularne dzieła lit. ( Dzieje grzechu wg S. Żeromskiego 1911, reż. A. Bednarczyk, Krwawa dola wg H. Sienkiewicza 1912, reż. W. Paliński), przede wszystkim jednak powstawały melodramaty ( Słodycz grzechu 1914, reż. E. Puchalski), komedie, farsy i krótkometrażowe groteski. Pierwszą pol. gwiazdą film. była P. Negri ( Niewolnica zmysłów 1914, reż. J. Pawłowski). W prasie zapoczątkowano dyskusję na temat zagadnień estet. filmu (wypowiadali się m.in. A. Zagórski, L. Belmont, K. Irzykowski).
Podczas I wojny świat. po zajęciu Warszawy przez Niemców powstawały propagandowe filmy antycarskie ( Ochrana warszawska i jej tajemnice 1916, z H. Bruczówną w gł. roli, Carat i jego sługi 1916) oraz sensacyjne.

Druga Rzeczpospolita. Po odzyskaniu niepodległości 1918 nastąpił szybki rozwój kinematografii, ale z istniejących już wytwórni tylko nieliczne — Sfinks (działający od 1909), Leo-Film, Falanga, zyskały większe znaczenie; rozwinęła się sieć kin (od ok. 400 w 1921 do 807 w 1938). W produkcji film. do najlepszych dzieł należały adaptacje utworów lit.; w okresie filmu niemego powstały m.in.: R. Ordyńskiego Mogiła nieznanego żołnierza wg A. Struga (1927) i  Pan Tadeusz wg A. Mickiewicza (1928), A. Hertza Ziemia obiecana wg W.S. Reymonta (1927), H. Szaro Przedwiośnie wg S. Żeromskiego (1928); nowatorstwo warsztatu reprezentowali W. Biegański i L. Trystan. W 1925 –30 ukształtowało się nowe pokolenie realizatorów film. (J. Gardan, J. Lejtes, M. Krawicz, M. Waszyński, L. Buczkowski) oraz operatorów film. (m.in. Z. Gniazdowski, A. Wywerka, S. Steinwurzel); zespół aktorów grających stale w filmie — poza pracą w teatrze — tworzyli m.in.: E. Bodo, M. Bogda, A. Brodzisz, A. Dymsza, K. Krukowski, M. Malicka, J. Marr, B. Mierzejewski, M. Modzelewska, N. Ney, Z. Pogorzelska, J. Romanówna, B. Samborski, Z. Sawan, L. Solski, J. Węgrzyn, S. Wysocka, M. Zimińska, A. Żabczyński; wcześniej już debiutowali w filmie: A. Zelwerowicz, J. Leszczyński, W. Grabowski, S. Jaracz; sławę gwiazdy film. zyskała J. Smosarska; po 1926 powstały szkoły film. mające za cel wykształcenie reżyserów i aktorów film.; podstawową słabością pol. filmu fabularnego w tym okresie był brak dobrych, oryginalnych scenariuszy filmowych. Dopiero 1930 pojawił się pierwszy pol. film dźwiękowy — B. Newolina i B. Landa Moralność pani Dulskiej wg G. Zapolskiej; 1930 –32 powstawały liczne dramaty sensacyjne, filmy o tematyce egzotycznej ( Głos pustyni 1932 Waszyńskiego wg O. Ossendowskiego), dramaty społ.-obyczajowe oraz melodramaty: Ordyńskiego Janko Muzykant wg H. Sienkiewicza (1930), Szaro Dzieje grzechu wg Żeromskiego (1933) i  Ordynat Michorowski wg H. Mniszkówny (1937), Lejtesa Młody las 1934 wg J.A. Hertza i  Dziewczęta z Nowolipek wg P. Gojawiczyńskiej (1937), Buczkowskiego Wierna rzeka wg Żeromskiego (1936), Waszyńskiego Znachor wg T. Dołęgi-Mostowicza (1937), a oprócz nich filmy hist.-kostiumowe, jak: Pan Twardowski (1936) Szaro, Barbara Radziwiłłówna (1936) i  Kościuszko pod Racławicami (1937) Lejtesa oraz komedie, gł. muz., i farsy ( Jadzia 1936 Krawicza, Ada, to nie wypada 1936 K. Toma, Piętro wyżej 1937 Trystana).
W 1929 –34 ukształtował się, skupiony wokół Stow. Miłośników Filmu Artyst. „Start ” i Spółdzielni Autorów Film. (1937 –39), awangard. ruch film.; jego uczestnicy głosili hasło walki o film użyteczny społecznie; realizowali z powodzeniem filmy dokumentalne (m.in. Droga młodych 1937 A. Forda, Trzy etiudy Chopina 1937 E. Cękalskiego) i fabularne ( Strachy 1938 Cękalskiego i K. Szołowskiego wg M. Ukniewskiej i  Nad Niemnem 1939 W. Jakubowskiej i Szołowskiego wg E. Orzeszkowej).
Polska była jedynym krajem w Europie, w którym w okresie miedzywojennym wyprodukowano kilkanaście pełnometrażowych filmów w języku jidysz (gł. wytwórnia Green-Film pod dyrekcją J. Greena), m.in. Ał Chet [ 'za grzechy '] A. Martena, Jidł mit 'n Fidł [ 'Żydek ze skrzypcami '] J. Nowiny-Przybylskiego i Greena, Frajliche Kobconim [ 'weseli biedacy '], Der Purymszpiler [ 'błazen '] Nowiny-Przybylskiego, Dybuk Waszyńskiego wg An-skiego, Tkijat Kaf [ 'ślubowanie '] Z. Turkowa i Szaro, Mamełe, a Birwełe der Mamen [ 'list do matki '] Greena i Trystana oraz Un a Hejm [ 'bezdomni '] Martena wg J. Gołdina.

Druga wojna światowa. Wojna i okupacja przerwały funkcjonowanie pol. przemysłu filmowego. We IX 1939 broniącą się Warszawę filmowali m.in. H. Vlassek, J. Gabryelski, R. Banach, S. Lipiński, J. Zarzycki; po klęsce wrześniowej wszczęto akcję bojkotu kin jako podległych programowo niem. władzom okupacyjnym; wielu filmowców znalazło się poza granicami kraju, gdzie przy oddziałach wojsk. lub instytucjach współpracujących z rządem RP na uchodźstwie organizowali grupy zdjęciowe: od 1939 we Francji, od 1940 w W. Brytanii (Cękalski, F. i S. Themersonowie), także w USA, od 1942 w ZSRR (m.in. W. Ostrowski, Waszyński, S. Tom, S. Steinwurzel); grupy filmowców pol. działały także w Iraku, Iranie, Palestynie, Egipcie i we Włoszech (Monte Cassino). Na Zachodzie powstały m.in. filmy: Jeszcze Polska nie zginęła (1940), To jest Polska (1940), Biały Orzeł (1940), Dziennik polskiego lotnika (1942), Kraj mojej matki (1943, z udziałem E. Curie jako narratorki), Monte Cassino (1944), Idziemy (1944, o lądowaniu w Normandii i walkach o Belgię). W kraju 1942 KG AK powołała w Biurze Informacji i Propagandy komórkę film. kierowaną przez A. Bohdziewicza; powstanie warsz. filmowali m.in.: J. Zarzycki, Gabryelski, S. Bagiński, Banach, S. Kruszyński, Wawrzyniak. W 1943 filmowcy, którzy nie opuścili ZSRR z armią gen. W. Andersa, a wcześniej pracowali w wytwórniach sowieckich, stworzyli Czołówkę; Filmową Wojska Polskiego, która po wyzwoleniu Polski spod okupacji niem. stała się pierwszym ośr. produkcji film. w kraju, realizującym kroniki i filmy dokumentalne (m.in. Majdanek — cmentarzysko Europy 1944 Forda, Bitwa o Kołobrzeg 1945 J. Bossaka, Suita warszawska 1947 T. Makarczyńskiego).

Polska Rzeczpospolita Ludowa. W 1945 na mocy dekretu KRN o nacjonalizacji kinematografii (z 13 XI) wprowadzono państw. monopol kinematograficzny, głosząc potrzebę filmu społecznie użytecznego, i powołano do życia przedsiębiorstwo Film Polski; w skład jego władz weszli: Ford, Bossak, Cękalski, S. Wohl, Bohdziewicz i J. Toeplitz (pierwszy rektor Wyższej Szkoły Film. w Łodzi, zał. 1949). Powstawały filmy dokumentalne (m.in. Ostatni Parteitag w Norymberdze 1946 Bohdziewicza i W. Kaźmierczaka, Powódź 1947 Bossaka i Kaźmierczaka) i oświat. (K. i M. Marczakowie, Puchalski, Makarczyński, J. Brzozowski).
Upaństwowienie kin i produkcji film. służyło sprawowaniu kontroli ideologicznej nad filmem i wykorzystywaniu go do propagowania nowych zasad ustrojowych. Treści propagandowe zawierały nawet filmy fabularne uznane za wybitne, m.in. pierwszy na świecie film o masowym ludobójstwie — Ostatni etap (1948) Jakubowskiej i  Ulica Graniczna (1949) Forda — o tragedii warsz. getta. Popularnością u widzów cieszyły się Zakazane piosenki (1947) i komedia Skarb (1949) Buczkowskiego.
W 1949 Zjazd Filmowy w Wiśle ogłosił zasady realizmu socjalistycznego; wzrosła rola scenariusza jako podstawy ideologicznego sukcesu filmu, pomnożono też liczbę komisji i instytucji opiniujących projekty filmów i postulujących przeróbki już gotowych dzieł. Spadła liczba produkowanych filmów (1950 –53 powstało zaledwie 13); podejmowano gł. tematy współcz., ale obrazy ekranowe raziły schematyzmem, natrętnym dydaktyzmem i ładunkiem treści propagandowo-polit.; czasy wojny jako temat zniknęły z ekranów na okres ok. 4 lat; walorami artyst. wyróżniały się jedynie: Forda Młodość Chopina (1952), J. Kawalerowicza Celuloza (1954) wg I. Newerly 'ego i A. Wajdy Pokolenie (1955) wg B. Czeszki. Mimo niskiej produkcji rosła baza techn. kinematografii; prócz Wytwórni Filmów Dokumentalnych w Warszawie powstały wytwórnie film. w Łodzi i we Wrocławiu; liczba kin w miastach osiągnęła poziom przedwojenny, pojawiły się ruchome kina na wsi. Przedstawiciele nowego pokolenia filmowców, gł. absolwenci łódz. szkoły film., najpierw w filmach krótkich, a później fabularnych przeciwstawili się formułom realizmu socjalist. (w ogólnej atmosferze październikowego przesilenia polit. 1956). W filmie dokumentalnym pojawiła się tzw. czarna seria, jej twórcy zerwali z propagandowym optymizmem (m.in. Uwaga, chuligani 1955 J. Hoffmana i E. Skórzewskiego). W filmie animowanym nowe przesłanie intelektualne i oryginalne w skali świat. formy wyrazu zaprezentowali artyści plastycy (m.in. W. Borowczyk, W. Giersz, M. Kijowicz, J. Lenica, D. Szczechura). Nowy nurt w kinie fabularnym zapoczątkowały 1957 –58: Zimowy zmierzch S. Lenartowicza, Pętla W.J. Hasa i  Kanał Wajdy — filmy nacechowane tragizmem, ekspresyjne w sposobie obrazowania. W nurcie toczącej się pokoleniowej, estet. i ideowej polemiki z realizmem socjalist. formowała się szkoła polska w filmie; gł. tematem dla twórców film. stały się doświadczenia wojenne; mimo różnic temperamentów twórców i stylów autorskich nowy film łączył klimat gloryfikacji lub krytyki charakteru nar., poczucie irracjonalności buntu i absurdalności losu ludzkiego w zderzeniu z mechanizmami historii, atmosferę heroizmu i romant. gestu (Wajda), często z domieszką sarkazmu i ironii (A. Munk); gł. dzieła tego okresu to m.in.: Popiół i diament (1958) oraz Lotna (1959) Wajdy, Eroica (1958) i  Zezowate szczęście (1959) Munka; poczucie zagubienia i osamotnienia jednostki oraz ból przemijania ukazywał Has ( Pożegnania 1958, Wspólny pokój 1959, Rozstanie 1960); nurt psychol. (zwł. wnikliwą obserwację ludzkich namiętności) reprezentował Kawalerowicz ( Prawdziwy koniec wielkiej wojny 1957, Pociąg 1959, Matka Joanna od Aniołów 1961); bliskie obserwacjom codzienności wojennej były filmy: K. Kutza ( Krzyż walecznych 1958, Nikt nie woła 1960, Ludzie z pociągu 1961), S. Różewicza ( Wolne miasto 1958, Świadectwo urodzenia 1961) i Buczkowskiego ( Orzeł 1958) oraz Ostatni dzień lata (1958) T. Konwickiego i J. Laskowskiego, Baza ludzi umarłych (1959) Cz. Petelskiego, Zamach (1958) J. Passendorfera, Rok pierwszy (1960), Kwiecień (1961) Lesiewicza; najostrzejszym polit. rozrachunkiem z czasami stalinowskimi był ...