ANTYK_1.DOC

NAZWA: Na określenie epoki otwierającej dzieje kultury śródziemnomorskiej przyjęto nazwy starożytność lub antyk. Ta druga pochodzi z łaciny, w której słowo antiquus oznacza dawny.

FILOZOFIA

Sokrates (469-399 p.n.e.) – jeden z najwybitniejszych myślicieli epoki, nauczyciel Platona. Uznawał istnienie absolutnego dobra (którym była według filozofa doskonałość osobista) i absolutnej prawdy, które można poznać za pomocą tzw. żywego dialogu. Stworzył pojęcie cnoty, którą utożsamiał ze szczęściem, świadomością dobra i zła. Twierdził, że zachowanie cnoty jest gwarancją doskonałości i moralnego postępowania.

Platon (ok. 427-347 p.n.e.) – uczeń Sokratesa, twórca pierwszego systemu filozoficznego, tzw. idealizmu obiektywnego, założyciel Akademii Platońskiej. Uważał, że byty rzeczywiste są jedynie odbiciem bytów idealnych. Twierdził, że rzeczywistość to świat pozorów, prawdziwy jest świat idealny, niedostępny zmysłom, którego należy mieć świadomość i do którego trzeba dążyć. Już Platon najwyższą wartość poznawczą przypisywał duszy, która według niego obdarzona jest wrodzoną wiedzą o ideach.

Arystoteles (384-322 p.n.e.) – uważany za najwszechstronniejszego myśliciela i uczonego starożytności, zajmował się niemal wszystkimi dziedzinami wiedzy, prowadził w Atenach własną szkołę filozoficzną - Likejon. W dziedzinie etyki wprowadził pojęcie eudaimonii, czyli ideału, do którego człowiek powinien dążyć. Za szczęście uważał czynienie dobra i życie w cnocie.

Stoicyzm – doktryna filozoficzna, której twórcą jest Zenon z Kition (ok. 336- ok. 264 p.n.e.), jej zwolennicy propagowali życie zgodne z rozumem i opanowanie namiętności jako najwyższą cnotę i warunek szczęścia.

Epikureizm – doktryna filozoficzna stworzona przez Epikura z Samos (341-270 p.n.e.), zgodnie z którą życie szczęśliwe jest tożsame z życiem moralnym. Za szczęście epikurejczycy uznawali brak cierpień. W języku potocznym i w literaturze pod nazwą epikureizm kryje się często dążenie do korzystania z uciech życia, a to znaczenie bliższe jest raczej hedonizmowi.

Hedonizm – nurt filozoficzny, którego twórcą jest Arystyp z Cyreny (ok. 435- ok. 366 p.n.e.), nazwa pochodzi od greckiego słowa hedone, które znaczy rozkosz. Hedoniści uważali rozkosz cielesną za jedyny cel życia człowieka i naczelny motyw ludzkiego postępowania.

GATUNKI LITERACKIE

EPIKA

Epopeja (epos): epicki gatunek literacki, stworzony w starożytności, których autorzy prezentują świat znany z mitologii, istniejący na dwóch płaszczyznach: racjonalnej (ludzkiej) i fantastycznej (boskiej). Epos charakteryzuje się przede wszystkim dużymi rozmiarami, jest pisany wierszem (w przypadku eposu homeryckiego jest to heksametr), autor eposu ukazuje losy wybranej grupy bohaterów na tle wydarzeń przełomowych dla jakiegoś narodu. Epopeję otwiera inwokacja, czyli wierszowany zwrot do jakiegoś bóstwa, prośba autora o pomoc w tworzeniu dzieła. Cały utwór napisany jest językiem podniosłym, poważnym, wręcz patetycznym. Na plan pierwszy wysuwają się narrator i fabuła. Narrator jest wszechobecny, wszechwiedzący i obiektywny. W eposie dominuje opowiadanie i opis. Opisy są bardzo realistyczne i dokładne, statyczne i dynamiczne. Do cech eposu stworzonego w IX w. p.n.e. przez greckiego poetę Homera, czyli eposu homeryckiego, należą porównania homeryckie i stałe epitety. Z eposu wywodzi się wiele gatunków literackich, np.: poemat rycerski, poemat opisowy, dygresyjny, heroikomiczny. Epos jest najczęściej pisany wierszem, a wszystkie epickie cechy tego gatunku (narracja, świat przedstawiony) odnajdujemy w powieści

Poemat heroikomiczny: jest to gatunek literacki, który ukształtował się już w starożytności jako parodia (naśladowanie w celu ośmieszenia) eposu homeryckiego. W poemacie heroikomicznym ośmieszony zostaje napuszony styl i język eposu poprzez celowo nieudolne naśladownictwo. Wysoki styl, patos i powaga kontrastują z banalnością, przyziemną błahością poruszanego tematu. Bohaterami poematu heroikomicznego są zwykle zwierzęta (np.: żaby, myszy).

Satyra: gatunek literacki, za pomocą którego można wyrazić krytyczny stosunek do otaczającej i przedstawionej w utworze rzeczywistości. Zadaniem satyryka jest ośmieszenie pewnych negatywnych - według niego - zjawisk, wad ludzkich albo stosunków społecznych. Satyra nie była kierowana przeciwko konkretnym osobom, skupiano się na ośmieszaniu, przez ukazanie działań i przytoczenie wypowiedzi fikcyjnych najczęściej bohaterów, negatywnych cech charakteru, postępków czy głupoty.

LIRYKA

Epigramat: krótki utwór liryczny, wierszowany, o zwięzłej, skondensowanej treści, przeważnie mający charakter satyryczny, lecz bywają również epigramaty filozoficzno-refleksyjne. Gatunek ten wywodzi się z Antyku, z napisów umieszczanych na nagrobkach. Do literatury epigramat wprowadził Symonides (VI/V w. p.n.e.).

Pieśń: Utwór bardzo mocno związany z muzyką. Pieśń wykonywano przy akompaniamencie instrumentów muzycznych i często z towarzyszeniem tańca. Jako samodzielną formę literacką pieśń uprawiał Horacy, który tworzone przez siebie utwory nazywał carmina (dziś oda). Często określenia „pieśń” używano jako synonimu utworu lirycznego w ogóle, co spowodowało ogromne bogactwo tematyczne i formalne gatunku (różna objętość, różne systemy wersyfikacyjne). Ogólnie wyróżnia się co najmniej kilka rodzajów pieśni, z których najważniejsze i najczęściej spotykane to: pieśni patriotyczne, refleksyjne i filozoficzno-refleksyjne, erotyczne, religijne, historyczne, pochwalne i żałobne.

Tren: gatunek literacki, który powstał i ukształtował się w starożytności, w starogreckiej tradycji funeralnej (żałobnej, pogrzebowej). Tren jest utworem lirycznym, który wyraża żal po czyjejś śmierci. Na treść trenów składają się opisy czynów, zalet i zasług zmarłej osoby, a także ukazanie pustki, jaka zostaje po jej śmierci i poszukiwanie pocieszenia. Bohaterami trenów byli przeważnie wielcy ludzie, zasłużeni w walkach bohaterowie, sławni poeci, znani oratorzy. Autorem najsłynniejszego cyklu trenów jest J. Kochanowski.

Elegia: utwór liryczny o smutnym, melancholijnym nastroju, zawierający elementy narracyjne, najczęściej poświęcony jakiemuś bohaterowi, znanej postaci historycznej, osobowości.

DRAMAT

Tragedia: jest jednym z gatunków dramatu (obok komedii i dramatu satyrowego), jej nazwę można tłumaczyć jako „pieśń kozła”. Najistotniejszą cechą tragedii jest konflikt między dążeniem wybitnej, ponadprzeciętnej jednostki a siłą wyższą (bogowie, przeznaczenie, prawa historii lub prawa moralne). Jednostka jest w tym konflikcie z góry skazana na niepowodzenie, każda decyzja, którą podejmuje prowadzi ją do klęski. Tragedię otwierał prolog - wprowadzenie widzów w akcję. Prolog kończył się tak zwanym węzłem dramatycznym, czyli wydarzeniem, które rozpoczynało właściwą akcję. Akcja była podzielona na epejsodiony (epizody, czyli sceny) oraz przedzielające je stasimony (pieśń chóru). Utwór kończył się katastrofą, po której następował epilog, będący zwykle wyjaśniającą wypowiedzią skierowaną do publiczności. Najwięksi twórcy tragedii to: Ajschylos, Sofokles, Eurypides.

Komedia: jest gatunkiem dramatu obejmującym utwory o pogodnej tematyce i wartkiej akcji, która kończy się najczęściej w sposób pomyślny dla bohaterów. Komedia operuje chwytami komizmu i groteski, często ma charakter satyryczny, ośmieszający ludzkie wady i słabości charakteru. Komedia stanowiła od swych początków opozycję dla tragedii, programowo odrzucając jej patos, wysoki styl i rygorystycznie zwartą kompozycję. Generalnie wyróżnia się dwa typy komedii: komedię charakteru i komedię intrygi. W komedii charakteru na pierwszy plan wysuwają się cechy charakterów poszczególnych postaci, zaś w komedii intrygi ośrodkiem komizmu staje się działanie bohaterów i zabawne komplikacje z tym związane, czyli właśnie intryga.

MITOLOGIA GRECKA

Mit jest opowieścią o wierzeniach jakiejś społeczności, przeważnie archaicznej. Mitologia grecka powstawała przez wieki, co było związane z podejmowaniem przez starożytnych Greków prób zrozumienia otaczającego ich świata, wytłumaczenia zjawisk, z jakimi stykali się na co dzień. W mitologii spotykamy się z opisem różnorakich postaw ludzkich i ich oceną. Bohaterami mitów są najczęściej bogowie, ale sposób ich przedstawienia powoduje, że odnosimy wrażenie, jakby byli oni ludźmi, ponieważ wyglądają tak, jak ludzie, rządzą się ustalonymi prawami, prowadzą ze sobą walki, bywają podstępni i mściwi - a więc mają typowo ludzkie cechy. Taki sposób przedstawienia bogów to antropomorfizm. W mitach zostały utrwalone pierwowzory typowych postaw i zachowań ludzkich - archetypy. Na przykład Odyseusz jest archetypem tułacza, Ikar - nieposłusznego syna lub zafascynowanego nieznanym marzyciela, Zeus zaś - wielkiego władcy.

TYPY MITÓW

Mity kosmogoniczne (o powstaniu świata)

Człowiek od początku swego istnienia zastanawiał się nad pochodzeniem swoim i świata. Mitologia grecka jest jedną z prób wyjaśnienia tego frapującego zagadnienia. Zawiera nie tylko koncepcję dotyczącą narodzin świata, bogów i ludzi, ale także wyjaśnienia zjawisk przyrodniczych oraz specyfiki geograficznej niektórych terenów.

Grecy uważali, że „na początku był Chaos”, czyli wielka przestrzeń pełna twórczych pierwiastków, kryjąca w sobie „zarodki przyszłego świata”. Z Chaosu wyłoniła się pierwsza para bogów: Uranos i Gaja. Oni dali początek całym pokoleniom bogów, którzy podzielili pomiędzy siebie Ziemię. Nie obyło się bez kłótni i walk, aż w końcu ustalił się następujący porządek:

– władcą bogów i Ziemi został Zeus - „bóg bogów”, bóstwo narodowe o pięknym przydomku Hellenios, łączące wszystkie szczepy greckie;
– obszarem wody (rzeki, morza i oceany) zawładnął Posejdon;
– podziemiem, a więc obszarem pozaziemskim miejscem, gdzie dusze ludzkie, udają się po śmierci, rządził Hades;
– mieszkańcami Olimpu byli także inni bogowie i boginie: Hera, Atena, Afrodyta, Artemida, Hermes, Hefajstos.

W mitach kosmogonicznych odnaleźć można także wyjaśnienie zjawisk przyrody. Echo to imię nimfy, która bezskutecznie poszukiwała swego ukochanego Narcyza (który niestety nie odwzajemniał jej uczuć), głośno lamentując i skarżąc się na swój los. Zmiana pór roku umotywowana została spotkaniami i rozstaniami Kory i Demeter (Demeter była jednym z najważniejszych, ale i najbardziej tajemniczych greckich bóstw. Była boginią urodzaju, płodności, wegetacji, życia i urodzenia). Czerwony kolor ziemi w Beocji tłumaczono faktem, że właśnie tu, w mieście Panopeus, Prometeusz ulepił z gliny człowieka (ponoć, zgodnie z Mitologią J. Parandowskiego, można tam było odnaleźć „odłamki gliniastej ziemi”, które wydzielały zapach „jakby ciała ludzkiego”). Gniewem uwięzionego potwora Tyfona motywowano wybuch Etny.

Mity antropogeniczne (o powstaniu człowieka)

Najbardziej znany z tej grupy jest mit o Prometeuszu - tytanie, który tak pokochał ludzi, że był gotów na cierpienie dla ich dobra. Uważano, że Prometeusz stworzył człowieka - „ulepił go z gliny pomieszanej ze łzami, duszę dał mu z ognia niebieskiego”. Prometeusz opiekował się ludźmi, co otwarcie potępiał Zeus. W końcu tytan posunął się do tego, że wykradł z Olimpu ogień i ofiarował go ludziom. Został za to okrutnie ukarany: Zeus kazał przykuć go do skały, a ogromny orzeł codzienne wyrywał mu wątrobę. Postawa Prometeusza (postawa prometejska) jest postawą humanitarną, pełną miłości do człowieka i gotowości poświęcenia się za niego, bunt zaś, skierowany przeciwko największym świętością, nazywany jest buntem prometejskim.

Innym mitem antropogenicznym jest mit o czterech wiekach ludzkości: złotym, srebrnym, brązowym i żelaznym.

Mity teogoniczne (o pochodzeniu bogów)

Do tej grupy należą mity o narodzinach bogów i bogiń, np. o narodzinach Afrodyty z piany morskiej, o pojawieniu się Ateny, która wyskoczyła z głowy Zeusa.

Istnieje cały zbiór mitów, w których znalazły wyraz odwieczne ludzkie marzenia: o lataniu, nieśmiertelności, nadludzkiej sile i bohaterstwie.

Dedal i Ikar - bohaterowie mitu o pierwszych lotnikach. Dedal jest uosobieniem racjonalizmu, roztropności i ostrożności; Ikar - idealizmu, wolności, właśnie on jest w micie człowiekiem-ptakiem, który jako pierwszy z ludzi doświadczył radości lotu i poczuł nieograniczoną swobodę podniebnych przestworzy.

Orfeusz i Eurydyka - jedna z par mitologicznych kochanków, których rozdzieliła śmierć. Mit, którego są bohaterami, można nazwać opowieścią o miłości silniejszej niż śmierć. Orfeusz zdecydował się na czyn, na który nie poważył się dotąd żaden śmiertelnik - zstąpił do Hadesu - królestwa umarłych, aby wzruszyć jego władcę grą na lirze i wyprowadzić ukochaną na ziemię. Niestety Eurydyce nie udało się „zmartwychwstać” (wbrew zakazowi Orfeusz obejrzał się za siebie), śmierć pozostała niezwyciężona.

Podobnie zakończyła się historia Syzyfa, który wpadł na pomysł uwięzienia w podziemiach swego pałacu bożka śmierci, Tanatosa. Za swój czyn otrzymał okrutną karę. Musiał w Tartarze wtaczać na stromą górę olbrzymi kamień, który tuż przed szczytem wymykał się z ręki i pracę trzeba było zaczynać od nowa.

Mity o bohaterach obdarzonych nadludzkimi możliwościami, czyli herosach, są wyrazem odwiecznych marzeń i dążeń człowieka do bycia lepszym i silniejszym, niż się jest w rzeczywistości. Dokładnie odzwierciedlają to mity o Heraklesie i Tezeuszu. Herakles (Herkules) jest do dziś symbolem ogromnej siły, odwagi oraz waleczności, zaś dwanaście prac, które musiał wykonać, to dowód jego nadprzyrodzonych umiejętności i niespotykanego bohaterstwa.

ZNACZENIE MITOLOGII

Trudno przecenić wpływ, jaki mitologia wywarła na starożytnych twórców eposów (Homer: Iliada i Odyseja) i dramatów antycznych (Sofokles: Król Edyp, Antygona). Do dzisiaj stanowi ona niewyczerpaną skarbnicę pomysłów, jest też prawdziwym źródłem nowożytnej literatury europejskiej. Z mitologii przeszły do potocznego języka liczne określenia i powiedzenia, nabierając symbolicznego lub alegorycznego znaczenia, np.: węzeł gordyjski - trudny problem; puszka Pandory - źródło nieszczęść, zapowiedź kłopotów; nić Ariadny - nieoczekiwana pomoc; syzyfowa praca - bezsensowna praca, bezowocny trud; stajnia Augiasza - nieład, bałagan, wieczny brud; pięta Achillesa - słaby punkt; róg Amaltei - źródło obfitości, dobrobytu.

INSPIRACJE MITOLOGICZNE

...