P. Michałowski: Gatunki i konwencje w poezji

-          gatunki w poezji – wymykają się klasyfikacjom, są dynamiczne, podlegają metamorfozom, krzyżują się, przenikają à wieloaspektowość gatunkowa;

-          perspektywa obejmująca historyczne gatunki literackie + perspektywa holistyczna, w której gatunki istnieją zawsze, bo są nimi wzorce wysłowienia – reguły gatunku mogą być wygenerowane z każdego tekstu. Według Bachtina – każda wypowiedź dokonuje się przez użycie gatunku mowy – nie ma nic poza gatunkiem;

-          na stworzenie gatunku składają się tradycja literacka i uzus społeczny;

-          1) gatunki mowy (pragmatyczne) à 2) gatunki literackie jako formy artystyczneà
3) indywidualna wypowiedź.

Proweniencja formy:

-          nazwa gatunku w nagłówku, w tytule – może być pierwotna lub myląca;

-          odniesienia gatunkowe mogą pojawić się w tekście:

1)      historyczne gatunki literackie,

2)      krzyżowanie form, hybrydy, wynalazki autorskie,

3)      formy przejęte z piśmiennictwa nieartystycznego (listy, życiorys),

4)      formy zapożyczone z wzorców kolokwialnych lub o statusie niepewnym, najbliższe gatunkom mowy. Tu – gatunki konwersacyjne, stanowiące część domniemanej rozmowy,

5)      formy mentalne, nawiązujące do pewnych stanów umysłu i sytuacji rozmyślania – tu akty myśli, nastroje i emocje. To gatunki mentalne (kategoria z kognitywizmu) – jako forma przedjęzykowa, której pochodną może być gatunek mowy / piśmiennictwa,

6)      pozalingwistyczne – portrety, fotografia, widok. Nie ma tu przejęcia metody od technik wizualnych, forma jest stematyzowana;

-          dystans genologiczny – rzadko jest pełna akceptacja gatunków, częściej polemika, ironia, parodia.

Pejzaż genologiczny:

-          hierarchia – od sztuki – przez punkty 1 – 5 do egzystencji;

-          2 tendencje:

a)      homogenizacja stylu autorskiego – poszukiwanie uniwersalnej metody wypowiedzi poetyckiej,

b)      postromantyczna wynalazczość formy, poszukiwanie i różnicowanie, dające serie gatunków sytuacyjnych.

-          bezgatunkowość (ale tylko założona) przeciwstawiona gatunkotwórstwu;

-          gatunki we współczesnej poezji – obojętne, dalszoplanowe albo nieaktualne. Z 1 strony występuje miniatura poetycka, zwarta, według zasad kompozycji składniowej. Z 2 strony – forma rozkojarzona wewnętrznie, „reportaż” – ciążenie poezji ku epickości, paradokumentowi, reminiscensji, autobiografii – reportaż eseizowany;

-          w obrębie tendencji reportażowej – poemat enumeracyjny – długowersowe poematy, okoliczności aktu twórczego to zbiór przypadków.

Nowa fala sonetomanii:

-          może wynikać taki nawrót z 1) prowokacyjnego nawiązania do anachronicznej konwencji, 2) asekuracji formą. A sonet – bo nie ma podstaw w żadnym gatunku mowy, choć łączył kiedyś opis i refleksję. To nie forma wypowiedzi okolicznościowej ale uniwersalnej. Tylko sonet posiada formę graficzną rozpoznawalną na pierwszy rzut oka. Jeśli przy tym zrezygnuje się z innych niż graficzne wyróżników – to mimetyzm graficzny.

Użyteczność formy

Strategie architekstualne:

-          model alegacyjny, realizujący formę bez modyfikacji,

-          model rozszerzająco-adaptacyjny,

-          model krytyczno-polemiczny.

Każda realizacja gatunkowa może powstać jako produkt uboczny (wysiłek wynalazcy – przeciw powtórzeniom), albo jako efekt naśladowania formy (myślenie gatunkiem).