SPIS TREŚCI
WSTĘP
I. ISTOTA FAKTORINGU
1.1. GENEZA FAKTORINGU
1.2. POJĘCIE FAKTORINGU
1.3. PRZEDMIOT FAKTORINGU
1.4. PODMIOTY TRANSAKCJI FAKTORINGOWEJ
1.5. RODZAJE I FORMY FAKTORINGU
II. EKONOMICZNE ASPEKTY FAKTORINGU
2.1. KOSZTY USŁUG FAKTORINGOWYCH
2.2. KORZYŚCI PŁYNĄCE Z FAKTORINGU
2.3. ZASADY NALICZANIA KWOTY WYPŁACANEJ PRZEZ BANK Z TYTUŁU WIERZYTELNOŚCI
2.4. WYBÓR WŁAŚCIWEJ OFERTY FAKTORINGOWEJ
3.1. JURYDYCZNE PODSTAWY TRANSAKCJI FAKTORINGOWEJ
3.2. WARUNKI ZAWARCIA UMOWY FAKTORINGOWEJ
3.3. WYMAGANE DOKUMENTY
3.4. SYTUACJA PRAWNA UCZESTNIKÓW TRANSAKCJI
FAKTORINGOWEJ
3.5. UPADŁOŚĆ PODMIOTÓW ZWIĄZANYCH Z FAKTORINGIEM
ZAKOŃCZENIE
ZAŁĄCZNIKI
LITERATURA
Wraz ze zmianą ustroju gospodarczego w Polsce i dynamicznym rozwojem stosunków handlowych, istotnego znaczenia w życiu gospodarczym zaczął nabierać obrót wierzytelnościami.
Wierzytelność jest uprawnieniem wierzyciela, wynikającym z danego zobowiązania. W brzmieniu art. § 1 kodeksu cywilnego, zobowiązanie polega na tym, że „wierzyciel może żądać od dłużnika świadczenia, a dłużnik powinien świadczenie spełnić”. Można stwierdzić, że wciąż jeszcze największą rolę w obrocie gospodarczym mają wierzytelności powstałe z tytułu sprzedaży towarów i usług, a z tym wiąże się pewne ryzyko.
Przyczyną wielu problemów finansowych, a nawet bankructw jest zachwianie płynności finansowej firmy. Kiedy przedsiębiorstwo stara się umocnić kontakty ze stałymi odbiorcami i dostawcami, zazwyczaj wydłuża okresy płatności, a zarazem stara się regulować terminowo własne zobowiązania. Zdarza się jednak, że oba cele trudno ze sobą pogodzić. Często, gdy chce się poważnie traktować swego dostawcę, udzielenie długich okresów płatności odbiorcom jest niemożliwe. Jeśli udzieli się zbyt długich kredytów kupieckich (trzeba przyciągnąć klienta nie tylko niską ceną, bogatym asortymentem towarów, jakością), nie wystarczy środków na zapłatę faktur.
Pojawia się potrzeba zwiększania stanu gotówki w kasie, tym bardziej, że oprócz odroczonych terminów płatności w firmie istnieją jeszcze dwie przyczyny zapotrzebowania na środki pieniężne, a mianowicie wzrost obrotów i inflacja.
Dlatego też przedsiębiorstwa poszukują zewnętrznych źródeł finansowania, do których zalicza się: kredyt bankowy, pożyczki od innych podmiotów gospodarczych, emisja papierów wartościowych, dotacje rządowe oraz faktoring.
Celem niniejszej pracy jest próba usystematyzowania wiedzy, dotyczącej ostatniej, z wyżej wymienionych form finansowania, przedstawienie faktoringu jako narzędzia pozwalającego zachować płynność finansową oraz pokazanie, w jaki sposób może on skutecznie wpływać na zarządzanie finansami przedsiębiorstw.
Pierwszy rozdział poświęcony jest istocie faktoringu, jego genezie, funkcji oraz przedmiocie. Drugi rozdział przedstawia, za pomocą analizy opłacalności tejże usługi, w porównaniu z opłacalnością zaciągania przez przedsiębiorstwo kredytu krótkoterminowego, korzyści oraz koszty związane z tą formą finansowania działalności.
Rozdział trzeci ukazuje miejsce, jakie faktoring zajmuje w systemie prawa. Natomiast ostatnia część mojej pracy, ma na celu ukazanie praktycznego zastosowania tejże usługi w polskiej rzeczywistości.
Główną metodą badawczą zastosowaną przy tworzeniu poniższej pracy była metoda studiów literaturowych, a także konsultacje z osobami zajmującymi się faktoringiem.
ISTOTA FAKTORINGU
Wokół genezy faktoringu istnieją pewne sprzeczności wśród pracowników naukowych, którzy poświęcają swoje badania aspektom historycznym. Jedni uważają, że faktoring jest instytucją nową sięgającą swoimi początkami lat 30 bieżącego stulecia. Inni zaś badacze doszukują się źródła faktoringu w starożytnej Babilonii, a jeszcze inni są zdania, że podmiot określany mianem „faktora” znany był od XIV wieku.
Zbierając i analizując publikacje na temat faktoringu należy dojść do następujących wniosków.
Faktor jako pośrednik (agent, komisant) znany był już Fenicjanom, Grekom i Rzymianom. Także w czasach średniowiecza (XIV w.), zwłaszcza jednak później w toku kolonizacji Indii wschodnich (XVIII w.). Anglicy wykorzystywali faktorów jako pośredników w sprzedaży towarów z Indii do Anglii i z Anglii do Indii. Faktorzy jako pośrednicy w wymianie towarowej udzielali pożyczek na dostawy lub eksport towarów z Anglii.
Jednak prawdziwy rozwój faktoringu nastąpił w Ameryce Północnej w drugiej połowie XIX wieku. W początkowej fazie działalność amerykańskich instytucji faktoringowych wyrażała się w przyjmowaniu od wytwórców towarów. Przypominała ona komis w jego dzisiejszej postaci. Z czasem jednak faktorzy amerykańscy poczęli dokonywać pewnych rekonstrukcji swych przedsiębiorstw. Z dotychczasowych faktorów zajmujących się głównie pośrednictwem w zbywaniu cudzych towarów, stawali się oni organizacjami finansującymi dostawców tych towarów. Z czasem swą działalność rozciągnęli na dyskonto oraz ściąganie (egzekwowanie) wierzytelności pieniężnych przejmowanych od swych klientów. Działalności tej towarzyszyło przejmowanie na siebie ryzyka, co do ściągalności tych należności od poszczególnych dłużników. Do zakresu swej działalności faktorzy amerykańscy włączyli następnie prowadzenie buchalterii (ksiąg) przedsiębiorców, którzy dostarczali im towary; wypłacanie im zaliczek pieniężnych na poczet przyszłych należności kontrahentów dostarczających im towary do dalszej sprzedaży oraz udzielanie pożyczek pieniężnych umożliwiających dostawcom nabywanie surowców i dalsze wytwarzanie produktów końcowych.
Po zakończeniu II wojny światowej, działalność faktoringowa bardzo się rozpowszechniła i trafiła na podatny grunt Europy Zachodniej. Kwitła wraz ze zwiększeniem się liczby amerykańskich firm faktoringowych w okresie wzmożonego zapotrzebowania na środki pieniężne wśród przedsiębiorców zachodnioeuropejskich w latach 50. Kopiowane były już sprawdzone wzorce amerykańskie. Systematyczny rozwój faktoringu, doprowadził do tworzenia się więzi faktoringowych między bankami, a spółkami faktoringowymi, które następnie zrzeszały się w międzynarodowych grupach faktoringowych. Międzynarodowe znaczenie powstałych organizacji faktoringowych ciągle wzrasta. Albowiem ich rola nie ogranicza się jedynie do formalnego zrzeszania przedsiębiorstw i banków faktoringowych, ale równocześnie wyraża się w czynnym udziale w tworzeniu podstawowych zasad prawnych odnoszących się do faktoringu oraz w udzielaniu instruktażu w dziedzinie kształtowania treści tych umów. Działające dotąd międzynarodowe organizacje faktoringowe podjęły przed niemal dwudziestu laty starania zmierzające do przygotowania specjalnej konwencji, która byłaby poświęcona faktoringowi międzynarodowemu. Zostały one uwieńczone uchwaleniem w 1988 r w Ottawie (Kanada) Konwencji o faktoringu międzynarodowym. Konwencja ta przyczyniła się do bardziej racjonalnego kształtowania umów faktoringowych. Znaczenie konwencji podnosi fakt, iż w wielu krajach, w tym także zachodnich, podobnie jak w Polsce, nie istnieją regulacje prawne dotyczące faktoringu.
Faktoring, w literaturze i praktyce jest definiowany w różnoraki sposób. Spowodowane jest to zróżnicowaniem warunków rozwoju tej usługi w różnych krajach oraz możliwościami świadczenia faktoringu tylko w wąskim zakresie lub z dodatkowymi usługami, o których mowa będzie w dalszej części pracy.
W wąskim rozumieniu można powiedzieć, że faktoring jest formą szybkiego finansowania bieżącej działalności przedsiębiorstwa, polegającą na finansowaniu przez faktora (firmę faktoringową, bank) kredytu kupieckiego udzielanego przez przedsiębiorstwo (faktoranta) jego odbiorcom (kontrahentom), a także na szeroko pojętym administrowaniu wierzytelnościami (monitorowaniu przebiegu spłat, inkasowaniu i rozliczaniu). Finansowanie to jest oparte na wykupie wierzytelności, jakie faktorant posiada wobec swych kontrahentów, powstałych w związku z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą przed terminem ich wymagalności. Nabycie wierzytelności przez faktoranta następuję w drodze jej cesji. Umowę cesji wierzytelności reguluje kodeks cywilny w art. 509-517. W wyniku dokonania cesji na faktora przechodzi zarówno wierzytelność główna, jak i prawa z nią związane.
W szerszym ujęciu faktoring może polegać ponadto na świadczeniu przez faktora usług takich jak:[1]
- ściąganie (inkaso) należności przedsiębiorcy,
- kierowanie uprawnień do dłużników opieszałych,
- okresowe sprawdzanie stanu wypłacalności dłużników,
- prowadzenie ksiąg handlowych i finansowych przedsiębiorcy,
- gromadzenie danych statystycznych,
- zbieranie informacji oraz danych mających znaczenie gospodarcze dla przedsiębiorcy,
- rozwijanie działalności reklamowej na rzecz przedsiębiorcy,
- składowanie towarów należących do przedsiębiorcy,
- oclenie towarów eksportowych lub sprowadzonych zza granicy,
- organizowanie agencji (krajowych i zagranicznych) przedsiębiorstwa swego partnera,
- opracowywanie projektów rozwoju przedsiębiorstwa oraz zdobywanie nowych rynków surowców,
- udzielanie przedsiębiorcy zaliczek i kredytów na zaspokojenie roszczeń przedsiębiorcy wynikających z umów dostawy, sprzedaży i umów o sługi.
W tym usługowym wymiarze obejmuje również faktoring elementy nowoczesnego konsultingu dotyczącego zaopatrzenia, produkcji i zbytu, inwestycji, reklamy, marketingu oraz doradztwa prawnego i ekonomicznego. Niekiedy nawet bank faktoringowy występuje w roli pośrednika czy wręcz mediatora w ewentualnych sporach między przedsiębiorcą a jego dłużnikami.
Konwencja Ottawska zobowiązuje faktora do wykonywania, co najmniej dwóch z wymienionych tu czynności.
W swojej najpełniejszej formie faktoring wyręcza więc przedsiębiorstwo od wielu czynności, często trudnych i wymagających rozległej i wyspecjalizowanej wiedzy.
Jak wynika z wyżej przedstawionej definicji faktoring stanowi swoistą alternatywę dla kredytu obrotowego i handlowego przy finansowaniu cykli rozliczeniowych, przy czym zapłata należności przez bank lub instytucję faktoringową bezpośrednio po złożeniu faktur jest jednym z najważniejszych atrybutów faktoringu
Analizując definicję faktoringu należy zwrócić szczególną uwagę na fakt, że przedmiotem usługi są należności bieżące, a ściślej:[2]
- wierzytelności istniejące w dniu zawarcia umowy,
- wierzytelności wymagalne,
- wierzytelności potwierdzone pismem,
- wierzytelności nie przeterminowane.
Nie mogą natomiast być objęte kredytowaniem przez faktoring wierzytelności, które:
- nie mogą być przelane ze względu na obowiązujące przepisy takie jak prawo pierwokupu,
- nie mające samoistnego tytułu prawnego, np. z tytułu poręczeń,
- zawierają w umowie zastrzeżenia zabraniające przelania danej wierzytelności.
W praktyce przedmiotem faktoringu są jedynie należności związane ze stosunkowo krótkim terminem zapłaty 14-210 dni, choć z punktu widzenia prawa nie ma żadnych przeciwwskazań dla obejmowania faktoringiem także wierzytelności o dłuższych terminach ich zaspokojenia. Faktoring nie stanowi więc metody pozwalającej na pozbycie się „niewygodnych” dla przedsiębiorcy należności.
Już z definicji charakterystyki faktoringu wynika fakt istnienia trzech podmiotów transakcji faktoringowej. Podmiotami związanymi z faktoringiem są:[3]
1. faktorant,
2. faktor,
3. dłużnik.
Faktorant, czyli podmiot zawierający z faktorem (np. bankiem faktoringowym) umowę faktoringu, na podstawie, której dochodzi do przelewu wierzytelności. Generalnie są to przedsiębiorstwa prowadzące działalność produkcyjną, handlową lub usługową o znacznych rozmiarach organizacyjnych i gospodarczych. Rozmiary działalności nie są nigdzie określone, a więc można się również spotkać, że podmiotem przelewającym na bank wierzytelności jest przedsiębiorstwo prowadzące działalność w średnich lub nawet niedużych rozmiarach.
Zawężeniem katalogu potencjalnych faktorantów jest fakt, że może to być jedynie podmiot gospodarczy (faktoring dotyczy jedynie transakcji gospodarczych) oraz to, że faktoring dotyczyć może wierzytelności wynikających z umów sprzedaży, dostawy towarów oraz wykonania usług.
Kolejną osobą biorącą udział bezpośrednio w transakcji faktoringowej jest faktor (z łaciny facere-czynić, działać). Jest to podmiot, który nabywa wierzytelność, będącą przedmiotem umowy faktoringowej. Z reguły funkcję faktora spełniają wyspecjalizowane spółki faktoringowe, banki, przy czym wyróżnić można takie banki, których głównym zadaniem i kierunkiem działalności jest właśnie faktoring-faktoringowe instytucje bankowe; oraz osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą. W Polsce osoby fizyczne ze względu na brak odpowiedniej wielkości kapitału występują zwykle jako agenci firm faktoringowych Nie istnieją też w naszym kraju specjalistyczne banki faktoringowe. Obserwuje się natomiast wydzielanie usługi faktoringowej poza bank, poprzez tworzenie spółek z udziałem kapitałowym banku[4]. Z wielu przyczyn taka sytuacja jest korzystna dla banków. Po pierwsze bank nie ponosi bezpośrednio ryzyka transakcji faktoringowej. Zapewnia sobie potencjalnego, dużego kredytobiorcę, w osobie spółki faktoringowej. Wreszcie nie jest konieczne tworzenie w banku określonych struktur organizacyjnych, z uwagi na specyficzny charakter omawianej usługi.
Ostatnią osobą związaną z transakcją faktoringową jest dłużnik-kontrahent faktoranta. Dłużnika wiąże z faktorantem umowa sprzedaży, dostawy lub wykonania usługi. W przypadku zerwania umowy faktoringowej faktor wstępuje na miejsce faktoranta do łączącego strony umowy stosunku prawnego, stając się nowym wierzycielem długu.
W praktyce faktoring nie występuje w jednej tylko postaci. Ewolucja tej usługi wykształciła jego odmiany i szczególne formy celem spełnienia określonych celów praktycznych.
Generalnie faktoring dzieli się na faktoring właściwy i faktoring niewłaściwy.
Podstawową różnicą pomiędzy tymi dwiema formami jest to, że w przypadku faktoringu właściwego (pełnego), ryzyko wypłacalności dłużnika bierze na siebie faktor-bank lub instytucja faktoringowa. Istota prawna tej transakcji tkwi w tym, że faktor zaczyna odpowiadać względem przedsiębiorcy za to, że dłużnik wykona ciążące na nim zobowiązania. Przelew wierzytelności z tytułu faktoringu właściwego ma więc charakter bezwarunkowy i ostateczny. Nie jest więc możliwe by wierzytelność w jakiejkolwiek sytuacji powróciła do faktoranta. W praktyce nazywa się taką transakcję aktem kupna wierzytelności przez faktoranta.
Ponieważ usługa taka wiąże się z dużym niebezpieczeństwem straty wierzytelności, faktor powinien przed podpisaniem umowy dokładnie sprawdzić stan prawno-majątkowy przyszłego dłużnika. Dla faktora istotnym jest fakt rozumienia faktoringu pełnego jako faktoringu bez prawa do „regresu” względem przedsiębiorcy. Pomimo więc stwierdzonej późniejszej nieściągalności wierzytelności od dłużnika bank nie może na drodze „regresu” żądać tej kwoty od przedsiębiorcy, co powoduje ewidentną stratę faktora.
Należy tu pamiętać, że ryzyko wypłacalności dłużnika jest tym większe, im dłuższy jest termin, w którym podmiot zobowiązany jest spełnić świadczenie. Nie bez znaczenia są też rozmiary wierzytelności.
Rysunek 1. Schemat faktoringu właściwego (pełnego)
towar + faktura
Zapłata należności
w całości lub faktura z potwierdzeniem odbioru
transzami
pomniejszoną
o prowizję
ewentualna windykacja
...
art8805