PRAHISTORIA
Terminy "prahistoria" i "prehistoria" nie są całkiem jednoznaczne. Przedrostek "pra-" nie oznacza uprzedności, tak jak przedrostek "pre-", lecz wskazuje na kontynuację. Podkreśla tym samym nierozerwalność prahistorii i historii. Od lat panują spory odnośnie do nazewnictwa omawianej epoki. Nazwę "prahistoria" promuje głównie poznański ośrodek naukowy, który wykazuje jego większą poprawność językową. Termin "prehistoria" forsują przede wszystkim naukowcy krakowscy, którzy powołują się na tradycję przedwojenną. Prahistoria, z definicji, obejmuje okres od pojawienia się hominidów (ok. 4,4 mln lat temu), natomiast prehistoria także bezpośrednio poprzedzający to wydarzenie, okres geologiczny.
· paleolit - (ok. 2 mln lat - ok. 9000 p.n.e.) –starsza epoka kamienia
· mezolit - (ok. 10000 - ok. 5000 p.n.e.) – środkowa epoka kamienia
· neolit - (ok. 9000 - ok. 3400/2000 p.n.e.) –młodsza epoka kamienia
· eneolit/chalkolit (epoka miedzi) - (ok. 6000 - ok. 3400/2000 p.n.e.)*
· epoka brązu - (ok. 3400 - ok. 1200/750 p.n.e.)
· epoka żelaza - (ok. 1200 p.n.e. do czasów obecnych)
Kultura archeologiczna – zbiór wytworów kultury materialnej określonych w czasie i przestrzeni o cechach dystynktywnych (zmiennych). Lub zespół stale występujących ze sobą zabytków archeologicznych pochodzących z tego samego czasu i występujące na jednym terenie.
Archeologia – nauka, której celem jest odtwarzanie społeczno-kulturowej przeszłości człowieka na podstawie źródeł archeologicznych, czyli materialnych pozostałości działań ludzkich.
Lub sposób pozyskiwania źródeł kopalnych (technika badawcza).
Lub nauka zajmująca się interpretacją źródeł kopalnych.
Lub nauka dotycząca najdawniejszych dziejów człowieka, dla których najważniejszymi źródłami są materiały kopalne.
Zabytki archeologiczne – materialne ślady ludzkiej działalności.
Hydronimia –dawne nazwy akwenów wodnych (badanie).
Toponimia –dawne nazwy topograficzne (badanie).
Źródła archeologiczne obejmują wytwory ręki ludzkiej (artefakty), ślady wpływu człowieka na środowisko naturalne (ekofakty), jak też i szczątki samych ludzi.
Źródła archeologiczne można podzielić na:
· nieruchome (obiekty); do kategorii archeologicznych źródeł nieruchomych należą np. pozostałości budowli, groby, starożytne drogi czy ślady orki;
· ruchome (przedmioty); do tej kategorii należą np. narzędzia krzemienne czy fragmenty naczyń glinianych. Ruchome źródła archeologiczne występować mogą w powiązaniu ze źródłami nieruchomymi (obiektami), tworząc z nimi zespół, bądź też występować osobno w postaci tzw. znalezisk luźnych.
· Skarby –nagromadzone przedmioty o dużej wartości dla właściciela ukryte np. celem ich zabezpieczenia przed grabieżą, lub przez kupców na szlakach handlowych, lub ofiary bóstwom.
Periodyzacja - w historii jest to umowny podział continuum czasowego na epoki lub okresy historyczne.
Prahistoria –brak źródeł pisanych. Różna, dla różnych regionów (nierówny rozwój społeczeństw).
Cywilizacja- różna postać w zależności od problemu badawczego.
Cywilizacja - poziom rozwoju społeczeństwa w danym okresie historycznym, który charakteryzuje się określonym poziomem kultury materialnej, stopniem opanowania środowiska naturalnego i nagromadzeniem instytucji społecznych.
Lub Stałość praw (karnego, kultowego, zachowań ekonomicznych). Stałość organizacji społeczności (czy jest stała siła zbrojna, czy są stałe świadczenia podatkowe, czy są stałe normy ekonomiczne, stałość miejsca –przywiązanie do ziemi).
Podstawa cywilizacyjno twórcza:
-poziom prawa (zabije gościa to czekają mnie takie, a takie konsekwencje).
-kodyfikacja prawna, gospodarcza, wojskowa, religijna.
-Wyodrębnienie grup (wojownicy, rzemieślnicy).
-podatki na wojo.
Metoda stratygraficzna – polega na tym, że im coś jest głębiej w ziemi tym jest to starsze.
Datowanie metodą stratygraficzną - metoda datowania względnego. Opiera się na prawie superpozycji, która mówi o tym, że warstwa spoczywająca niżej musi być starsza od warstwy spoczywającej wyżej, przez co analogicznie można rozumieć, iż zabytki znalezione w niższej warstwie są starsze od tych znalezionych w warstwie wyższej. Należy tez wziąć pod uwagę, że bardzo często układ warstw jest zaburzony poprzez późniejszą działalność człowieka oraz procesy erozyjne.
Homogeniczność –jednorodność materiałów.
Metoda kartograficzna – nanoszenie na mapę miejsca znalezienia materiałów homogenicznych np. takie same kociołki.
Metoda importów –gdy coś z Rzymu pojawi się w Wielkopolsce. Znając datę wytworzenia i handlu możemy stwierdzić datę poziomu.
Metoda datowania radiowęglowego to metoda badania wieku przedmiotów oparta na pomiarze proporcji między izotopem promieniotwórczym węgla 14C a izotopami trwałymi 12C i 13C.
Metoda dendrologiczna - naukowa metoda datowania zjawisk przyrodniczych, zabytków i znalezisk archeologicznych zawierających drewno. Polega na analizie wzoru przyrostów rocznych (słojów) drzew i pozwala określić wiek z próbek drewna z dokładnością przynajmniej do roku, a czasem nawet co do sezonu.
Metoda potasowa,argonowa–tak jak węglowa.
Metoda typologiczna – uporządkowanie formalne podobnej cechy kulturowej np. broni, ceramiki.
Datowanie:
· Względne- dotyczy datowania zdarzeń, zjawisk lub znalezisk archeologicznych ze względu na następstwo czasowe, bez umiejscowienia ich w jednostkach czasowych. Potocznie można powiedzieć, że chronologia względna ustala co jest starsze od czegoś innego, bez podawania dat.
· Bezwzględne- kalendarzowe, ustalenie „konkretnej” daty.
Raper – punkt stały o określonym datowaniu.
Zjawiska procesualne –coś się zmienia np. zamiast chować zwłoki to się je palili. Powstaje pytanie dlaczego?
Determinaty (powody) zjawisk procesualnych np.:
-ekonomiczne
-losowe (np. epidemia)
-zmiana władz
Krótka historia archeologii:
Archeologia ewolucyjna – XVIII i XIX w. twórca Luis Morgan – zakładała, że forma prostsza jes starsza, a młodsza jest bardziej złożona.
Tomson (duński aptekarz)–podział narzędzi na typu w zależności od surowca: kamienne, brąz, żelazo.
Wiliam Shmit- stwierdził, że archeologia ewolucyjna jest zła. Kultury są bardziej zróżnicowane, migrują, kontaktują się ze sobą, a więc „ewolucjonizm” jest zakłócony.
Jan Hoder –archeologia kontekstualna. Problem symbolu, kontekstu. Dlaczego ten symbol się pojawił?
Kultury nazwy albo eponimiczne (od miejscowości kultura Przeworska), albo od cechy (kultura pucharów lejkowatych).
Kultury dzielimy na monotetyczne (gdy wszędzie wygląda tak samo np. kultura łużycka) i politetyczne (mieszanka wpływów różnych kultur np. Pomorze).
Efekt akulturyzacji –połączenie dwóch kultur daje nową kulturę.
Antropogeneza –jest to proces formowania się człowieka.
Antopologia -nauka, która zajmuje się badaniem człowieka jako jednostki i jako społeczności.
Ewolucja – zachodzący w czasie kierunkowy proces, polegający na stopniowych zmianach cech gatunkowych kolejnych pokoleń gatunku wskutek eliminacji przez dobór naturalny lub sztuczny części osobników (genotypów) z bieżącej populacji.
Elementy wskazujące na rozwój homoidów:
- czaszka (pamiętajmy, że wielkość mózgu nie oznacza jakości).
- kości bioder (czy ów gość zszedł z drzewa?).
Uczłowieczenie czaszki:
-brak wałów nadoczodołowych (zmiana optyki patrzenia)
-broda
Australopiteki - wymarła podrodzina istot człowiekowatych z rodziny Hominidae, jest obecnie uważany za przodka rodzaju Homo. Żyły od ok. 4,2-1 mln lat temu (pliocen i wczesny plejstocen), początkowo w Afryce Wschodniej, na terytorium Wielkich Rowów Afrykańskich - tam naukowcy doszukują się kolebki ludzkości - później także w Afryce Południowej i Środkowej. Charakteryzowały się masywną szczęką, mocnym uzębieniem, ale już krótkimi kłami - umożliwiało to poziomy ruch trący i świadczy o przewadze twardego pokarmu roślinnego w ich pożywieniu. Posiadały stopy o nieprzeciwstawnym paluchu (jak u człowieka), były przystosowane do chodzenia w pozycji pionowej, czyli do dwunożności (bipedii), o czym świadczyć może m.in. budowa podstawy czaszki i położenie foramen magnum w odniesieniu do płaszczyzny przechodzącej przez górny i dolny brzeg oczodołu (tzw. kąt alfa), struktura uzębienia, czy budowa pasa biodrowego.
Homo erectus (człowiek wyprostowany) syn. pitekantrop prymitywny, kopalny gatunek człowieka z epoki środkowego plejstocenu, stanowiący szczebel ewolucyjny pośredni między australopitekami, a formami człowieka. Kolebką Homo erectus jest środkowo-wschodnia Afryka (Etiopia, Kenia, Tanzania), gdzie pojawił się ok. 1,8 - 1,7 miliona lat temu. Homo erectus był pierwszym przodkiem człowieka, który wyemigrował z afrykańskiej kolebki ewolucyjnej. W Europie pojawił się najprawdopodobniej ok. 1 miliona lat temu. Cechy anatomiczne odróżniające pitekantropa: znacznie mniejszy mózg średnio 1000 cm³ ,silnie pochylone czoło, wydatne wały nadczołowe,puszka mózgowa bardzo niska i słabo wysklepiona, wysunięta żuchwa.Homo erectus jest najdawniejszym przedstawicielem istot człowiekowatych, o których wiadomo na pewno, że umiał posługiwać się ogniem. Erectus wynalazł bolas i oszczep. Obozowiska Homo erectus wykazują obecność przestrzennej organizacji. Przejawiało się to w odrębnej lokalizacji miejsc wytwarzania narzędzi kamiennych, obróbki kości oraz przygotowywania pokarmów. Szczątkom pitekantropów towarzyszą zwykle prymitywne narzędzia kultury aszelskiej (Europa zachodnia) i narzędzia odłupkowe (Europa środkowa i wschodnia).
Kultura olduwajska (oldowajska) albo preszelskoaszelska, także: kultura Olduvai (Kompleks Oldowajski – kultury o tradycji otoczakowej) – najstarsza kultura paleolitu (rzędu 2 mln. lat), jej nazwa pochodzi od wąwozu Olduvai w północno-zachodniej Tanzanii, przy granicy Parku Narodowego Serengeti, w prowincji Arusza.
Cechą charakterystyczną dla przemysłów otoczakowych występujących na terenie Europy, podobnie jak tych występujących na ternie Afryki, jest występowanie dużej ilości narzędzi otoczakowych dwukierunkowych obok narzędzi jednostronnych i odłupków wyszarzanych przy obróbce narzędzi otoczakowych.
Prymitywne narzędzia produkowane z otoczaków wykonywane były na jeden z trzech sposobów:
1. odbicie odłupków tylko z jednej strony, w wyniku czego krawędź tnąca powstawała na przecięciu pierwotnej, naturalnej powierzchni kamienia.
2. naprzemianległe odbijanie odłupków, przez co tworzyły się dwie powierzchnie odbić, a na ich zrębie bardzo ostra krawędź tnąca.
3. łuszczenie otoczaka opartego na twardej podkładce przez obijanie drugim kamieniem. W wyniku takiego obijania powstawał nacinak o dwóch przeciwległych krawędziach tnących. Ten typ narzędzi nazwano łuszczniami.
Neardeltańczyk: Pierwsze cechy neandertalskie pojawiły się u hominidów w Europie ok. 400 -350 tys. lat temu[3]. Neandertalczycy rozprzestrzenili się po Europie (z wyjątkiem pokrytej lodowcem Skandynawii) i na Bliskim Wschodzie. W okresie dużych wahań klimatycznych, wykazywali przystosowania do zimnego klimatu. Prawdopodobnie w tym czasie, dla ochrony od zimna, zaczęli używać odzieży[4] a i nawet biżuterię[5]. Nieliczne ślady wskazują na obecność podobnych form w południowej Syberii[6] i północnej Afryce. Cechy:, zaokrąglona krępe mocne ciało, o ok. 1/3 większą puszkę mózgową od 1370 do 1600 cm³, zachodnie znaleziska mają skośniej ścięte czoło z silnie rozwiniętymi łukami nadoczodołowymi, proporcjonalnie krótsze ręce i nogi, krótsze i masywniejsze, a także wygięte (częsta krzywica) kości długie kończyn dolnych ,lepiej rozwiniętą muskulaturę klatki piersiowej, ramion i barku, najsilniejsi ze współczesnych im ludzi, kości twarzoczaszki szerokie, policzki wysunięte do przodu. Człowiek z Neandertalu rozwijał europejską kulturę mustierską kulturę lewaluaską. Ich archeologia wskazuje że Neandertalczyk wytwarzał narzędzia kamienne i drewniane, praktykował pochówek rytualny swych zmarłych, zajmował się myślistwem i zbieractwem, potrafił rozniecać ogień. We Francji, w jaskini La Chapelle-aux-Saints, odkryto płytki grób ze szkieletem w pozycji embrionalnej, pokrytym czerwoną ochrą. Obok ciała pozostawiono: narzędzia, kwiaty, jajka i mięso. Świadczy to o czci oddawanej zmarłym, wierze w życie pozagrobowe i istnieniu praktyk religijno-magicznych. Znalezienie szkieletu z zagojonymi istotnymi pęknięciami kości świadczy, że opiekowano się rannymi osobnikami, które przy tak dużych złamaniach nie mogłyby przeżyć bez pomocy. Inne kultury archeologiczne równoległe wiekowo nie wykazują tak ludzkich znalezisk.
Homo sapiens: Pojemność czaszki około 1800 cm3, bak nadoczodołów, węższy nos.
Zmianę nie zawsze należy traktować jako postęp.
Krąg kulturowy: obszar występowania jednego lub więcej cech lub elementów kulturowych, niekoniecznie ze sobą powiązanych odnosi się do podobnej formacji antropologicznej.
...
pinguman