CZASZKA, złożony z licznych elementów szkielet głowy kręgowców, z reguły kostny, niekiedy chrzęstny (np. u ryb spodoustych, kostnołuskich). Czaszkę cechuje duża różnorodność morfologiczna nie tylko w przebiegu filogenezy, ale i w obrębie gat. czy nawet ras, stąd jej duże znaczenie taksonomiczne. Czaszka osłania mózgowie oraz spełnia funkcję ochronną lub podporową w stosunku do innych narządów położonych w obrębie głowy; dzieli się na 2 zasadnicze części: czaszkę właściwą (nazywaną poprzednio mózgoczaszką) oraz twarz, zw. też częścią twarzową czaszki (określaną dawniej jako część trzewną czaszki lub trzewioczaszką); kości czaszki właściwej okrywają mózgowie i narządy zmysłów: wzroku, słuchu, równowagi, węchu i smaku; kości twarzy stanowią rusztowanie kostne dla przedniej części przewodu pokarmowego i układu oddechowego. Proces rozwojowy czaszki przebiega w 3 kolejnych stadiach: stadium błoniaste w okresie embrionalnym, gdy zawiązki czaszki w postaci miękkich błon mezenchymatycznych osłaniają pierwotne pęcherzyki mózgowe; stadium chrzęstne, które tylko u ryb spodoustych i kostnołuskich ma charakter trwały, u pozostałych kręgowców, podobnie jak błoniaste, stanowi etap przejściowy; stadium kostne, ostateczne i trwałe ogniwo rozwojowe (cechuje prawie wszystkie kręgowce). Czaszki ssaków tworzy znacznie mniejsza liczba kości niż czaszki pozostałych kręgowców; czaszka właściwa ssaków składa się z: kości pokrywowych — ciemieniowej, międzyciemieniowej, czołowej, nosowej, łzowej i lemiesza; kości zastępczych — potylicznej, klinowej, sitowej, oraz kości skroniowej; czaszka twarzowa jest zbud. z kości pokrywowych: jarzmowej, podniebiennej, skrzydłowej, międzyczaszkowej, szczęki i żuchwy. Czaszkę człowieka charakteryzuje, w porównaniu z innymi ssakami, przewaga części mózgowej nad twarzową, co jest następstwem silnego rozwoju mózgu; część mózgowa ma formę dużej, prawie kulistej puszki, pod którą jest podsunięta mała twarz, o pionowym profilu i delikatnych szczękach; cechy te wytworzyły się stopniowo, dopiero w okresie ostatniego miliona lat; u australopiteków puszka mózgowa była znacznie mniejsza i płaska, a część twarzowa czaszki bardzo masywna i silnie wystająca do przodu.
MÓZG, mózgowie, największe skupienie tkanki nerwowej u kręgowców, znajdujące się w jamie czaszki; zespół najwyższych ośr. nerwowych. Mózg rozwija się z 3 pęcherzyków pierwotnych: przodomózgowia, śródmózgowia i tyłomózgowia, z których powstaje 5 pęcherzyków wtórnych, będących zawiązkami 5 części mózgu: kresomózgowia, międzymózgowia, śródmózgowia, móżdżku (u ssaków łożyskowych — także mostu) i rdzenia przedłużonego (przechodzącego w rdzeń; kręgowy). Wewnątrz mózgu znajduje się układ komór mózgowych, powierzchnię okrywają opony mózgowo-rdzeniowe. Według często stosowanego podziału fizjol.-klinicznego (funkcjonalnego) terminem mózg określa się kresomózgowie — półkule mózgowe połączone ciałem modzelowatym i jądra podstawy, a pozostałe części mózgu, poza móżdżkiem, jako pień mózgu; kresomózgowie, pień mózgu i móżdżek łącznie, są zw. mózgowiem. Zewnętrzną część półkul mógowych tworzy kora mózgowa, najwyższa hierarchicznie część mózgu, wewnętrzny trzon półkul stanowi istota biała, złożona z włókien nerwowych, wśród których mieszczą się jądra podstawy; zalicza się do nich m.in. ciało prążkowane, funkcjonalnie należące do układu pozapiramidowego — zespołu struktur regulujących płynność i precyzję ruchów, napięcie mięśniowe — oraz ciało migdałowate, część układu rąbkowego (limbicznego), który kieruje czynnościami popędowo-emocjonalnymi. W skład pnia mózgu wchodzi wzgórze, ważna stacja przekaźnikowa dla impulsów biegnących do kory mózgowej i jąder podstawy, podwzgórze (należące wraz ze wzgórzem do międzymózgowia), kierujące reakcjami popędowymi, utrzymaniem homeostazy, czynnościami autonomicznego układu nerwowego, oraz śródmózgowie, most i rdzeń przedłużony, zawierające m.in. jądra nerwów czaszkowych. W pniu mózgu występują tzw. nieswoiste struktury (układy) mózgu, których znaczenie polega na wytwarzaniu odpowiedniej czynnościowej gotowości kory mózgowej i in. ośr.; odgrywają decydującą rolę w mechanizmie czuwania, snu, uwagi i habituacji; zalicza się do nich twór siatkowaty i nieswoisty układ wzgórzowy. W rozwoju filogenetycznym mózgu zwraca uwagę stopniowe powiększanie się kresomózgowia, zwł. półkul mózgowych, które u naczelnych przeważają nad resztą mózgu. Masa mózgu dorosłego człowieka wynosi przeciętnie 1350 g. Termin mózg jest też stosowany na określenie zwojów głowowych niektórych bezkręgowców (gł. owadów).
Następstwem chorób mózgu są tzw. objawy mózgowe ogólne (utrata przytomności, wymioty) lub ogniskowe (np. afazja). Zapalenia mózgu. najczęściej wywoływane są przez wirusy (enterowirusy, arbowirusy, herpeswirusy); następują zmiany w budowie komórek nerwowych mózgu, powstają blizny i ogniska krwotoczne oraz martwicze; często zapalenie mózgu, tzw. przyzakaźne, rozwija się jako powikłanie odry, różyczki, ospy wietrznej, grypy lub szczepienia (np. przeciw wściekliźnie); zapalenia mózgu bakteryjne są zwykle wynikiem zakażeń pourazowych lub przerzutów infekcji z odległych ognisk (mogą prowadzić do ropnia mózgu). Choroby zwyrodnieniowe to m.in. choroba Parkinsona, choroba Alzheimera, demielinizacyjne to np. stwardnienie rozsiane; udar mózgu zwykle jest wynikiem zmian miażdżycowych naczyń Guzy mózgu. powstają w przebiegu niektórych chorób pasożytniczych (bąblowica, węgrzyca), zakaźnych (np. ziarniniaki w przebiegu gruźlicy, kiły) oraz chorób nowotworowych pierwotnych i wtórnych; najczęściej to oponiaki, naczyniaki i glejaki; ze względu na umiejscowienie wszystkie traktowane są jako poważne. Urazy mózgu. mogą powodować wstrząśnienie mózgu, zranienie, stłuczenie, czego następstwem są często trwałe objawy neurologiczne (np. niedowłady).
KOŚCI, twarde i częściowo sprężyste, biologicznie plast. składniki szkieletu kręgowców, zbud. z tkanki kostnej, przesyconej solami miner., gł. wapniowymi; zawierają narząd krwiotwórczy szpik kostny; są pokryte okostną, mającą znaczenie dla rozwoju, regeneracji, odżywiania i ochrony kości; ze względu na kształt i budowę rozróżnia się: kości długie, np. kość ramienna, udowa, zawierające w obrębie trzonu rozległą jamę szpikową, kości krótkie, np. kość nadgarstka, stępu, oraz kości płaskie, np. łopatka, kość biodrowa; kości ptaków w związku z przystosowaniem do latania są spneumatyzowane (worki powietrzne). Zewnętrzna rzeźba kości jest gatunkowo zmienna i uwidacznia się w postaci różnorodnych guzów, grzebieni, wyrostków, dołów, kanałów, otworów itp.; są one wynikiem modelującego działania części miękkich, zwł. mięśni, ścięgien, więzadeł, naczyń, nerwów; ten pozornie paradoksalny objaw wynika gł. z faktu, że kości rozwijają się późno, kiedy już są ukształtowane miękkie składniki organizmu; kości muszą dostosować się do nich swoją budową; kości łączą się ze sobą ruchomo za pomocą stawu lub nieruchomo, przez chrząstkozrost, więzozrost oraz kościozrost; kości mogą być przyżyciowo uwidocznione za pomocą promieni rentgenowskich, co w medycynie ma ważne znaczenie diagnostyczne. Choroby kości mogą być wywoływane przez zaburzenia przemiany materii w organizmie (m.in. Pageta choroba, achondroplazja, łamliwość kości, krzywica, zrzeszotnienie kości, rozmiękanie kości), zaburzenia krążenia krwi (martwice jałowe, np. Scheuermanna choroba, Osgood–Schlattera choroba, Blounta choroba), przebiegające w tkance kostnej procesy zapalne, ostre lub przewlekłe, wywołane najczęściej zakażeniem bakteryjnym (gruźlice kości, krwiopochodne zapalenie kości, ropne zapalenie stawu, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa); nowotwory kości mogą być łagodne (kostniak) lub złośliwe (zwykle o charakterze wtórnym); często spotykane są mech. urazy kości, gł. złamania.
KRĘGOSŁUP, kanał kręgowy, kostny lub chrzęstny szkielet osiowy kręgowców, zbud. z metamerycznie ułożonych członów, zw. kręgami, których kształt i liczba są gatunkowo zmienne; przedni (górny) koniec kręgosłupa dźwiga czaszkę, tylny (dolny) łączy się z obręczą miedniczną; kregosłup ochrania rdzeń kręgowy, jest miejscem przyczepu mięśni poruszających głowę, tułów, kończyny; u kręgowców lądowych, zwł. ssaków, w związku z rozwojem kończyn wyróżnicowały się w kręgosłupie odcinki: szyjny, piersiowy, lędźwiowy, krzyżowy i ogonowy; kręgosłup człowieka składa się z 24 kręgów przedkrzyżowych, oddzielonych od siebie tarczami międzykręgowymi (7 szyjnych, 12 piersiowych, 5 lędźwiowych), 5 kręgów krzyżowych, zrośniętych w jedną kość krzyżową, oraz 4 szczątkowych kręgów ogonowych, tworzących kość guziczną (ogonową); u człowieka w wyniku pionizacji charakterystyczne jest zwiększenie się trzonów kręgów w kierunku odczaszkowym oraz specyficzne krzywizny kręgosłupa, wzmacniające jego wytrzymałość i amortyzujące wstrząsy. Najczęściej spotykane schorzenia kregosłupa: skrzywienia (kifoza, lordoza, kifoskolioza, skolioza, garb), zesztywniające zapalenie stawów krękosłupa na tle reumatycznym, złamania urazowe, wypadnięcie jądra miażdżystego tarczy międzykręgowej (dyskopatia), kręgozmyk.
anatomiadlaszymona