PERU.docx

PERU

Najstarsze znalezisko antropologiczne z terytorium obecnego Peru – tak zwany człowiek z Lauricocha – pochodzi sprzed 20 tysięcy lat. W grotach Toquepala odkryto rysunki naskalne datowane na 10 tysięcy lat, osadnictwo z Tablada de Lurin jest o tysiąc lat młodsze, warsztat kamieniarski w Chivateros działał 12 do 6 tysięcy lat temu, a 4 500 lat temu zbudowano wspaniałą świątynię nieopodal Limy zwaną dziś Paraiso – Rajem. Budowniczowie wczesnych ośrodków kultowych, jak choćby Kotosh czy Cerro Sechin, sięgających tego mniej więcej okresu co i Paraiso, nie znali jeszcze metali, w późniejszej fazie dopiero wynaleźli ceramikę, a przechodząc do życia półosiadłego, następnie osiadłego, zaczęli uprawiać najpierw tykwę i fasolę, z czasem zaś orzeszki ziemne i bawełnę.

Przełom następuje w około 900 roku p.n.e. Wówczas to w północnym Peru rozkwita wspaniała kultura Chavin, uważana za kulturę-matkę dla następnych cywilizacji dawnego Peru. Uważa się, że powstała w głębi kraju, w okolicy Callejón de Huaylas, gdzie zachowały się imponujące ruiny świątyni zwanej Chavin de Huantar. W latach siedemdziesiątych XX wieku odkryto podobne cechy także w samej Limie, we freskach usypanej z piasku piramidy, zwanej Garagay, wcześniej zaś – w huace[1][1]) Caballo Muerto w departamencie Libertad. Kres kultury Chavin nastąpił około roku 200 p.n.e.

W pierwszej połowie I tysiąclecia n.e. rozkwitła na tych terenach inna niezwykła kultura – kultura Mochica. niedaleko ujścia do Pacyfiku rzeki Moche, od której wzięła nazwę, znajduje się najbardziej znany ślad architektoniczny – Piramida Słońca. Mniej znany zespół architektoniczny znajduje się w Peñamarca. Kultura Mochica pozostawiła po sobie przede wszystkim wspaniałą ceramikę o delikatnym czerepie, wymyślnym kształcie i nieprześcignionej finezji rysunku.

W dolinie rzeki Chimu od mniej więcej 1200 roku do drugiej połowy XV wieku, kiedy to zostało podbite przez Inków, kwitło państwo Chimu. Do dziś pozostały rozległe i imponujące ruiny jego stolicy Chan-Chan, nie opodal Trujillo, w departamencie Libertad. Chimu słynęło przede wszystkim ze złotnictwa, toteż po zwycięstwie Inkowie zabrali złotników Chimu do Cusco, aby służyli ich monarchom.

Niedaleko obecnej Limy, w dolinie rzeki Chancay, kwitła ostatnia przed Inkami kultura, zwana Chancay. Najbardziej popularnym jej przekazem materialnym pozostały wielkie antropomorficzne amfory z jasnej gliny. pozostały również po twórcach Chancay piękne, drewniane idole, a także szmaciane lalki.

Kilkaset kilometrów na południe od kultury Chancay, na półwyspie Paracas, piętnaście wieków temu rozwijała się inna kultura. Jej starsze stadium nazywamy Paracas Cavernas, następne zaś – Paracas Necropolis. One to wydały światowe arcydzieła sztuki tkackiej. To na tych tkaninach, obok przedstawień bóstw i ludzi, znajdują się ornamenty w kształcie fasoli, w których uczeni dopatrują się szczególnego systemu pisma.

Od końca I wieku p.n.e. do roku około 900 n.e. rozwijała się kultura Nazca, słynna z ceramiki zdobionej wspaniałymi kolorami.

Na południowych krańcach dzisiejszego Peru i północnych Boliwii w latach 900 – 1200 kwitła kultura Tiahuanaco. Rozprzestrzeniła się, jak niegdyś Chavin, po całym niemal terytorium dawnego Peru – nazywa się ją umownie horyzontem średnim (Chavin była wczesnym). Najwyższym osiągnięciem tej kultury są znajdujące się dziś po boliwijskiej stronie jeziora Titicaca ruiny Tiahuanaco ze słynną Bramą Słońca.

Ciekawe stanowisko archeologiczne odkryto również w miejscowości Huari koło Ayacucho. Uważa się, że Huari i Tiahuanaco były pierwszymi w Peru imperiami.

Najpotężniejsze i najbardziej rozległe imperium stworzyli Inkowie, nazywając je Tahuantinsuyo. Okres ich panowania w dawnym Peru jest dyskusyjny, ale powstanie państwa Inków określa się na XI – XIII wiek. W połowie XV wieku Inkowie tworzyli już rozległe scentralizowane państwo ze stolicą w Cusco (rządy Pachacuti). Osiągnęli oni wysoki poziom gospodarczy i kulturalny. Od początków XVI wieku u brzegów Peru zaczęli pojawiać się Hiszpanie. Poprzedzony wyprawami Franciszka Pizarra w 1524 i 1529 roku podbój (w latach 1531 – 1534) obalił panowanie władcy Inków Atahualpy (spotkanie w Cajamarca w 1532 roku). Wicekról F. de Toledo w 1572 roku zlikwidował ostatni ośrodek państwowości Inków w Vilcabambie i skazał na śmierć jego władcę Tupaca Amaru. W 1572 roku wprowadzono system pracy przymusowej zwany mita (bardzo zbliżony do encomiendy), stosowany przedwe wszystkim w kopalniach, a także rolnictwie, przemyśle włókienniczym i w wielu innych gałęziach produkcji. W Peru mita przetrwała około 200 lat.

W okresie panowania Hiszpanów wybuchały liczne powstania Indian: 1535 – 1537 (Manco Kapak), następnie w latach 40-tych XVIII wieku (1742, 1748) pod wodzą Juana Santosa Atahualpy, masowe powstanie w 1780 roku z ośrodkiem w Cusco pod wodzą Tupac Amaru II zostało okrutnie stłumione. Wiele kolejnych powstań wybuchało pod hasłem rekonstrukcji Tahuantinsuyo. Tak było na przykład w latach sześćdziesiątych XIX wieku, kiedy Juan Bustamente, który stanął na czele rozruchów w departamencie Puno, przyjął imię Tupac Amaru III; Rumi Maki (Kamienna Ręka), Inką i odnowicielem Tahuantinsuyo ogłosił siebie Teodomiro Gutierrez Cuevas, przywódca znacznego powstania w tymże departamencie w latach 1914-1915; jeszcze w roku 1921 indiańscy powstańcy z burzliwego departamentu Cusco wznosili okrzyki „Precz z gamonalizmem[2][2]), niech żyje chłopstwo, niech żyje Tahuantinsuyo !”. Inną próbą restauracji państwa Inków była propozycja, w latach trzydziestych XX wieku, Komunistycznej Partii Peru utworzenia autonomicznych republik Indian Keczua i Ajmarów.

Przed podbojem Peru przez Hiszpanów żyło na jego terytorium około 8 milionów Indian. W wyniku pracy ponad siły oraz licznych chorób zakaźnych, przyniesionych przez Hiszpanów, które pustoszyły całe osady, liczba Indian spadła w 1650 roku do około 200 000 osób.

Równie ciężki okres przeżyli Indianie w czasie „gorączki kauczukowej”, która w latach 1908-1911 osiągnęła punkt szczytowy. Caucheros organizowali wówczas polowania na Indian i zmuszali ich do niewolniczej pracy w dżungli przy nacinaniu pni kauczukowców i wydobywaniu z ich kory soku mlecznego, przerabianego później na kauczuk. Zginęło wówczas względnie zostało zamordowanych tysiące Indian. W rejonie Iquitos, gdzie powstał główny punkt handlu kauczukiem, zmarło 45 tysięcy robotników z plemion Hmtoto, Andaque, Uocoma i Bora na skutek pracy ponad siły, chorób, głodu i tortur zadawanych przez nadzorców.

W następnych dziesięcioleciach Indianie byli wypierani ze swych osiedli przez różnego rodzaju spekulantów i „językoznawców” przybywających przeważnie z USA. Rabowali ich ziemię i przynosili im „błogosławieństwa cywilizacji”.

Indianie peruwiańscy obecnie żyją głównie z pasterstwa i prymitywnego rolnictwa. Od Indian strefy andyjskiej odróżniają się prymitywne plemiona „leśne” na obszarze Montanii, utrzymujące się z myślistwa, rybołówstwa i zbieractwa.

Według spisu ludności z 1940 roku ludność „spisana imiennie” liczyła 6 207 967 mieszkańców. Jej podział według „ras” wyglądał następująco:

Wielu peruwiańskich specjalistów w zakresie spraw tubylczych zapewnia, że Indianie znacznie przekraczają wymienioną liczbę. Według nich połowa ludności sklasyfikowanej w czasie spisu jako Metysi mogłaby zgodnie z rzeczywistością być zaliczona do grupy tubylczej, gdyby nie to, iż „wielu tubylców uznano za Metysów dla tej prostej przyczyny, że mówią po hiszpańsku, noszą europejski ubrania i mieszkają w miastach”. Ludność tubylcza liczyć ma nie mniej niż 5 milionów, co stanowi 70 % całej ludności kraju. Według innego autora (L. A. Valcárcel) „liczba 3 mln ludności białej i metyskiej jest źródłem błędów, ponieważ nie precyzuje proporcji jednych i drugich [...] Istotne jest określenie liczby Metysów o kulturze indiańskiej (indomestizos) i Metysów o kulturze europejskiej (blancomestizos)”. Na wagę pierwszej z tych dwóch grup wskazywałby fakt, że według danych spisowych w wielu departamentach jest „więcej osób mówiących wyłącznie dialektem tubylczym, niż można by sądzić na podstawie występującej w danych spisowych liczby osób uznanych za przedstawicieli rasy indiańskiej”. podobny wniosek można zresztą wysnuć z tabeli XVI, która przedstawia procent ludności tubylczej i procent mieszkańców mówiących wyłącznie językiem keczua w departamentach Cusco, Ayacucho i Apurímac.

Tabela XVI: Peru. Ludność mówiąca językiem keczua w trzech departamentach

Według tego samego autora istnieje nie tylko wielka liczba Metysów, którzy są Indianami ze względu na swą kulturę; jako Indian można by również zaklasyfikować licznych Metysów reprezentujących indiański styl życia i nie znających ani słowa po hiszpańsku, mimo że w ich żyłach przeważa krew ludności białej. Dla przykładu można tu przytoczyć Morocucho z pamp Cangallo, jasnych mieszkańców Pillpinto w prowincji Acomayo (Cusco) i Talaverino z Andahuaylas.

Według obliczeń Narodowej Dyrekcji Statystycznej pod koniec grudnia 1948 roku było w kraju 3 121 071 (38,37 %) Indian i 3 834 676 (47,12 %) Metysów. Można z tego wydedukować, że liczba pierwsza nie obejmuje Indian dzikich, a druga obejmuje także ludność białą. (Według Sivirichi ludność biała stanowiłaby co najwyżej 5 % ogółu ludności).

Spis z roku 1961 wykazał, że ludność indiańska stanowi około 46 % ogółu ludności kraju.

Rozmieszczenie ludności analizuje się zwykle poziomo, to znaczy według regionów; były dyrektor Urzędu Statystycznego Peru zinterpretował rezultaty spisu z 1940 roku, przyjmując za kryterium podział pionowy, tj. podział uwzględniający wysokość zamieszkiwanych terenów. Rezultaty omawianych badań przedstawia tabela XVII.

Wyniki badań zobrazowano również na wykresie, na którym ludność przedstawiona jest w postaci drzewa, którego korzenie znajdują się na poziomie morza (1 975 000, tj. 28 % mieszkańców), pień w wyżej położonych regionach Costa i Selva (410 000, tj. 6 %), a korona w rejonie Sierra lub andyjskich płaskowyżach (4 495 000, tj. 64 %). Inaczej mówiąc, blisko 2/3 ludności zamieszkuje w obrębie jedenastu ustalonych przedziałów wysokości, zawartych pomiędzy 1750 a 4500 m n.p.m. i dokładnie odpowiadających tubylczemu regionowi kraju (większość tej ludności zamieszkuje pomiędzy 3 a 4 tys. m  n.p.m.).  Czubek drzewa odpowiada regionowi zwanemu Punta, zaludnionemu głównie przez Indian (143 tys., tj. 2 %).

Do najwyżej położonych osad indiańskich należą:  

Według spisu z 1940 roku 1 829 243 mieszkańców (29,1 %) mówiło wyłącznie językami tubylczymi (keczua 1 625 156; ajmara 184 743; pozostałe dialekty 19 344). 816 ...