Modlitwa –(ang., Prayer, franc. priére, niem.Gebet, ros. molitva, grec. euchesthai, łac. precari, oratio) - jedna z podstawowych form kultu religijnego, oparta na zasadzie ofiary, zatem pojawiają się w niej elementy uwielbienia, dziękczynienia, przebłagania i prośby. Każdy z tych elementów może stanowić dominantę modlitwy i jej funkcjonalne zorientowanie. Modlitwa polega na wypowiadaniu słów lub kierowaniu myśli do istot będących przedmiotem kultu (bogowie, święci). Ów element „prywatności” ( indywidualny kontakt z Sacrum) stanowi ważną genologiczną cechę różnicującą. We wszystkich religiach świata znana jest modlitwa za otrzymane dary i modlitwa miłości do Boga. Modlitwy błagalne mają często charakter pokutny lub korzący („Miserere”, „De profundis”).Do najbardziej znanych modlitw należą: w chrześcijaństwie: Ojcze Nasz, Zdrowaś Mario, Credo, Chwała Ojcu, modlitwa różańcowa, jutrznia, nieszpory, Anioł Pański, Pod Twoją Obronę, epikleza, godzinki, w judaizmie : kadisz, szemone esre, Szema, kidusz; w islamie : : salat;, w buddyzmie: : młynek modlitewny, om
Wypowiedź modlitewna może podlegać wyraźniejszym liturgicznym formalizacjom (Liturgia Godzin), może jednak – szczególnie w folklorze- naruszać bądź przetwarzać modlitewny kanon kościelny wytwarzając na ogół formy suplikacyjno – magiczne ( np. „zamawiane chorób” poprzez odwołanie się do odpowiednich świętych). Kontury gatunkowe modlitwy możliwe są do uchwycenia jedynie poprzez redukcję cech wspólnych charakteryzujących wypowiedź religijną. Należy ją przeto różnicować z psalmem, hymnem, pieśnią religijną (chociaż dzieli z nimi sakralną jedność funkcjonalną). Pierwsza Modlitwa ( wyraźnie oddzielana od psalmicznej tradycji proroków) dana była przez Chrystusa.To Abba - Modlitwa Pańska, Ojcze nasz z łac. Pater noster-, z czego powszechny pacierz i zdrobniale paciorek (Mateusz 21,10; Łukasz 19, 45).
Nierozerwalne związki religii z życiem literackim poświadczone są przez bogatą literaturę charakteryzującą się też gatunkowym hybrydyzmem i synkretyzmem.. Z tego też powodu z dużą ostrożnością formułujemy tezę, że źródła literatury polskiej wypływają z modlitwy. „Bogurodzica”(X-XIII wiek) to pieśń, hymn, ale i w jakiejś mierze modlitwa {por. charakterystyczne samookreślenie – „słysz modlitwę, jąż nosimy” ) Wyraźnie wszakże z literatury dewocyjnej wyłączają się utwory (często manuskrypty) o charakterze modlitewnym sporządzane niekiedy dla wysoko postawionych osobistości. Do najstarszych modlitewników w języku polskim należą: M. Siostry Konstancji z końca XV wieku, Wacława z Brodni (ok.1480 r.) i najpiękniejszy rękopis -M. Nawojki z tegoż okresu. Modlitewniki drukowane pojawiają się na początku XVI w. Zwano je hortulusami {„ogródkami”). Do najbardziej znanych należą „Raj duszny” Biernata z Lublina (1513) – pierwszy druk polski) i późniejsze – już z okresu kontrreformacji – W. Kochowskiego („Ogród Panieński” 1681) oraz S. Grochowskiego („Wirydarz” 1607). Nad literaturą polską „złotego wieku” ewokującą tematykę sakralną dominuje wyraźny (po Kochanowskim) genologiczny wzorzec psalmiczny Rzadziej zatem spotykamy utwory z wyraźnymi (intencjonalnymi niekiedy) elementami gatunkowymi modlitwy. Odnotujmy wszakże fraszkę poważną Kochanowskiego „Modlitwa o deszcz” (1584) oraz z twórczości M. Sępa Szarzyńskiego sonet „Do Najświętszej Panny” (1601).Oczywiście można by wymienić wcześniejsze jeszcze nieliczne „Godzinki” i „Żale” bardziej związane z modlitewnym modelem Liturgii Godzin. Wypowiedź sakralna późniejszego okresu – baroku była genologicznie „zawłaszczona” przez „psalmodie”, homiletykę i wypowiedź epicedialną. Elementu prywatnej, błagalnej i pokutnej modlitwy możemy się jedynie dopatrzyć we fragmentach twórczości J. A. Morsztyna ( „Pokuta w kwartannie” 1647). Sytuacja taka – nieobecności modlitwy – utrzyma się też prawie w całym wieku XVIII. Pięknym wyjątkiem są tu „Pieśni nabożne” (1792) F. Karpińskiego.( „Pieśń poranna” i „Pieśń wieczorna” – śpiewana i dziś jeszcze). Romantyzm polski rozwija lirykę religijną w wielu jej odmianach, nie oznacza to wszakże, że formy „modlitewne” są w tej twórczości dominujące czy uwyraźnione. Modlitewność pojawia się w najdoskonalszych tworach naszych wieszczów bądź jako cytat ( np. Veni Creator w „Konradzie Wallenrodzie”.) bądź też przez odwołanie się do Sacrum jako sfery Bożej prowidencji, bliskiej doświadczeniom osobniczym. Tak bowiem można traktować inwokacyjność do Panny Świętej w „Panu Tadeuszu” Mickiewicza i do Matki Bożej (Poczajowskiej i Podkamieńskiej) w IX Pieśni „Beniowskiego” J. Słowackiego. Wzniosłość połączona z odczuciem potęgi ale i bliskości Boga wyznacza stylistyczną tonację „Rozmowy wieczornej” ( 1830) Mickiewicza, być może modelową dla nowego dyskursu modlitewnego. Elementy profetyczne, ale też i suplikacyjne znajdujemy w „Księgach narodu i pielgrzymstwa” (1832) z przejmującą „Modlitwą pielgrzyma”. W twórczości J. Słowackiego badacze upatrują programowej modlitewności w hymnie „Smutno mi Boże” (1838) oraz w „wierszu „Tak mi Boże dopomóż” (1842) sygnującym wstąpienie poety do Koła Towiańczyków. I trzeba też się zgodzić z tezą, że apostrofa „Boże, Kto ciebie nie czuł w Ukrainy/ Błękitnych polach..” wkomponowana w V pieśń „Beniowskiego „wznosi się ponad wszystkie hymny- modlitwy. Modlitwa jest też inkrustowana w niektóre dramaty Słowackiego ( modlitwa dziecięca w „Horsztyńskim”- -1835). Można dopatrzyć się strukturalnej podstawy modlitewnej także w „Genezis z ducha” ( 1844) .Szczególną tonację stylistyczną i paradoksalność myślową prezentuje „Modlitwa” Norwida.( 1850). Wszechobecność Boga prowokuje do „bezgłosu”, bowiem „Bóg ukryty” nie może być adresatem „prywatnego” poetyckiego dyskursu. Norwid wszakże parafrazowanym przez siebie psalmom nadaje tytuł „Modlitwa” ( „Modlitwa Mojżesza” – 1864), co też poszukiwaczom genologicznej „czystości” modlitwy przysparza kłopotów. Kłopotów takich nie unikniemy śledząc literaturę religijną okresów poromonatycznych ( modernizm, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, literatura współczesna). Znakomicie skądinąd opracowana topika religijna tych okresów obejmuje obszary, w których „modlitwa” i „modlitewność” są pomieszczone, ale nie stanowią jakiejś wyodrębnionej jednostki taksonomicznej. W modernizmie np. chętnie przywoływana topika Ducha Świętego bądź to funkcjonuje jako element pocieszenia (Paraklet), bądź jako personifikacja mądrości Bożej ( Miciński ,”Modlitwa” 1899, niekiedy poetyckiego wzlotu ( Duch – gołębica) jak w ”Veni Creator” Wyspiańskiego -1906. Do częstych stylizacji poetyckich tego okresu opartych na wzorcach modlitewnych należą utwory wprowadzające temat Pozdrowienia Anielskiego ( por L. Staff, K. Przerwa Tetmajer, Zawistowska, Dębicki, Ostrowska – „Immaculata” ). Topos Maryjny zresztą stanowi najwyraźniejszy i najcenniejszy dla naszych rozważań literacki materiał wskazujący na funkcjonalne wykorzystanie form modlitewnych. Zacytujmy dłuższy fragment ze „Słownika literatury XX wieku” : „Topos Marii przybiera często w wierszach kształt litanii- jak się zdaje , jako wzór stylizacji dystansuje inne formy modlitw (psalm, hymn, kantyczka, godzinki, nowenna) wykorzystywane w poezji maryjnej, przy czym zarówno charakter stylizacji, jak i jej stopień bywają różne : od przywołania wszystkich cech gatunkowych litanii ( a nawet ścisłych jej cytatów) po aluzje kompozycyjne (np. powtarzające się alokucje w „Modlitwie do Bogurodzicy”<1944> Baczyńskiego). W latach międzywojennych dominowały czysto poetyckie parafrazy litanii (J. Ejsmond, „Litania do Matki Boskiej”, 1929: Iłłakowiczówna, „Na Gromniczną”, 1936: Tuwim,”Litania”,1926:, przede wszystkim zaś Liebert: słynna „Litania do Marii Panny”, 1925; czasy wojny narzuciły jej charakter błagalny ( Baczyński, Modlitwa do Bogurodzicy”,1944; Z. Broncel, „Litania loretańska do Najświętszej Marii Panny” 1945; S. Ziembicki , „Litania wojenna”1945; Westwalewiczówna, „Psalm o Matce Boskiej łask pośredniczce”, 1947); po wojnie wśród licznych litanijnych stylizacji (Brandstaetter, „Litania florencka”, 1965. Grochowisk, „Modlitwa”, 1956; Iłłakowiczówna, „Litania kochających Jezusa” 1966; A. Fajfer, „Ballada litanią pisana” 1975 ; Z. Łączkowski ,”Litania do Najświętszej Panny”1975, A Rymkiewicz, „Jasnogórska litania” 1958) wyróżnić można teksty zmierzające do bieguna poetyckości (Iłłakowiczówna), moralistyki (Brandstaetter) lub publicystyki ( J.Leończuk, „Madonna mojej ojczyzny”, 1982) ( cytat za Wojciech Gutowski, Krystyna Jakowska – Topika chrześcijańska s.1094). Dodajmy w tym miejscu, że stylizacja „litanijna” będzie odgrywała znaczącą rolę w poetyce „Nowej Fali” wprowadzając w retoryczny na ogół dyskurs tej poetyckiej formacji elementy patetycznej sakralizacji. Znakomitym przykładem takiego stylizacyjnego zabiegu jest poemat Z. Jaskuły „Światowy miesiąc serca”, 1973 r. W innej funkcji – poświadczającej ekstremalność sytuacji egzystencjalnej - wprowadzają tę litanijność przedśmiertne poematy Stachury.(„List do pozostałych”,1979 ). Do szczególnych sytuacji, w których wykorzystano modlitewny element gatunkowy należy niewątpliwie fragment „Kwiatów polskich” Tuwima, który przemycony do okupowanej Polski (1943) pełnił rolę konsolacyjną i zarazem wizyjną (przyszła sprawiedliwa Ojczyzna). Sakralność ( a często konsekwentnie- modlitewność) współczesnej polskiej literatury (poezji przede wszystkim) wypływa i z tego, że tworzą tę literaturę osoby duchowne ( księża, zakonnicy). Począwszy od najdostojniejszych postaci – Papieża Jana Pawła II przez ks. J. Twardowskiego, J. S. Pasierba, W. Oszajcy, M. Kozłowskiego, A. Zająca możemy śledzić przemiany nurtu sakralnego w poezji będącego – jak się wydaje – szczególnym polskim kulturowym „nacechowaniem”.
Modlitwa, z jej wyraźnie określonymi odmianami genologicznymi stanowi strukturalny „budulec” poetyki Tadeusza Nowaka. W innym miejscu ( p. Psalm) omawiano jego poetyckie repliki psalmów, tu należy przywołać „Pacierze i paciorki”, 1988 oraz pośmiertnie już wydany wybór: „Modły jutrzenne – modły wieczorne” (1992). Tytuł ów jest parafrazą słów 113 Psalmu Dawidowego: ab solis ortu usque ad occasum – „od wschodu słońca aż do zachodu”, czy (jak to tłumaczył Cz. Miłosz) „gdzie wschodzi słońce i kędy zapada”. Nowak wprowadza tu magiczną zasadę ( opartą wszakże na Liturgii godzin) cykliczności 12 tekstów: Psalmów, Pacierzy kronik, Pacierzy azjatyckich, Pacierzy diabelskich, Paciorków diabelskich, Pieśni bezsennych. Znakomity egzegeta twórczości Nowaka -S. Balbus- tak określa poetycki sens tej zasady: „Astronomiczny czas dobowy jest czasem wiecznego powrotu dnia i wiecznego jego wygasania. Jest także modelowym symbolem Czasu Wielkiego, czasu nieskończonego, wchodzącego w plan metafizyczny. I jest również od wieków symbolicznym modelem życia ludzkiego: od poranku narodzin do wieczoru starości” (Balbus, s.102). Zatem sakralność wniesiona przez modlitwę spełnia się w tym, co powszednie, nawet spotwarzone („diabelskie”) ale pełne nadziei i pocieszenia w tym „czasie marnym”, w którym przyszło żyć nam i poetom.
Bibliografia :
a. Źródła elektroniczne:
Modlitwa – pl.wikipedia.org. Prayer – The Catholic Ecyclopedia, Volume XII, Online Edition, Copyright®2003 by K. Knight, Modlitwa- Dominik Wider OCD, www.karmel.pl
b. Druki:
Encyklopedie: Gerard O’Collins SJ, Edward G, Farragin SJ, Leksykon pojęć teologicznych i kościelnych, Kraków 2002
Antologie i tomiki:
“Z głębokości ..Antologia polskiej modlitwy poetyckiej” opr. A.Jarzębski, A. Podsiad , Warszawa1966; „Modlitwy poetów” opr. zbior. Białystok 1998 ; R. Brandstaetter, Księga modlitw, Warszawa 2003
. Opracowania : J. Starnawski- Modlitwa (w:) Słownik literatury polskiej XIX wieku ,opr .J. Bachórz, A. Kowalczykowa , Ossol. 1981. W. Gutowski, K. Jakowska – Topika chrześcijańska (w:) Słownik literatury polskiej XX wieku, opr. A. Brodzka, Ossol. 1993, J.Kułakowska, Formy modlitewne w twórczości Słowackiego : od "Hymnu" do "Zachwycenia" Kraków „Universitas",1997; Literatura a liturgia : księga referatów międzynarodowej sesji naukowej, Łódź 14-17 maja 1996 ( red. Jan Okoń) 1998 (Łódź : UŁ); S. Balbus, Poezja w czasie marnym . O metafizyce i historiozofii poezji Tadeusza Nowaka, Kraków 1992; M. Zowczak, Biblia ludowa. Wrocław 2000
ZA: Henryk Pustkowski, Modlitwa.[w:] Słownik rodzajów i gatunków literackich pod redakcją Grzegorza Gazdy i Słowini Tyneckiej – Makowskiej. Universitas, Kraków 2006 r. s.421-422
1
Henrykus