Azja.pdf

6.1. Główne jednostki geologiczne

Przeważająca część Azji znajduje się w obrębie eurazjatyckiej płyty litosfery; część

południowa jest położona na kilku mniejszych płytach, z których największe to płyta

dekańska i płyta arabska. Północno-wschodni fragment Azji należy do płyty północno-

amerykańskiej, przy czym przebieg granicy tej płyty nie jest dostatecznie jasny. Azja jest

najbardziej złożoną pod względem budowy geologicznej częścią świata. W jej skład

wchodzą cztery platformy prekambryjskie: syberyjska, chińska, dekańska i arabska.

Platformę syberyjską oddziela od platformy chińskiej strefa fałdowa uralsko-ochocka

(zwana też uralsko-mongolską). Między platformami: wschodnioeuropejską, zachod-

niosyberyjską, turańską i syberyjską, a częściowo strefą uralsko-ochocką (na północny),

a platformą arabską, dekańską i chińską (na południu) leży alpejska strefa fałdowa,

zwana śródziemnomorsko-himalajską, ciągnąca się od Azji Mniejszej do Birmy i Indo-

nezji. Większą część wschodniego skraju kontynentu wchodzi w skład strefy fałdowań

mezozoicznych (kimeryjskich). Wzdłuż wybrzeży wschodnich kontynentu ciągnie się

strefa pacyficzna, utworzona na miejscu współczesnych stref subdukcji (ryc. 129).

Fundament platformy syberyjskiej jest zbudowany z prekambryjskich skał meta-

morficznych, silnie sfałdowanych i poprzecinanych intruzjami skał magmowych (głów-

nie granitoidów) w trakcie kilku orogenez w prekambrze. Skały te odsłaniają się na po-

wierzchni na tarczach anabarskiej i ałdańskiej oraz w kilku mniejszych masywach. Pomię-

dzy tarczami znajdują się rozległe syneklizy (tunguska, rybińska), zapadliska (Chatangi)

i rowy (m. in. wiłujski) wypełnione osadami różnego wieku - od neoproterozoiku po ke-

nozoik, a także skałami wulkanicznymi.

Platforma chińska (dzielona niekiedy na dwie odrębne platformy: chińsko-ko-

reańską i południowochińską) była pierwotnie częścią północnej Gondwany i została

przyłączona do Azji z końcem paleozoiku i we wczesnym mezozoiku. Nie jest ona struk-

turą zwartą, gdyż późniejsze ruchy tektoniczne doprowadziły do jej podziału na bloki,

dźwigane (tarcze) lub obniżane (syneklizy), które są ponadto rozdzielone przez młod-

sze struktury fałdowe. Metamorficzne i magmowe skały fundamentu platformy, odsła-

212

niające się na powierzchni na tarczach (m. in. liaotuńskiej, szantuńskiej), przeszły kilka

etapów ruchów fałdowych w prekambrze. Po tych ruchach w rowach i zapadliskach two-

rzyły się grube (do 10 km) osady najwyższego proterozoiku. Na skałach prekambryj-

skich spoczywają różnorodne osady paleozoiku, mezozoiku i kenozoiku o zmiennej

miąższości. Na większej części platformy chińskiej skały te są słabo zaburzone. Miejsca-

mi jednak ruchy poziome poszczególnych bloków platformy były tak silne, że spowodo-

wały powstanie paleozoicznych i kimeryjskich pasm fałdowych (m. in. Qilian-szan, Qin

Ling, Kunlun, Góry Południowochińskie); z ruchami tymi związane były wylewy law i in-

truzje granitoidów.

Platforma dekańska, która oderwała się od Gondwany w jurze i połączyła się

z Azją dopiero w neogenie, obejmuje Półwysep Indyjski i wyspę Cejlon. Zbudowana jest

z prekambryjskich skał krystalicznych (gnejsy, migmatyty, kwarcyty, łupki krystaliczne,

amfibolity, granitoidy), na których miejscami leżą osady wieku od późnego karbonu do

jury (głównie lądowe), trapy bazaltowe (o powierzchni ok. 500 000 km 2 ) i morskie osady

jury i kredy. Na północy fundament platformy jest pogrążony pod grubą serią osadów

kenozoicznych.

Platforma arabska, obejmująca Półwysep Arabski, była wcześniej częścią platformy

afrykańsko-arabskiej, od której została oderwana w neogenie. Prekambryjskie skały krysta-

liczne fundamentu platformy odsłaniają się głównie w zachodniej części półwyspu. Na

północy i wschodzie fundament platformy jest pogrążony i przykryty lekko nachylonymi ku

213

morskich, jak i płytkomorskich, często zmetamorfizowanych i pociętych intruzjami

kwaśnych skał magmowych. Gdzieniegdzie w płaszczowiny są wbudowane kompleksy

ofiolitowe, będące pozostałościami dawnej skorupy oceanicznej. W strefie śródziemno-

morsko- himalajskiej wyróżnić można dwa ciągi wielkich antyklinoriów o złożonej

strukturze. Wewnętrzne ich części, zbudowane z paleozoicznych i mezozoicznych skał

osadowych, zostały uformowane już w mezozoiku. Brzeżne, młodsze partie antyklino-

riów, są zbudowane głównie ze słabiej sfałdowanych osadów paleogenu, pociętych

uskokami i nasunięciami. Na zewnątrz antyklinoriów powstały w neogenie rozległe za-

padliska i rowy przedgórskie; są one wypełnione grubymi osadami piaszczysto-ilastymi

wieku neogeńskiego i czwartorzędowego.

Północny ciąg antyklinoriów tworzą: Kaukaz i Kopet-dag, Góry Chorasańskie, Pa-

ropamis, Hindukusz, Góry Ałajskie i Pamir; przylega do nich od północy strefa szero-

kich zapadlisk przedgórskich. Południowy ciąg antyklinoriów obejmuje na zachodzie

Taurus i Zagros, Makran i Góry Sulejmańskie, zbudowane głównie ze skał paleozoicz-

nych. W rejonie Hindukuszu i Pamiru oba antyklinoria łączą się i dalej ku wschodowi

tworzą jedno wielkie antyklinorium Himalajów, które ciągnie się przez Birmę aż do

Morza Andamańskiego, gdzie styka się ze strefą pacyficzną południowo-wschodniej

Azji. Obszar alpejskiej strefy fałdowej cechuje silna sejsmiczność.

Wschodnią i południowo-wschodnią część Azji zajmuje strefa pacyficzna, ciąg-

nąca się od Gór Koriackich i Kamczatki aż do Indonezji. Formowanie się struktury

wschodniej części kontynentu jest związane z procesami zachodzącymi w strefach sub-

dukcji płyty euroazjatyckiej i północnoamerykańskiej z oceanicznymi płytami Pacyfiku.

Osiowe części pasm fałdowych i łuków wysp są tu zwykle zbudowane z górnopaleozoicz-

nych i mezozoicznych skał osadowych, pociętych młodymi intruzjami skał kwaśnych

i obojętnych. Osady trzeciorzędu dużej miąższości, leżące zwykle w brzeżnych częściach

pasm fałdowych, zostały sfałdowane w neogenie. Duże obszary zajmują pokrywy bazal-

tów i andezytów. Strefę pacyficzną cechuje silna sejsmiczność i aktywny wulkanizm. Na

północy jest ona oddzielona od strefy fałdowań kimeryjskich przez ochocko-czukocką

strefę wulkaniczną, ciągnącą się na długości niemal 3000 km, zbudowaną z kredowych

i częściowo paleogeńskich skał wulkanicznych.

Procesy związane z formowaniem się struktury kontynentu trwają do dziś, szczegól-

nie w strefach śródziemnomorsko-himalajskiej i pacyficznej. Dekan przesuwa się stale

ku północy z prędkością 3,3-4,8 cm rocznie, czego efektem jest ciągłe wypiętrzanie

Himalajów. Półwysep Arabski porusza się ku północnemu wschodowi z prędkością

1,4-1,8 cm rocznie. Płyty Pacyfiku ulegają subdukcji pod litosferę kontynentalną Azji

z prędkością 6,7-7 cm rocznie. Efektem procesów zachodzących na granicach płyt są

częste i silne trzęsienia ziemi, o ogniskach leżących na głębokości dochodzącej do

700 km, a także intensywny współczesny wulkanizm.

6.2. Platforma syberyjska

Platforma syberyjska jest wielkim kratonem w syberyjskiej części Azji. Od zachodu

i południa jest otoczona uralsko-ochocką strefą fałdową (na zachodzie przykrytą pod

215

północnemu wschodowi, głównie lądowymi osadami paleozoiku i morskimi jury, kredy

i paleogenu. W zachodniej części platformy występują pokrywy bazaltów.

Strefa fałdowa uralsko-ochocka tworzy wielki łuk okalający platformę sybe-

ryjską od północnego zachodu, zachodu i południa, ciągnąc się na wschodzie aż do Mo-

rza Ochockiego. Obejmuje ona wielkie łańcuchy górskie: Ural (wchodzący w skład Eu-

ropy), Tien Szan, Sajany, Ałtaj, Kunlun. Strefa ta jest zbudowana z neoproterozoicz-

nych oraz paleozoicznych skał osadowych i wulkanicznych, w wielu rejonach zmetamor-

fizowanych i pociętych przez intruzje skał magmowych, a ponadto silnie sfałdowanych

w czasie ruchów neoproterozoicznych, kaledońskich i hercyńskich. Struktury górnopro-

terozoiczne strefy uralsko-ochockiej występują na południowo-zachodnich peryferiach

platformy syberyjskiej, gdzie tworzą systemy: jenisejsko-wschodniosajański i bajkal-

sko-dolnowitimski. Tu też znajduje się młoda, aktywna sejsmicznie strefa ryftowa jezio-

ra Bajkał, ciągnąca się od jeziora Chubsuguł w Mongolii aż do Gór Czerskiego. Struktu-

ry starokaledońskie, powstałe w środkowym kambrze znajdują się w Ałatau Kuźnieckim

i we wschodniej części Sajanu Wschodniego. Struktury młodokaledońskie znajdują się

na obszarze Pogórza Kazaskiego, północnego Tien Szanu, Sajanu Zachodniego i czę-

ściowo Ałtaju. Są one obramowane pasmami hercyńskimi: na zachodzie są to góry Ural,

na południu - południowa część Tien Szanu, którego struktury łączą się z Uralem w fun-

damencie paleozoicznej platformy turańskiej.

Ural jest wypiętrzonym fragmentem łańcucha górskiego, który powstał w późnym

paleozoiku w wyniku kolizji kontynentu Euroameryki z kontynentami: syberyjskim i ka-

zaskim. Ku północny pasmo Uralu przedłuża się w starokimeryjskie struktury Paj Choj,

Nowej Ziemi i półwyspu Tajmyr. Na wschodzie i południu sfałdowane skały paleozoicz-

ne zanurzają się pod pokrywę osadów mezozoicznych i kenozoicznych, tworząc funda-

ment młodych platform: zachodniosyberyjskiej oraz turańskiej. Ku wschodowi

struktury hercyńskie kontynuują się na obszarze dżungarsko-bałhaskim, w Ałtaju, a na-

stępnie przez Mongolię i północne Chiny ciągną się do Morza Ochockiego.

Strefa faldowań mezozoicznych (kimeryjskich) obejmuje obszar Azji Północ-

no-Wschodniej, od Gór Wierchojańskich po Cieśninę Beringa, Sichote Aliń; obejmuje

ona również południową część Chin i cały Półwysep Indochiński. Fałdowania mezozo-

iczne spowodowały tu powstanie wielu antyklinoriów poprzecinanych licznymi intruzja-

mi granitoidów, z którymi są związane złoża rud metali. Masywy śródgórskie w tej stre-

fie (np. masyw kołymski, masyw indochiński), to fragmenty dawnego bloku kontynen-

talnego, zwanego kontynentem kimeryjskim, który w mezozoiku zderzył się z Euro-

ameryką.

Na struktury kimeryjskie są nałożone zapadliska wypełnione górnomezozoicznymi

osadami okruchowymi. Fałdowania kimeryjskie objęły również obszary, które były pod-

dane ruchom tektonicznym w paleozoiku: Paj Choj, Nową Ziemię, półwysep Tajmyr

oraz dużą część strefy fałdowej uralsko-ochockiej.

W południowej części kontynentu znajdują się jednostki tektoniczne należące do

śródziemnomorsko-himalajskiej, alpejskiej strefy fałdowej, która powstała w wy-

niku stopniowego zamykania się Oceanu Tetydy, co było związane z kolizją bloków kon-

tynentalnych oderwanych od Gondwany (największym z tych bloków był Dekan) z Eu-

razją. Strefa ta, o budowie płaszczowinowej, jest zbudowana z różnorodnych skał osa-

dowych: węglanowych i okruchowych (w znacznej części fliszowych), zarówno głęboko-

214

Ryc. 130. Główne jednostki platformy syberyjskiej

(wg N. Szackiego 1932 - zmodyfikowana)

pokrywą mezo-kenozoiczną paleozoicznej platformy zachodniosyberyjskiej), a od

wschodu - strefą fałdowań kimeryjskich. Największymi jednostkami strukturalnymi są

dwa archaiczne bloki: ałdański i angarski.

W skład platformy wchodzą (ryc. 130): antekliza ałdańska z tarczą ałdańską, ante-

kliza anabarska z tarczą anabarską i fałdowym pasmem bajkalskiego systemu Gór Sta-

nowych i Sajanu Wschodniego, gdzie na powierzchni są odsłonięte skały fundamentu,

oraz znajdujące się między elementami wypiętrzonymi syneklizy (tunguska, rybińska),

rowy (wiłujski, przedbajkalski i in.), zapadliska (Chatangi, górnoleńskie).

Najstarszy geotektoniczny cykl platformy syberyjskiej, znany jako cykl ałdański,

ma wiek ponad 3,3 mld lat, a być może więcej niż 3,5 mld lat. Jego produkty są zachowa-

ne jako relikty skał metamorficznych facji granulitowej, występujące w młodszych meta-

morfitach tarcz ałdańskiej i anabarskiej. Archaiczny jest także następny cykl - olondski

(nazwany od rzeki Olondy), wieku 3,5-2,6 mld lat. Tego wieku są strefy zieleńcowe i pia-

skowce żelaziste. Na metamorficznych skałach archaiku z niezgodnością kątową leżą

zmetamorfizowane paleoproterozoiczne osady i wulkanity cyklu udokańskiego, wie-

ku 2,6-1,9 mld lat. Pod koniec tego cyklu nastąpiły ruchy tektoniczne, które mogą być

paralelizowane z orogenezą karelską (1,9-1,7 mln lat temu). Najmłodszy jest cykl

ryfejsko-bajkalski wieku 1,7-0,55 mld lat temu.

6.2.1. Tarcza anabarska

Tarcza anabarska znajduje się w jądrze wielkiej anabarskiej anteklizy, gdzie na po-

wierzchnię wychodzą skały krystaliczne otoczone osadami neoproterozoiku i starszego

paleozoiku. Najstarsze skały należą do formacji dałdyńskiej i anabarskiej. Ich wiek

~216

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: