PAŃSTWO JAKO PODMIOT PRAWA MN.

S. Sałajczyk „Zmierzch Lewiatana? ...”

Od początku lat 70’- pogląd, że państwo SŁABNIE, STARZEJE SIĘ, UPADA, a nawet widzimy ZGON państwa jako uczestnika SM. Powolne odejście od poglądu, że rzeczywistość mn. postrzegana jest w taki sposób, że jej centralnym elementem, ogniskową są państwa i relacje między nimi.

Spór w definicji państwa:

a.       państwo w pełni kontroluje swe terytorium, zasoby oraz ludność; jednostki i organizacje funkcjonujące na terytorium państwa podlegają jego wyłącznej jurysdykcji (z wyjątkiem określonymi prawem mn.) Dla sprawowania kontroli oraz realizacji swych funkcji państwo dysponuje monopolem na prawomocne użycie siły.

b.       Jest suwerenne zarówno w wymiarze wew., jak i zew. W sposób samodzielny i niezależny decyduje o tym, jak rozwiązywać swe wew. i zew. problemy, w tym tak istotne, jak zwieranie sojuszy, podejmowanie decyzji o wojnie i pokoju, podpisywanie traktatów z innymi państwami. Państwo rezerwuje sobie także prawo określenia, kiedy jego słuszne interesy są zagrożone lub naruszone, oraz prawo użycia siły w ich obronie. 

c.       Państwa kontaktują się i rozwijają swe stosunki kanałami „rządowej polityki zagranicznej”. Stosunki między państwami są „nadrzędne wobec stosunków między pozostałymi uczestnikami życia mn. (organizacjami, ruchami, partiami, korporacjami). Determinują bowiem charakter, kierunki, ramy, zakres i klimat wszystkich pozostałych stosunków. Tworzą ramy prawne i uwarunkowania rzeczowe.

d.       Państwo dzięki temu, że jest podmiotem politycznym zorganizowanym terytorialnie wyznacza linię demarkacyjną między tym, co wew., a tym co mn. Jest ono  wew. organizowane i konsolidowane po to, by zwiększać swoją potęgę, zdolność oddziaływania w stosunkach zew. Państwo staje się najważniejszym uczestnikiem życia mn., państwo dysponuje potęgą (zwłaszcza militarną) i oddziałuje na ŚM. 

e.       Państwo jest podstawową jednostką polityczną organizacji świata. Za sprawa upowszechniania się zasady suwerenności i innych historycznych okoliczności, organizacja ta ma charakter zdecentralizowany- nie istnieje zwierzchnia struktura dysponująca władzą wobec państw. Kształtują swe stosunki w anarchii mn. Nie ma w SM centralnej władzy, która określałaby reguły wzajemnego zachowania państw, zapobiegała konfliktom między nimi i chroniła przed napaścią zbrojną. Dbanie o bezp. jest podstawowym celem polityki zagranicznej.

Źródła i przesłanki zmiany pozycji państwa w SM è 

a.       wzrost liczby i aktywności tzw. transnarodowych (niepaństwowych) uczestników życia mn. i co się z tym wiąże, rozwój i intensyfikacja stosunków transnarodowych (procesy rewolucji przemysłowej i technologicznej, gwałtowny wzrost we współczesnym świecie powiązań transnarodowych i komunikacyjnych, rozwój sił wytwórczych, intensyfikacja i pogłębianie więzi ekonomicznych w skali mn.). Uczestnikami transnarodowymi są te wszystkie podmioty mające swój ośrodek kierowniczy w określonym państwie, które realizują określone zadania lub interes w wielu krajach (to korporacje mn., organizacje mn. nierządowi, ruchy mn.- społ., ekologiczne, kościoły, grupy religijne, prywatne fundacje mn.). Za ich sprawą rozwijają się stosunki transnarodowe. To kontakty przekraczające granice, które umykają władzy lub kontroli państw.

1.       zwolennicy tezy o zmierzchu państwa podkreślają, że w miarę rozwoju i intensyfikacji ST (stosunków transnarodowych), rozszerzania się ich skali i zakresu, państwa tracą nad nimi kontrolę. W konsekwencji wzrasta autonomia aktorów transnarodowych. Słabnie zarówno zdolność, jak i poziom kontroli państwa nad społeczeństwem i procesami wew., zmniejsza się lojalność obywateli wobec państwa- jego suwerenna władza więdnie.

2.       rozwój ST sprawia także, że rozszerzają się więzi i relacje wew. grup i interesów w ramach szerszych transnarodowych struktur (ponadnarodowych organizacji), które służą realizacji ich interesów, koordynacji działania i uzgadniania stanowiska. Prowadzi to do rozszerzenia kanałów oddziaływania wew. grup i interesów na SM. ST doprowadziły do pojawienia się do pojawienia się nowych poziomów i obszarów stosunków w płaszczyźnie mn., granice państw stają się coraz bardziej rozszerzone- pogłębia się proces internacjonalizacji polityki wew.

3.       polityka mn. staje się zależna od tendencji wewnątrzpaństwowych, które nie uznają barier granicznych i wymagają zbiorowej reakcji przez różne rządy, coraz mniej mogące pozwolić sobie na suwerenne działania.

b.       narastający wzrost współzależności państw, szczególnie w sferze stosunków ekonomicznych (wzrost handlu i przepływu kapitału w sferze mn., pogłębia się mn. podział pracy, rozwój ST). Pogłębia się wrażliwość i podatność państwa zmiany i procesy zachodzące w ŚM. Coraz częściej zmiana polityki jednego państwa pociąga za sobą trudne do uniknięcia następstwa dla innego państwa.

1.       miarę wzrostu współzależności państwa tracą swą autonomię polityczną i ekonomiczną, której zachowanie było jednym z najważniejszych celów w tradycyjnym systemie mn. Ogranicza to swobodę rządów w kształtowaniu polityki zagranicznej i wew.- zmniejsza się zakres wybory pożądanych przez nie wariantów działania w sferze wew. i mn. Możliwość realizacji przez rząd zamierzonych celów zależy coraz bardziej od działań i decyzji rządów innych państw.

2.       w wielu dziedzinach stosunków poszerza się pole zbieżności (wspólnoty) interesów państw. Sfera interesów przeciwstawnych ulega istotnemu ograniczeniu. W warunkach rosnącej współzależności osiąganie partykularnych celów (interesów) wymaga angażowania coraz większej ilości własnych zasobów i wysiłków. Skłania to państwa do poszukiwania dróg osiągania swych celów i interesów raczej przez współdziałanie, harmonizowanie i uzgadnianie stanowiska niż przez uciekanie się do działań egoistycznych. Spory rozstrzygane są środkami pokojowymi, drogą negocjacji i kompromisu. Wzrastająca współzależność prowadzi do względnego wyrównywania potęgi państw.

c.       Monopol na posiadanie siły militarnej i rezerwowania sobie prawa jej użycia w obronie własnych interesów, była wyznacznikiem pozycji państwa i prestiżu na arenie mn. Dopóki siła militarna spełniała tego rodzaju funkcje, dopóty istniała racjonalna zależność między uciekaniem się do przemocy jako narzędziem polityki zagranicznej i celami polityki zagranicznej. Po pojawieniu się broni nuklearnej- siła militarna stała się wyznacznikiem pozycji państwa na arenie mn.

1.       za sprawą broni nuklearnej straciło na znaczeniu terytorium państwo jako element zapewniający mu bezpieczeństwo.

2.       zdecydowane ograniczenie racjonalności uciekania się do siły militarnej w polityce zagranicznej- możliwość powszechnej wojny nuklearnej.

3.       na ograniczenie użyteczności siły militarnej  ma proces transformacji natury potęgi w SM (przez pogłębiającą się współzależność państw, pluralizację uczestników SM, rozwój i rozprzestrzenianie się nowoczesnej technologii militarnej, wzrost znaczenia czynników ekonomicznych i społ. w SM). Jednym z zasadniczych wymiarów transformacji potęgi jest dywersyfikacja jej źródeł. Tracą na znaczeniu tradycyjne czynniki potęgi (ludność, terytorium, przemysł ciężki, siła zbrojna, wzrasta natomiast znaczenie czynników: ekonomicznych, sprawności organizacyjnej i instytucjonalnej, atrakcyjność ideologiczna i kulturalna państw, potencjał naukowy i technologiczny. Niektóre te czynniki zaczynają kontrolować uczestnicy transnarodowi. Państwa przestały być jedynymi ośrodkami siły w sferze mn.- rolę taką pełnią też uczestnicy ST.  Potęga w SM uległa rozproszeniu.

d.       Interakcje i kontakty miedzy państwami maja wymiar globalny (globalizacja). Za sprawą tego procesu cały szereg tradycyjnych funkcji i zadań państwa (bezp., pobudzenie koniunktury gosp., ochrona obywateli, zwalczanie przestępczości) nie może być już skutecznie realizowany bez uciekania się do nowych form współpracy mn. Państwa uwikłane są w złożona sieć zależności i uwarunkowań instytucjonalnych, istotnie ograniczających ich autonomię i swobodę działania.

1.       społeczeństwo globalne; globalna wioska, społeczność światowa- następują zmiany w świadomości narodów i społeczeństw, słabnie poczucie lojalności obywateli wobec państwa, rozszerza się sfera wspólnych dla całej ludzkości wartości interesów- proces homogenizacji świata. Zrodziło to wspólne dla wszystkich społeczeństw cele i aspiracje.

TEZĘ O ZMIERZCHU PAŃSTWA UZASADNIA SIĘ è

a.       suwerenność państwa zarówno w aspekcie zew. (za sprawą wzrostu współzależności), jak i wew. (za sprawą aktorów i procesów transnarodowych) ulega erozji- państwa w coraz mniejszym stopniu kontrolują swe społ. i terytorium, ich autonomia maleje.

b.       Zmniejsza się zdolność państwa do kontrolowania wydarzeń wew. i zew. – próby wpływania na nie stają się b. trudne i kosztowne, możliwość spełniania przez państwo tradycyjnych funkcji (zapewnienie bezp., ochrona wartości narodowych) wyraźnie maleje.

c.       Wzrasta znaczenie i rola aktorów transnarodowych- ich możliwość działania i autonomia wobec państwa zwiększają się; w rezultacie względna pozycja państwa w życiu mn. ulega istotnemu osłabieniu; polityczna org. świata bazująca na państwie kruszeje

d.       Traci na znaczeniu terytorium jako czynnik zapewnienia społeczeństwu bezp. i możliwości ochrony.

e.       Maleje użyteczność siły militarnej jako narzędzia polityki zagranicznej- racjonalna zależność między uciekaniem się do siły militarnej a celami polityki zagranicznej została zerwana- w konsekwencji traci na znaczeniu monopol państwa na posiadanie siły militarnej, a przez to również znaczenie tej siły jako wyznacznika pozycji, prestiżu i roli państwa

f.         Państwa muszą wchodzić w różnego rodzaju mn. struktury org. i instytucje, aby rozwiązać swoje problemy; ogranicza to ich swobodę działania, narzucone są im określone reguły postępowania.

Przedwczesna prognoza: przesłanki i uwarunkowania trwałości pozycji państwa w SM è

1.       największym zagrożeniem dla pozycji państwa są aktorzy transnarodowi i rozwijające się ST.  Ważne w jaki sposób te podmioty działać poza kontrolą państwa, w którym mają swoją siedzibę- ośrodek kierowniczy (państwo macierzyste) &  w jakim zakresie mogą działać poza kontrolą państw, na obszarze których prowadzą operacje- realizują swoje interesy i zadania (państwa przyjmujące).

2.       w miarę wzrostu liczby i zakresu działania aktorów transnarodowych wzrastają koszty ewentualnej próby podporządkowania tych aktorów i ich działalności kontroli rządów państw macierzystych. Rządy w mniejszym stopniu gotower są podjąć taką próbę.

3.       rządy państw przyjmujących dysponują prawem udzielenia zgody do działania (operowania) na swym terytorium. Prowadzenie działalności podmiotu transnarodowego na terenie danego państwa tylko za zgodą jego rządu. Muszą zawrzeć POROZUMIENIE O DOSTĘPIE- warunki na jakich ten pierwszy będzie mógł działać na terytorium tego ostatniego. Rządy zgadzają się na jego zawarcie tylko wtedy, gdy działania aktora transnarodowego służyć będą celom rządu lub będą z nimi kompatybilne, lub jeśli aktor ten zapłaci odpowiednią cenę za zgodę na prowadzenie operacji. Zwiększa się popyt na zasób, który znajduje się pod wyłączną kontrolą państwa: dostęp do terytorium.

4.       polityczna organizacja świata ulega transformacji: ewoluuje w kierunku organizacji, w której władza państwowa współwystępuje z władzą z innych ośrodków, zakresy ich wł. (nad terytorium i społ.) nakładały się na siebie, lojalność społ. była rozproszona. Pogląd o grze o sumie zerowej: wzrostowi możliwości aktorów transnarodowych towarzyszyć będzie osłabienie władzy państwa narodowego (tak naprawdę nie konkurują one na tym samym polu działania). Oba rodzaje uczestników potrzebują siebie nawzajem, ich funkcje i zadania są w pewnym sensie komplementarne, niekoniecznie zysk jednej strony oznacza stratę (osłabienie pozycji) drugiej.

5.       postępujący wzrost współzależności powoduje, że państwa tracą autonomię polityczną i ekonomiczną: suwerenne państwo: decyduje ono za siebie, jak stawia czoła zew. i wew. problemom, czy szuka pomocy u innych czy nie.

J. W. Górski „Państwo narodowe- przedmiot czy podmiot gospodarczych procesów globalnych?”

Terytorialna suwerenność państwa dawniej i w erze globalizacji è

GLOBALIŚCI: globalizacja jest siła sprawczą osłabienia wł. sprawowanej przez państwo oraz tradycyjnej odpowiedzialności spoczywającej na nim. Państwo traci, wskutek mn. przepływów gosp., możliwość efektywnej kontroli tego, co dzieje się na jego terytorium. Zanik formalnych struktur oraz utrata autorytetu władz państwowych powodują, że państwo przestaje być skuteczną formą organizacji społ., która mogłaby zarówno zapewnić obywatelom korzyści z globalizacji, jak i zadbać o uniknięcie zagrożeń globalnych.

GLOBALSCEPTYCY: globalizacja jest tylko pojęciem, inną nazwą umiędzynarodowienia gosp. sfer życia. Państwo pozostaje jedynym liczącym się, w pełni decyzyjnym podmiotem w SM.

NURT TRANSFORMACJI GLOBALNYCH: państwo narodowe i globalizacja – nie są alternatywnymi formami org. Kompleksowa przemiana systemu SM, a także wew. relacji w państwach. Uwaga koncentruje się na nowych zadaniach państwa w dobie globalizacji oraz na konieczności przedefiniowania jego funkcji, zakresu odpowiedzialności i sposobów realizacji szeroko rozumianej polityki.

SUWERENNOŚĆ WEW.: strzeżona prawem możliwość rozciągania nadrzędnej wł. nad danym społ. przez osobę lub ciało polityczne. Rząd sprawuje wtedy ostateczną i absolutną wł.

SUWERENNOŚĆ ZEW.: nie ma wyższej wł. poza i ponad państwem narodowym. Kraje musza być niepodległe we wszystkich aspektach polityki wew. To atut, które społ. zorganizowane w państwach posiadają względem siebie. Aspiracje narodów do niezależnego, wolnego od zew. wpływów określania własnego rozwoju i polityki.

a.       wzajemna akceptacja krajów jako dominujących źródeł władzy i jako organizacji posiadających monopol nad aparatem przymusu na danym terytorium,

b.       traktat wersalski usankcjonował realizację polityki na danym obszarze zamieszkiwanym przez określone społeczeństwo w sposób autonomiczny, czyli przez władzę suwerenną sprawowaną na tym geograficznie wyodrębnionym terenie.

c.       Lata 70’ i 80’ – nieaktualny klasyczny układ SM (zdominowany przez relacje między państwami); ważne analizy globalnych podmiotów.

d.       Do globalnych podmiotów mn. zalicza się: mn. ugrupowania gosp.-polit., org.mn.(czy supranarodowe), koncerny transnar., org. pozarządowe.

e.       Globaliści è mówią o: rozdzieleniu władztwa od terytorium i o zmierzchu instytucji państwa.

f.         1945- gdy państwa podpisały Kartę NZ- ograniczenie omnipotencji suwerennego państwa zarówno w stosunku do innych państw, jak i własnych obywateli. Suwerenności nie można postrzegać jako nieskrępowanej, efektywnej wł. Międzynarodowe oddziaływania i polityki wypracowane na nowych płaszczyznach ponadnarodowego zarządzania osłabiają granice państw i zaprzeczają idei suwerenności jako niepodzielnej, nieograniczonej, wyłącznej i trwalej formy wł. publicznej przypisanej do danego kraju.

g.       Wierzą, że schyłek XX w. przyniósł koniec suwerenności państwa (Lester Thurow i Wolfgang Reinecke). Paul Hirst i Grahame Thompson-to właśnie w wieku XX  państwa pozyskały środki i znalazły metody, by efektywnie zarządzać gospodarkami narodowymi albo przez autarkię i centralne planowanie, albo przez państwowe sterowanie gospodarkami.

h.       Niszczycielskie działanie globalizacji na suwerenność i autonomię państw wynikają często z przyjęcia zbyt rygorystycznej definicji suwerenności jako zdolności kontrolowania wszystkiego na określonym terytorium. Państwo pozostaje jedtnym legitymizowanym źródłem reguł obowiązujących na danym obszarze.

i.         Kraje rozwinięte o mocnych i autonomicznych władzach wew., a także silnej reprezentacji w ponadnarodowych org. o dużym wpływie na stosunki globalne, forsują rozwiązania polityk neoliberalnych nazywanych „złotym kaftanem bezp.” (to pragmatyczne zastosowanie zasad liberalnych).

Autonomia państwa w dziedzinie polityki gosp. è

Całkowita utrata podmiotowości państwa w procesach globalnych. Oddziaływanie sił globalnych na zdolność realizowania przez państwo suwerenne polityki gosp. odbywa się na 3 zasadniczych płaszczyznach:

1.       międzynarodowego handlu dobrami i usługami

2.      umiędzynarodowienia produkcji

3.      integracji rynków finansowych.

HANDEL GLOBALNY: istotne zagrożenie dla realizacji idei państwa dobrobytu, w której dużą rolę odgrywają dwa zasadnicze elementy: publiczne zaopatrzenie w usługi społeczne (edukacja i ochrona zdrowia)oraz programy redystrybucji dochodów (renty, zasiłki dla bezrobotnych).

Drugim ograniczeniem autonomiczności jest UMIĘDZYNARODOWIENIE PRODUKCJI. Trwa rywalizacja gospodarek narodowych o inwestycje firm zagranicznych. Z jednej strony uważa się, że presja taka uruchamia proces „RÓWNANIA W DÓŁ” polityk gosp.- obniżanie kosztów ekonomicznych przez zmniejszenie podatków i ograniczenie regulacji państwa. Z drugiej nie należy przeceniać znaczenia czynnika kosztowego, którym kierują korporacje w wyborze lokalizacji dla swoich zakładów.

ZINTEGROWANE RYNKI FINANSOWE: Uważa się, że kapitał globalny jest ostatecznym i niewzruszonym arbitrem poczynań państw, środkiem dyscyplinującym politykę gosp.

Globalizacja uniemożliwia wprowadzenie w życie wszelkich form polityki gospodarczej państwa. Ilościowe i jakościowe uczestnictwo państwa w gospodarce oraz zakres regulacji tej gosp. przez administrację publiczną zależą nie tylko od stopnia zintegrowania konkretnego kraju z gosp. św., ale przede wszystkim od samego państwa- jego instytucji, reżimu politycznego, rodzaju władz.

Czy ekonomiczna logika globalizacji prowadzi do zaniku państwa? è

Warunki globalnej gosp. ograniczają przede wszystkim możliwości działania państw słabszych- mogą mieć problemy z utrzymaniem sterowności nad krajowymi procesami społ., gosp. Są one podatne na wpływy innych podmiotów ponadnarodowych, presje inwestorów zagranicznych, warunki stawiane przez kapitał mn., polityki proponowane przez silne kraje i org. mn.

Państwo jako podmiot globalizacji gosp. Międzynarodowa społeczność państw è 

Państwo narodowe napędza procesy globalizacji gosp., wpływa na kierunek i tempo rozwoju procesów gosp. Państwo poprzez TRIADĘ KIERUNKÓW POLITYKI GOSP.: deregulacja, liberalizacja i prywatyzacja, uczestniczy bezpośrednio w stwarzaniu warunków dla rozwoju globalizacji gosp. Nie wszystkie kraje potrafią wpływać na procesy globalizacji. Poszczególne państwa poddawane są w nierównym stopniu presjom 4 głównych obszarów:

1.       globalnych rynków finansowych

2.       konkurencji globalnej

3.       globalizacji produkcji (+ korporacji mn.)

4.       działalności gosp. oraz infrastruktury globalizacyjnej (rynków, instytucji, regulacji).

3 odpowiedzi państwa na nieproporcjonalność presji globalnych:

1.       RADYKALNA: odrzucenie globalizacji i przeciwstawianie się temu, co wiąże się z rynkami światowymi. Negacja zasady wolnego rynku, globalizacji handlu i finansów oraz informacji, jak również unifikację wzorców kulturowych. Protekcjonistyczne nastawienie w mn. polityce gosp. i zamknięcie na handel czy finanse zagraniczne,

2.       NEOLIBERALNA: przyjmowanie tego, co niesie globalizacja i pozwoleniu siłom rynkowym na podjęcie nowych wyzwań. Globalny rynek i korporacje najlepiej określają przebieg rozwoju światowego, a zadaniem państwa jest nie przeszkadzanie konkurencji globalnej- potrzeba zatem bezwzględnego wdrażania polityk deregulacyjnych, liberalizacyjnych i prywatyzacyjnych.

3.      REFORMISTYCZNA: traktowanie globalizacji jako wyzwanie, źródło szans przynoszących korzyści, jak i zagrożeń narażających na straty. Największa, aktywna rola państwa narodowego jako podmiotu globalnego. Głównym zadaniem państwa jest wspieranie dostosowań mających wzmocnić korzyści globalizacji.

Najbardziej zglobalizowane państwa na świecie: Irlandia, Szwajcaria, Singapur, Holandia, Finlandia, Austria i Kanada.

MIĘDZYNARODOWA SPOŁECZNOŚĆ PAŃSTW (spojrzenie na problematykę aktywnego uczestnictwa państwa w globalizacji) => państwo jest postrzegane jako specyficzna jednostka przynależąca do społeczności wszystkich państw świata udzielających sobie wzajemnej legitymacji. Jako uprawomocniona, suwerenna instytucja reprezentująca określone terytorium państwo uczestniczy w stanowieniu mn. prawa czy wytwarzaniu równowagi sił w stosunkach światowych, posługując się w tych celach: dyplomacją.
Państwa postrzegane w kontekście wielostronnych interakcji. Państwa identyfikowane są poprzez swoją suwerenną wł. i na jej gruncie tworzone są wszelkie ich formalne interakcje. Normą jest brak interwencji s stosunki wew. państwa.

GLOBALIZACJĘ trzeba zatem rozumieć nie tylko jak zbiór procesów stanowiących pewne zagrożenia dla suwerenności politycznej i gospodarcze państwa, ale także jako mniej lub bardziej zamierzone przejście państw na wyższy etap formowania międzynarodowej społeczności państw i zyskiwania przez nie nowych kształtów podmiotowości.

SUWERENNOŚĆ PONADNARODOWA: jej wymiarem jest multilateralizm w SM (tworzenie globalizacji gospodarczej). Państwa o większej sile politycznego i gospodarczego głosu stają się głównymi globalnymi wyborcami. Uczestnictwo państw w mn. społeczności sprawia, że przynajmniej w umiarkowanym stopniu podmioty mn. prowadzą politykę w imieniu światowej opinii publicznej, a działania te zyskują wsparcie prawodawstwa i polityk narodowych.

Regionalizacja jako instrument kontroli państw nad globalizacją è 

Procesy globalizacyjne rozprzestrzeniają się ponad państwami, docierają do społeczności zamieszkujących odległe części świata. Równoległe z globalizacją są procesy LOKALIZACJI: wywodząca się z presji, które motywują ludzi, grupy, społ., rządy i org. mn. do zawężenia swoich horyzontów, poszukiwania lokalnych różnorodności w sposobach zachowania, metodach i zakresie działania orz przechodzenia do mniej kompleksowych form organizacji.

&#x...